Ҳавога совурилган миллиардлар: Саудия Арабистони дунёдаги энг кучли қуёш электростанцияси қурилишидан қандай фойда кўради?

Саудия Арабистони ва SoftBank Group 200 гигаватт (ГВт) қувватга эга қуёш электростанцияси қурилиши бўйича 200 миллиард долларлик англашув битимини имзолади. Унинг қанчалик кераги бор эди? Forbes шу ҳақидаги мақоласи билан бўлишди.

Бутун дунёда бу йўналиш шиддат билан ривожланаётган бир вақтда ҳам Саудия Арабистонининг қуёш энергетикасини ривожлантириш бўйича режалари катта қизиқиш уйғотмоқда. Афтидан, бу мамлакат ҳукумати ўз электр энергиясини анъанавий Яқин Шарқ мамлакатларидаги углеводород ёқилғиси (табиий газ ва бошқа кўплаб мамлакатлар электр энергетикаси учун ноёб бўлган нефть)дан қайта тикланувчи энергия манбаларига интенсив ўтказиш тўғрисида стратегик қарор қилган кўринади.

Умуман олганда, Яқин Шарқда қуёш энергетикасидан фойдаланиш шартлари анча қулай: қуёш радиациясининг юқори ўртача йиллик даражаси қуёш қурилмалари самарадорлиги ошишини таъминлайди. Бундан ташқари, Саудия Арабистони қуёш қурилмалари билан банд қилиш мумкин бўлган етарлича майдонга эга, бу ҳам муҳим аҳамиятга эга — 200 ГВт қувватга эга бўладиган қуёш электр станцияси майдони тахминан 1000-1500 кв километрга тенг бўлади.

Лойиҳа кўлами

Эълон қилинган лойиҳа кўлами жуда кенг: 200ГВт — бу Саудиядаги амалдаги энергетика қувватидан тахминан 2,5 баравар катта ва бутун Россия энергетика тизими қувватига мувофиқ келади. Шуниси қизиқки, жорий йилнинг бошида Дубайда ва Абу-Дабида ҳам 5 ГВт'ли қуёш электр станциялари (CSP) қурилишига доир режалар ҳақида хабар қилинган эди.

Шу ўринда табиий савол туғилади: агар бу лойиҳаларнинг бари амалга оширилса, ўзаро рақобатга киришувчи бу станциялар электр энергиясининг истеъмолчилари кимлар бўлади?

Афтидан, Саудия Арабистони электр энергияси экспортчиси бўлишни режалаштирмоқда, бироқ бунинг учун кенг кўламли электр етказувчи линиялар қурилиши талаб этилади, бу эса йўқотишларга олиб келиши табиий. Электр энергиясини етказиб беришда йўқотишларни минимал даражага туширишни таъминловчи технологик қарорлар бор, масалан, доимий токдаги линиялар, бироқ уларни ташкил қилишда доимий токни ўзгарувчанга ўтказишда қўшимча харажатлар пайдо бўлади.

Лойиҳа муваффақиятли якун топган тақдирда, у мамлакатнинг технологик имкониятлари намунасига айланади. Унинг режалаштирилган қуввати мавжуд ва эълон қилинган қуёш станциялари ва ГЭС, ИЭС ва АЭС'лардан юзлаб баравар юқори.

Қуёш зарби

Дунёнинг барча қуёш электр станцияларининг умумий қуввати шиддат билан ошди - 2008 йилдаги 15 ГВт'дан 2017 йилда 390 ГВт'га. Шуниси эътиборга лойиқки, ўтган йилнинг ўзида 94 ГВт'га яқин янги қувват ишга туширилган. Уларнинг ярмидан кўпи қуёш энергетикаси бўйича сўзсиз етакчи ҳисобланган Хитойда йўлга қўйилган. Ундан кейинги ўринларда Япония, Германия ва АҚШ туради.

Шу фонда 2030 йилга бориб 200 ГВт қувватнинг ишга тушиши, яъни йилига ўртача 17 ГВт фантастик бўлмаса-да, жуда катта рақамлардир.

Сўнгги йилларда қуёш энергетикасига инвестицияларнинг фаоллашуви биринчи навбатда қуёш панеллари нархининг пасайиши ва уларнинг самарадорлиги ошиши билан боғлиқ, бу эса электр энергияси киловатт/соати нархининг тушишига олиб келади. 2009 йилдан ҳозирга қадар электр станциялари томонидан ишлаб чиқарилувчи электр энергияларининг ўртача нархи 75-85 фоизга, яъни 4-6 бараварга қисқарди.

Натижада дунёнинг кўплаб минтақаларидаги қуёш электр станциясида ишлаб чиқарилувчи электр нархи анъанавий газ ва кўмир электр станциялари етказиб бераётган электр энергияси нархига мувофиқ кела бошлади. Узоқ йиллар қатор экспертлар қуёш энергетикаси ривожи сабабини фақат давлат субсидияларида кўрган бўлса, ҳозирга келиб биз қуёш энергетикасининг рақобатбардошлиги ҳақида сўз юритяпмиз. Шунинг учун Саудия Арабистонида бундай электр станциясидаги энергия анъанавий электростанцияларда олинган энергиядан арзонроққа тушиши мумкин.

Қайта тикланувчи энергия билан боғлиқ қийинчиликлар

Аксарият ҳолатларда қайта тикланувчи энергия манбалари нисбатан кичик лойиҳаларда қўлланилади, шу боис электр энергиясининг узилишлари тармоқнинг барқарорлигига таъсир кўрсатмайди. Таъкидлаш жоизки, вақти келиб қуёш электр станцияларини энергия йиғувчи тизимлар билан тўлдиришга тўғри келади, зеро улар тунда энергия бермайди, энергия истеъмоли эса нолгача тушмайди: баъзи корхоналар ишлайди, уйларни ёритиш ёки иситиш керак. Шу туфайли лойиҳа қиймати икки баравардан кўпроққа ошади.

Саҳродаги қуёш станциялари жазирама ва қумдан жабр кўради. Юқори ҳаво ҳарорати қуёш батареялари фаолиятига салбий таъсир кўрсатади, қумни эса тозалаш зарур, бу хизмат кўрсатиш баҳосини оширади.

Натижада лойиҳанинг охирги қиймати шубҳа уйғотади. Ҳозирча айнан қандай технологиялар татбиқ қилиниши режалаштирилаётгани номаълум, лекин келтирилган рақамлар, яъни 200 ГВт учун 200 миллиард доллар, ҳар ҳолда айни дамдаги қуёш электр станциялари нархларидан келиб чиқиб, на энергия йиғувчилар, на мамлакат ташқарисидаги истеъмолчиларга электр тармоқлари қурилишини инобатга олмаган. Шундай бўлса-да, нархлар шиддат билан пасайишда давом этмоқда ва янги станциянинг барча компонентлари ва унинг электр энергияси нархи ҳисоб-китоби қандай амалга оширилганини айтиш қийин.

Охир-оқибат айтиш мумкинки, лойиҳа техник жиҳатдан амалга оширилиши мумкин, у имидж нуқтаи назаридан ижобий, албатта. Бироқ унинг иқтисодий салоҳияти ҳозирча тушунарсиз. Саудия Арабистони 2013 йилда кенг кўламли қуёш энергиясига ўтиш дастури ҳақида эълон қилган, бироқ нефть нархи пасайишидан кейин бу режаларнинг 10 йилга кечиктирилиши ҳақида маълум қилганди.

Шундан кейин келажакдаги энергетика мувозанатида режалаштирилаётган қайта тикланувчи энергия улушини табиий газ фойдасига қайта тақсимлаган. Бугунга келиб эса бу ғоянинг қайта туғилишига гувоҳ бўляпмиз, Яқин Шарқ мамлакати уни амалга оширишда қанчалик қатъий эканинини эса вақт кўрсатади.