Иш вақтидаги бахтсиз ҳодиса туфайли фалаж бўлиб қолган ишчи вафот этди. Унинг яқинлари кўрган зарар қопланадими?

2019 йилнинг декабрь ойида Kun.uz сайтида «Афросиёб қурилиш инвест» МЧЖга қарашли қайроқтош майдалаш цехида белгиланган тартибда меҳнат шартномаси тузмасдан ишлаган ва иш вақтида тош майдалаш ускунасига кириб кетиб, бутун умрга фалаж бўлиб қолган самарқандлик Алимардон Турсуновнинг аянчли тақдири ҳақида материал эълон қилинган эди.

Минг афсуски, узоқ вақт давом этган хасталикдан сўнг Алимардон Турсунов 2019 йил 28 декабрь куни бу дунёни тарк этди.

А.Турсуновнинг яқинлари томонидан меҳнатда майиб бўлгани муносабати билан тўланадиган тўловларни ва тиббий муолажалар учун сарфланган моддий зарарни ундириш талаби билан киритилган даъво ариза фуқаролик ишлари бўйича Тойлоқ туманлараро судида кўриб чиқилиб, қаноатлантиришдан рад этилган. Суд эса ўз қарорини А.Турсунов корхонада норасмий равишда меҳнат фаолият олиб боргани билан асослаган.

А.Турсуновнинг онаси томонидан киритилган шикоят аризасига асосан мазкур масала Фуқаролик ишлари бўйича Самарқанд вилоят судида кўриб чиқилмоқда. Самарқанд вилоят Бандлик ва меҳнат муносабатлари бош бошқармаси эса судда А.Турсуновнинг ҳуқуқ-манфаатларини ҳимоя қилмоқда.

Kun.uz’да мавжуд маълумотларга кўра, марҳумнинг қарамоғида у бахтсиз ҳодисага учрагунга қадар бир нафар вояга етмаган фарзанди, турмуш ўртоғи ва онаси бўлган.  

Меҳнат ҳуқуқлари тўла таъминланмагани ва оддийгина меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари билан таништирилмагани оқибатида юз берган фожиа сабаб ёш умри хазон бўлган Алимардоннинг тақдири мамлакатдаги шу каби ишчиларнинг ҳуқуқлари қай даражада ҳимоясиз қолаётгани ҳақида мулоҳаза қилишга ундайди.

Бугунги кунда республикадаги турли соҳаларда, айниқса хусусий сектордаги саноат ва ишлаб чиқариш корхоналарида меҳнат шартномаси тузмасдан, оғзаки келишув билан меҳнат қилаётганларнинг сон-саноғи бўлмаса керак. Бу эса иш берувчиларнинг ишчилар устидан мутлақ ҳукмронлик қилишига, уларнинг ҳуқуқларини поймол этишига замин яратиб бермоқда.

Хўш, меҳнат шартномаси тузилмагани ишчи барча ҳуқуқлардан мосуво эканлигини англатадими?..

Йўқ, аслида бундай бўлмаслиги керак. Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 82-моддасида ишга қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган мансабдор шахс томонидан ёки унинг ижозати билан ходимга ҳақиқатда ишлашга рухсат этилган бўлса, ишга қабул қилиш тегишли равишда расмийлаштирилган ёки расмийлаштирилмаганидан қатъи назар, иш бошланган кундан эътиборан меҳнат шартномаси тузилган деб ҳисобланади, деб белгилаб қўйилган.

Маълумот ўрнида айтиш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 192-моддасига биноан ходим меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ ҳолда соғлигига бошқача тарзда шикаст етиши сабабли вафот этган ҳолларда иш берувчи марҳумнинг қарамоғида бўлган меҳнатга қобилиятсиз шахсларга, шунингдек ўн олти ёшга тўлмаган ёки у вафот этган кунга қадар ундан таъминот олиш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга, марҳумнинг вафотидан кейин туғилган фарзандига, шунингдек ота-онасидан бирига, умр йўлдошига ёки оиланинг бошқа аъзосига, агар у ишламасдан марҳумнинг уч ёшга етмаган болалари (укалари, сингиллари) ёки невараларининг парвариши билан банд бўлса, зарарни тўлаши шарт.

Мазкур кодекснинг 193-моддасида эса зарар миқдори кўрсатилган бўлиб, вафот этган боқувчининг қарамоғида бўлган ва унинг вафоти муносабати билан зарарни ундиришга ҳақли бўлган меҳнатга қобилиятсиз шахсларга тўланадиган зарар миқдори марҳумнинг ўртача ойлик иш ҳақи миқдорида белгиланган.

Қуйидагилар марҳумнинг қарамоғида бўлган меҳнатга лаёқатсиз шахслар ҳисобланади:

• 16 ёшдан ошган шахслар, агар улар шу ёшга етгунга қадар ногирон бўлиб қолган бўлса;
• 60 ёшга тўлган эркаклар ҳамда 55 ёшга тўлган аёллар;
• белгиланган тартибда ногирон деб эътироф этилган шахслар.

16 ва ундан катта ёшдаги ўқувчилар ўқув юртларининг кундузги бўлимларида ўқишни тугатгунларига қадар, аммо кўпи билан 18 ёшгача зарар тўловини олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Бундан ташқари, кодекснинг 194-моддасига биноан ходимнинг вафоти муносабати билан иш берувчи марҳумнинг олти йиллик ўртача иш ҳақидан кам бўлмаган миқдорда бир йўла бериладиган нафақа ҳам тўланиши керак бўлади.

Бунинг учун бахтсиз ҳодиса махсус текширишдан ўтказилиб, унинг натижалари бўйича тегишли тартибда Н-1 шаклдаги далолатнома расмийлаштирилиши лозим. Мазкур далолатномага асосан марҳумнинг ўлими унинг меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ ҳолда юз бергани тасдиқланса, ана ундан сўнг юқорида таъкидланган тўловлар амалга оширилади.

Дилшод Абдуқодиров