«Вертолётдан пул сочиш» ёхуд базавий даромад қашшоқликни камайтириш усули сифатида
|00:34 / 28.06.202231 99815 мин
Замонамизнинг баъзи иқтисодчилари томонидан қашшоқликни камайтириш усулларидан бири сифатида барча аҳолига пул тарқатиш таклиф қилинмоқда. Хўш, «базавий даромад» деб номланадиган бу усулнинг ҳаётга татбиқ этилиш имкониятлари қандай, кимлар унга қарши ва уни ёқламоқда, унинг муқобил вариантлари борми, Ўзбекистонда ҳар бир шахсга қанча миқдорда пул тарқатилиши мумкин, мақоламизда шу ҳақда мулоҳаза юритамиз.
Фото: DreamstimeФото: Dreamstime
Бельгиялик файласуф ва иқтисодчи Филипп ван Парейс талқинига кўра, базавий даромад (БД) - бу давлат томонидан унинг барча аъзоларига индивидуал асосда, ҳеч қандай шартсиз ва меҳнат стажини талаб қилмасдан тўланадиган пулдир. Бундай даромад одамни қашшоқликка тушиб қолишдан сақлаши лозим.
БД ҳар бир одамга унинг шахсий даромади, ижтимоий мавқейи, ёши, иш жойи ва бошқалардан қатъи назар тўлаб берилади. Мана шу жиҳати билан бошқа ижтимоий тўловлардан фарқ қилади. Оддий сўз билан тушунтирганда, ҳукумат қашшоқлик чегарасини пулда белгилаб олиши ва жамиятнинг ҳар бир аъзосига ҳеч қандай шартсиз бу пулни ҳар ойда тўлаб бориши лозим. Баъзи ОАВ буни «вертолётдан пул сочиш» деб ҳам атаган.
БД атрофидаги баҳс-мунозаралар ярим асрдан бери давом этмоқда. Бу ғоянинг тобора кўпроқ янги тарафдорлари ёки мухолифлари пайдо бўлмоқда. Лойиҳанинг иқтисодиёт ва жамиятга қандай таъсир қилишини аниқ кўрсатадиган тажрибалар ўтказилмаган. Аммо маҳаллий даражада изланишлар давом этяпти.
Базавий даромад нега керак? Унинг тарафдорлари қандай асосларни келтирмоқда?
«Қўлингиздаги пул эркинлик қуролидир, сиз ишлаб топишга интилаётган пул эса қуллик қуролидир», - деб таъкидлаган эди Жан Жак Руссо ўзининг «Тавбалар» китобида.
Қайсидир маънода, бу кенг қамровли иборада БД тарафдорларининг асосий аргументлари бор: агар бундай тўловлар ҳаммага берилса, инсон эркинроқ, жамият эса янада адолатли бўлади.
Бугунги кунда ушбу ғоя иккита глобал муаммо нуқтайи назаридан муҳокама қилинмоқда.
Биринчидан, иқтисодиётни рақамлаштириш ва ишлаб чиқаришни роботлаштириш ишсизликнинг назоратсиз ўсишига олиб келади. Янги, юқори самарадор технологияларнинг жорий этиб борилиши миллионлаб одамларни даромадсиз қолдириши мумкин.
Иккинчидан, базавий даромаднинг жорий этилиши қашшоқлик кескин ўсишининг олдини олишга ва ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлардан келиб чиқадиган инқирозли ҳодисаларини юмшатишга имкон беради.
БД билан моҳиятан ўхшаш лойиҳалар тарих давомида амалга оширилган ва ҳозир ҳам татбиқ этилмоқда.
Масалан, XVI аср ўрталарида Европада иқтисодиётни феодализмдан капитализмга ўтказиш жараёни бошланганида минглаб одамлар ишсиз қолди. Оқибатда, шаҳар ва қишлоқлар қашшоқ тиланчиларга тўлиб кетган. Фақат маҳаллий маъмурият, черков ва хайриячилар аралашуви билан камбағалларга мунтазам ва бепул асосда вақтинча пул ёки бошқача ёрдам бериш чоралари кўрилган.
Мавзуга оид
БД ҳақида мулоҳазалар замонамизнинг янада мураккаб муаммоси, яъни ўрта синф даромадларининг пасайиши, иқтисодий тенгсизликнинг ўсиши, аҳолининг қариб бориши билан боғлиқ.
БД тарафдорларининг барча далиллари қуйидаги фаразларда умумлашади:
- инсоният яна ижтимоий адолат ва иқтисодий ўсиш сари ҳаракатлана бошлайди;
- оила аъзолари кўпроқ эркинликка эга бўлади, ўз-ўзини ривожлантириш, ўз-ўзини тарбиялаш, қизиқарли меҳнат ва бошқалар учун кўпроқ эркинлик олади;
- жамиятнинг барча аъзолари асосий иқтисодий хавфсизлик билан таъминланади, бу эса жамиятда маънавий интеграциянинг чуқурлашишига олиб келади.
Филипп ван Парейс базавий даромад тарафдорлари намойишида (Flickr)
Базавий даромад қандай муаммоларни келтириб чиқариши мумкин? Унинг мухолифлари қандай фикрда?
БД скептиклари уни амалга ошириш имкониятини учта йўналишда танқид қилишади:
- Иқтисодий, бундай тўловларни амалга ошириш имконияти ва мақсадга мувофиқлиги танқид қилинади.
- Ахлоқий, жамият нуқтайи назаридан бундай тўловларнинг адолатли экани шубҳа остига қўйилади.
Агар биз БД ҳақида иқтисодиёт нуқтайи назаридан гапирадиган бўлсак, унда ушбу лойиҳанинг энг муҳим жиҳати – харажатларни ким кўтаради деган саволга келамиз. Чунки иқтисодчилар томонидан амалга оширилган турли хил ҳисоб-китоблар шунчаки астрономик рақамларни беради. Хўш, иқтисодиёт бундай харажатларни кўтара оладими?
Албатта, бунда харажатларни қисман қоплашнинг турли усуллари муҳокама қилинмоқда. Масалан, солиқларни ошириш ва давлат харажатларини оптималлаштириш ёки мавжуд ижтимоий дастурларни қисқартириш орқали. Бироқ, ҳатто бундай чоралар ҳам барча харажатларни қоплаши даргумон.
Бундан ташқари, базавий даромаднинг жорий этилиши инсонни нафақат эркинлаштиради, балки, аксинча, унинг давлатга қарамлигини ниҳоятда ошириши аниқ. Бундай дастурни қисқартириш эса иқтисодий инқироз, табиий офат ёки ҳарбий тўқнашув туфайли юзага келадиган улкан сиёсий ва ижтимоий хавфларни вужудга келтиришини айтмаса ҳам бўлади.
БД ғоясининг ахлоқий асоси ҳам саволларни туғдиради. Кўпчилик фикрига кўра, пулни аҳолига шунчаки тарқатиш боқибеғамлик оловига ёғ сепиш билан баробар. Иқтисодиёт бўйича Нобел мукофоти совриндори Жеймс Хекман ўз интервьюсида таъкидлаганидек, имтиёзлар асосида яшаётган жамоалар қашшоқликдан қутулишга ва жиноятчилик ҳалқасидан чиқиб кетишга уринмайди, балки бундай тизимни ҳимоя ҳам қилади.
Шунингдек, мухолифлар БД табиий ахлоқ меъёрларига ҳам зид эканини таъкидлайдилар. Иқтисодчи олим Ростислав Капелюшников таъкидлаганидек: «Табиий ахлоқ нуқтайи назаридан, соғлом, меҳнатга лаёқатли одам бошқалар ҳисобидан яшамаслиги керак. Бой ва ўта бойлар эса давлатдан ҳеч қандай шаклда пул олмаслиги керак».
Базавий даромад миқдори қанча бўлиши керак?
БД тўловлари иқтисодиёт учун ҳалокатли бўлмаслиги ва шу билан бирга уни олувчига минимал фаровонлик даражасини таъминлаши учун миқдори қанча бўлиши керак?
Бельгиялик профессорлар ва иқтисодчилар, базавий даромад тадқиқотчилари Филипп ван Парейс ва Янник Вандерборхт «Эркинлик қуроли» номли китобида ушбу рақамларни келтирмоқдалар:
«Ҳар қандай давлат учун базавий даромад миқдорини аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) 25 фоизига тўғри келадиган қийматини олишни таклиф қиламиз. Агар шундай қилинса, мисол учун, Америкада базавий даромад 1164 долларга, Швейцарияда 1670 долларга, Буюк Британияда 910 долларга, Бразилияда 180 долларга, Ҳиндистонда 33 долларга, Конго Демократик Республикасида 9,5 долларга тенг бўлади».
Конго Демократик Республикасида қашшоқлар қўналғаси (bigcities.org)
Ўзбекистонда базавий даромад миқдори қанча бўлиши мумкин?
Аҳоли жон бошига даромадимиз 2021 йил рақамларида 1750 долларга тенг. Шу сабабли, бу қийматнинг 25 фоизи йилига 145 доллар ёки ойига 12 долларни ташкил қилади. Ҳозирги курс бўйича бу тахминан 120 минг сўмга тенг.
Ўртача 4 кишилик ўзбек оиласи учун бу ҳар ойда 480 минг сўмлик ёки йилига 5 млн 760 минг сўмлик тўловни англатади. Кам таъминланган одамлар учун бу айни муддао, уни денгиздаги қутқариш халқасига ўхшатиш мумкин.
Ўзбекистонда 35 миллион аҳолининг ҳар бирига 120 минг сўмдан ойлик базавий даромаднинг тўланиши ҳукуматга йилига 50,4 триллион сўмга (ёки 5 млрд долларга) тушади. Таққослайдиган бўлсак, Молия вазирлиги мўлжалига кўра, 2023 йилда Ўзбекистон бюджетининг даромади 276,7 триллион сўм бўлиши, харажати эса 347,2 триллион сўм бўлиши кутилмоқда.
Ўз ўрнида айтиш жоизки, бадавлат фуқароларга базавий даромаддан воз кечиш имкони ҳам берилади. Ойига 10 минг доллар топадиган кишилар учун 120 минг сўмлик тўлов аҳамиятсиз. Тақсимланмай қолган маблағлар лойиҳанинг кам таъминланган иштирокчиларига йўналтирилади.
Базавий даромад давлат томонидан шахснинг мавжуд даромадига қўшимча тўлов эканини яна бир бор эслатиб ўтиш жоиз. Яъни ишчилар маошини, кексалар ва ногиронлар пенсиясини, нафақасини, талабалар стипендиясини олишда давом этаверади. БД шахснинг даромади қанча эканидан қатъи назар тўланади.
Юқоридаги муаллифларнинг таъкидлашича, «Базавий даромаднинг жорий қилиниши давлат томонидан сифатли таълим, сифатли соғлиқни сақлаш ва бошқа хизматларни молиялаштиришнинг бекор қилинишини англатмайди».
Базавий даромаднинг жорий қилиниши билан боғлиқ лойиҳалар
Бундай лойиҳалар умумдавлат миқёсида ҳеч қаерда жорий қилинмаган. Аммо маҳаллий даражада, тор доирада синовдан ўтказилган. Уларнинг аксарияти ижобий натижаларни берган. Айрим мисолларни кўриб чиқамиз.
Якуний натижаларга кўра, БД оиланинг яшаши, санитария шароитларини яхшилашга, овқатланиш, саломатлигини тиклаш ва таълим олиш жараёнига кучли ижобий таъсир қилган. Даромадларининг ошишига, сермаҳсул меҳнат миқдорининг кўпайишига, қарзларнинг камайиши ва жамғариладиган пул миқдорининг ошишига олиб келган.
2017 йилда ҳукуматнинг иқтисодий масалалар бўйича маслаҳатчиси Арвинд Субраманьян базавий даромадни умумдавлат миқёсида жорий қилишни таклиф этган. Бунда ҳар бир кишига йилига 7620 рупий (ёки 113 доллар) тўлаш таклиф қилинган. Бу шаҳар ишчисининг энг кам иш ҳақига тенг миқдор эди. Албатта бу миқдор комфорт ҳаёт кечириш учун етарли бўлмаса-да, қашшоқлик даражасини 22 фоиздан 0,5 фоизга тушириш имконини берар эди. Харажатлар 950 та ижтимоий ёрдам лойиҳалари маблағларини қайта тақсимлаш орқали қопланиши кўзда тутилган эди.
Канада
1970-йилларда ҳукумат томонидан Дофин шаҳарчасида Mincome лойиҳаси ишга туширилиб, аҳолига ҳеч қандай мажбуриятсиз пул тўланди. Тажриба 5 йил давом этди.
Унинг якунига кўра, пул олганларнинг аксарияти меҳнат фаолиятидан воз кечмагани, фақат ёш йигитлар 40-50 фоизга камроқ ишлай бошлагани, лекин шу билан бирга улар таълим учун кўпроқ вақт сарфланаётгани аниқланган. Шаҳарчада волонтёрлар, муҳтожларга ёрдам берувчилар сони ва ижтимоий фаоллик ошган. Соғлиқни сақлаш харажатлари 10 фоизга камайган, чунки одамлар ўз соғлиғига кўпроқ эътибор қарата бошлаган.
Намибия
2008-2009 йилларда Омитаре ва Очиверо қишлоқлари аҳолисига ижтимоий-иқтисодий аҳволидан қатъи назар ойига 100 Намибия долларидан тарқатилган. Лойиҳа BIG Coalition томонидан амалга оширилган.
Тажриба камбағалликка қарши курашиш, ижтимоий ривожланишни рағбатлантириш ва маҳаллий иқтисодий ривожланишни жадаллаштиришда самарадорлигини исботлаган. Иштирокчилар ичида болаларнинг қашшоқлик ва тўйиб овқатланмаслик даражаси кескин камайган. Шу билан бирга мактабга қатнови ва маҳаллий клиникадан фойдаланиш миқдори кўпайган. Иқтисодий фаоллик сезиларли даражада ошиб, жиноятчилик даражаси пасайган.
АҚШ
Қўшма штатларнинг Аляска штатида 1982 йилдан бошлаб нефт даромадларидан шаклланган «Аляска доимий жамғармаси» маблағларининг бир қисми барча аҳолига тенг тақсимланмоқда.
Аляска штати базавий даромадни доимий асосдан жорий қилган дунёдаги илк ҳудуд ҳисобланади.
Дивидендларнинг номинал қиймати 1984 йилда бир киши учун 331 долларни ташкил этган бўлса, йилдан йилга ошиб, 2015 йилда 2072 долларга етган. Тўловларни олиш учун фуқаро Аляскада камида 12 ой яшаган бўлиши керак.
Швейцария
Базавий даромадни жорий этиш бўйича 2016 йилда референдум ўтказилган. Тўлов миқдори катталар учун 2500 Швейцария франки (2250 Евро), болалар учун эса 625 франк бўлиши режалаштирилган эди.
Ҳукумат аҳолини ушбу лойиҳага қарши овоз беришга чақирган ва бундай тўловлар учун зарур бўлган 200 миллиард франкни йиғиш учун солиқларни ошириш зарурлиги ҳақида огоҳлантирди. Шунингдек, ижтимоий нафақалар 55 миллиард франкка камайтирилиши, яъни уларнинг бир қисми базавий даромад шаклига айлантирилиши ҳам назарда тутилган эди.
«Агар даромадинг ҳақида кимдир қайғурса, нима қилган бўлардинг?» - Швейцариядаги базавий даромад бўйича референдум шиори (Reuters)
БД ташаббусчилари уни жорий қилишдан мақсад фаровонлик даражасини ошириш эмас, балки фуқароларга ривожланиш учун қўшимча имкониятлар бериш эканини таъкидлаган эдилар. Ташаббус референдумда зарур миқдорда овоз тўпламади, швейцарияликларнинг атиги 23 фоизи уни қўллаб-қувватлади.
Бу асосий саволлардан бири. Йўқ, боқибеғам ва дангаса қилмайди. Базавий даромад одам қашшоқликка тушиб қолмаслиги учун жорий қилинади. Унинг миқдори жуда оз, бу маблағлар давлат орттириш учун етарли эмас. БД орқали уй қуриш, машина ёки шунга ўхшаш ҳашаматли товарларни сотиб олиш имконсиз. Бунинг учун инсон меҳнат қилишига, унинг орқасидан даромадини оширишига, интилишига тўғри келади.
Базавий даромад сиёсий лойиҳа сифатида
Ҳозирги кунда базавий даромаднинг мўътадил тарафдорлари ва мухолифлари фикри бир жойдан чиққан нуқта ҳам бор – бундай тўловларни глобал миқёсда, ҳатто келажакда ҳам жорий қилиш имконсиз.
Аммо ушбу ғоянинг баъзи механизмларини мавжуд ижтимоий дастурларни такомиллаштириш учун ёки улардан аҳолининг маълум бир қатламини ҳисобга олган ҳолда, манзилли фойдаланиш мумкин. Ўзбекистонда сўнгги йилларда бу турли «Темир дафтарлар»ни жорий қилиш ва аҳолининг кам таъминланган қатламига манзилли моддий ёрдам бериш орқали қисман амалга оширилмоқда. Албатта, бундай лойиҳаларнинг ижтимоий-иқтисодий, қолаверса психологик натижалари тадқиқотчилар томонидан ўрганилиши лозим.
Бундан ташқари, табиий ресурсларга бой давлатлар экспорт тушумларининг маълум қисмини аҳоли ўртасида тақсимлаш орқали қисман минимал тўловларни жорий этиши мумкин. Аляска штати айнан шундай йўлдан борганини мисол қилиб келтирдик.
Ҳозирги кунда базавий даромадни жорий қилишга чақирувлар турли баҳс ва мунозараларда, ижтимоий адолатсизлик ва иқтисодий тенгсизликнинг кучайиб бораётгани фонида янграмоқда. Аммо ғоянинг барча ижобий ва салбий томонлари ҳали синчковлик билан тадқиқ қилинмаган. Энг асосий масала – уни молиялаштириш учун қўшимча даромад манбаларини топиш бўлиб қолмоқда. Аммо энди бу томони сиёсатчилар ва иқтисодчиларнинг қатъиятига боғлиқ.
