«Оммавий ахборот воситалари сўзда эмас, амалда «тўртинчи ҳокимият» даражасига кўтарилиши зарур. Бу — замон талаби, ислоҳотларимиз талаби».
Шавкат Мирзиёев.
Бутун дунёда, ҳурмат ва эҳтиром юзасидан оммавий ахборот воситаларини кўпинча «Тўртинчи ҳокимият» деган атама билан аташади, бу абстракт ва лирик тушунча. Чунки оммавий ахборот воситаларида кимнингдир қилган хато-камчиликларини тузатиш учун қўлланадиган буйруқ механизми ёки ваколати йўқ. Масалан, қайсидир ташкилот одамларнинг ойлик иш ҳақини бермаётган бўлса, меҳнат кодексидан четга чиқиб кетган бўлса ёки кимдир қонунни бузаётган бўлса уни жазолай олмайди, хато-камчиликни тузатиш учун буйруқ ҳам бера олмайди. Лекин муаммога, масалага ёки қандайдир воқеага қонунчилик ҳокимияти, ижро ҳокимияти, суд ҳокимиятининг диққатини жалб қилишга матбуотнинг ҳақи бор.
«Тўртинчи ҳокимият» атамаси жамиятдаги ижтимоий фикрга матбуотнинг қанчалик таъсир кўрсата олишини ифодалайдиган абстракт ва лирик атама ҳисобланса-да, оммавий ахборот воситалари жамиятимизда бўлаётган сиёсий-ижтимоий жараёнга нисбатан жамоатчиликнинг диққатини жалб қилиб, унда дахлдорлик туйғусини уйғота олади, бу унинг вазифаси ва бунга ҳақ-ҳуқуқи ҳам етарли даражада мавжуд. Айнан мана шу эгаллаб турган ҳақ ва ҳуқуқи эвазига давлат бошқарув тизимидаги уч ҳокимиятни ўзига, яъни матбуотга қарам вазиятда ишлашини талаб қилади. Агар, аксинча матбуот уч ҳокимиятга қарам вазиятда бўлса, унда давлатда ҳеч қандай ривожланиш бўлмайди. Бу аҳволда давлат тизими коррупция ботқоғидан чиқа олмай, пароканда бўлиши мумкин. Бунга тарихдан мисоллар жуда кўп.
Масаланинг нозик томони ҳам бор. Том маънода мустақил матбуот ҳеч қачон бўлмаган. Дунёнинг барча давлатларида оммавий ахборот воситалари белгиланган сиёсий ёки иқтисодий кучларга қарамлик аҳволида иш юритади. Ҳеч бўлмаганда эгасининг дунёқарашига кўра ёки маблағ берувчининг истагига кўра иш тутади ва масалани талқин қилади.
Масалан, ўзларининг шахсий адоватини, қандайдир деструктив фикрларини, ҳеч қандай қадр қийматга эга бўлмаган, ҳар хил бўлмағур негатив хулосаларини, гўё Ўзбекистон ичкарисидаги халқнинг оммавий ижтимоий фикри каби кўрсатишга ҳаракат қилаётган ОАВ ҳам йўқ эмас. Бундай ахборот агентликларининг иш фаолияти натижасида «Ҳақиқат иштонини кийгунча ёлғон дунёни ярмини айланиб улгуради» (A lie can travel half way around the world while the truth is putting on its shoes).
Ҳақиқат ва ёлғон нима эканини энг қисқа ва аниқ шаклда ифодалаб берадиган ушбу ибора кўпчилик сиёсатчи-жамиятшунослар учун жуда керакли тушунчага айланиб улгурган бўлса-да, унинг ўзи катта ёлғон ва шубҳа ўртасида аросатда қолган ибора бўлиб қолди. Масаланинг қизиқ томони шундаки, бу иборанинг асл муаллифи америкалик буюк ёзувчи Марк Твен бўлиб, бу аниқ ҳақиқат бўлишига қарамай бу маълумот ҳам ёлғонга айлантирилди. Айримлар бу иборани биринчи марта Британиянинг машҳур сиёсатчиси сэр Уинстон Чёрчилл айтган, деган ёлғон маълумотни дунёга тарқатиб юборишди. Энди эса ёлғон, сохта ва нотўғри хабар тарқалиб кетган ва буни тузатишнинг иложи бўлмай қолди, қуруқ рад қилиш билан хатони бартараф қилиш жуда мушкул.
