Тошкентдаги Турин политехника университети 2-курс магистранти Фирдавс Нематзода Ўзбекистонда сунъий онг соҳасининг истиқболи порлоқ бўлишига ишонади. Айни вақтда у Италиядаги Турин политехника университетида таълимни давом эттирмоқда. Нематзода робототехника соҳаси бўйича илмий изланишларни амалга оширган ва бунинг натижасида қатор ютуқларга эришишга улгурди. Жумладан, ўтган йили Япония робототехниклари учун малака ошириш гранти соҳиби, “Йилнинг энг яхши талабаси” совриндори бўлди. Фирдавснинг муҳим ихтироларидан бири ногиронлиги бўлган инсонлар учун сунъий қўл протезини кашф этиш ҳисобланади.
Сунъий қўл протезини яратиш ғояси қандай пайдо бўлган? Жараён давомида қандай қийинчиликларга дуч келгансиз?
Кўп йиллардан бери робототехника соҳасига қизиқаман. Турли техник қурилмаларни ясаб, уларни дастурлашга кўп вақт ажратардим. Роботик протезларни фақат интернетда кўргандим, лекин реал ҳаётда кўзим тушмаган. Қизиқиб кўрганимда, роботик протезнинг ўртача нархи 15,000 АҚШ долларини ташкил этаркан. Тасаввур қилинг: ўртаҳол яшовчи, қўлидан айрилган ногиронлиги бўлган одам ҳеч қачон бунча катта харажат қилиб протез сотиб ололмайди. Шунинг учун уни маҳаллийлаштириш ва ҳамёнбоп қилиб яратишни ўйлаб қолдим.
Олийгоҳни битираётганимда диплом иши мавзум айнан шу йўналишда бўлган. Интернет форумларида ҳафталаб вақт сарфлаб турли хил маълумотлар йиғиб, охири ўзим бир прототипни ишлаб чиқишга эришдим. Асосий мақсад имконияти чекланган шахсларни соғлом ҳаётга қайтариш, ахир улар ҳам оддий одамлардек ҳаракатланишга, фарзандларини бағрига босишга ҳақли.
Жараён борасида гапирадиган бўлсам, 2017 йил март ойида чизмаларни тайёрладик. Сўнг 3D принтердан фойдаланган ҳолда сунъий қўл деталларини ишлаб чиқаришни бошладик. Қисмлар тайёрланишига 3 ҳафта вақт кетди. Энг машаққатли палла олдинда эди. Қийинчилик тарафи - бу механизмга мослаб бармоқларни ҳаракатлантирувчи мотор танлаш эди, чунки кучлироқ мотор қўйсак, прототипни синдириб юбориш эҳтимоли юқори, оддийроғи эса ҳаракатни тўлиқ бажара олмасди. Протезга тўғри келадиган моторлар жуда қиммат. Бир донаси 110 АҚШ долларини ташкил этарди. Манга эса 5та керак бўлди. Амаллаб арзонроғини топиб, ўрнатдик. Охирги босқич қўлни ҳаракатлантириш, электроника ва дастурлаш қолганди. Бу борада билимим етарли бўлгани учун унчалик қийналмадим. Май ойининг бошида биринчи протезим тайёр бўлди.
Қурилманинг ишлаш принципи нималардан иборат?
Сунъий қўл электромагнетик сенсорлар орқали ҳаракатга келтирилади. Махсус электромиографик сенсор ногиронлиги бўлган одамнинг ампутация бўлган қўл қисмига ўрнатилиб, мускуллардаги нейрон сигналларни олиб контроллерга юборади. Контроллер эса уни рақамли сигналга айлантириб, қўлни ҳаракатга келтиради. Туғма ногирон одамларда бу ишламайди, чунки уларда айнан ушбу мускуллар ривожланмаган. Бахтсиз ҳодиса туфайли қўлини йўқотган беморларга ўрнатилган протез ҳақиқий қўл каби мия орқали бошқарилади.
