«Бир ҳовлида яшаб, уларни сезмаслигимиз мумкин». Рус тадқиқотчиси Москвадаги муҳожирлар дунёси ҳақида
|19:36 / 27.02.202030 03115 мин
Фото: Александр Петросян / «Коммерсантъ»Фото: Александр Петросян / «Коммерсантъ»
Россияда миллионлаб муҳожирлар яшамоқда – ёшлар ва бутун бошли оилалар Москвага ва бошқа йирик шаҳарларга пул ишлаш, ватанида қолган яқин қариндошларини боқиш учун келишади. Йиллар давомида у ерда оддий россияликларнинг кўзидан яширин инфратузилмалар шаклланган.
Иқтисодиёт олий мактабининг Ижтимоий сиёсат институтидаги ижтимоий сиёсат изланишлари маркази мудири Екатерина Деминцева бир неча йиллардан бери Марказий Осиёдан борган меҳнат муҳожирларининг ҳаётини ўрганмоқда.
«Лента.ru» нашри у билан суҳбат қилиб, муҳожирларнинг ҳаёти, яшаш жойини қандай топишлари, ўз клиникалари, шахсий ҳаёти ва қизиқишлари ҳақида сўради.
«Лента.ру»: Келинг умумий тушунчалардан бошлаймиз. Марказий Осиёдан келган замонамиз меҳнат муҳожирининг умумий портретини ясашимиз мумкинми?
Деминцева: Ҳа, дея олмайман. 10 йил олдин буни қилишимиз мумкин эди. Одатда у пул топиш учун келган ёш ёки ўрта яшар эркак бўлган. Ҳозирги муҳожирларнинг қиёфаси хилма-хил. У мактабни энди тугатган ва Россияда 10 йилдан бери яшаётган ота-онасининг олдига келган ёш йигитча ёки пул топиш учун қариндошлари олдига келган ёш қиз бўлиши мумкин.
Ёки болаларини боқиш учун келган, турмушидан ажрашган ёки бева бўлган ўрта яшар ёлғиз аёл бўлиши ҳам мумкин. Йил сайин уларнинг хилма-хиллиги ошиб бормоқда.
– Пул топиш уларнинг ягона мақсадими?
– Асосий мақсади десак тўғрироқ бўлади. Муҳожирлар ватанида қолган оиласини боқиш учун меҳнат қилишади. Уларнинг юртида иш йўқ ва Россияга келиш улар учун пул топишнинг ягона йўли. Ўз навбатида, агар меҳнат қилишмаса, Россияда оч қолишади. Чунки улар учун бу ерда ҳеч қандай ижтимоий дастурлар, ижтимоий уйлар йўқ.
Ким яхши иш топса, оиласини Россияга олиб келади. Бу жуда оммалашган дейишдан йироқман. Аммо болаларини бу ерга олиб келаётганлар уларнинг келажагини ўйлаб, яхши тиббиёт, яхши таълим, яхши иш илинжида шундай қилишади.
– Бошқача айтадиган бўлсак, муҳожирларнинг кўпчилиги Россияда қолиш учун эмас, балки вақтинча келишадими?
Мавзуга оид
– Худди шундай. Бу ерга 5-10 йил олдин келиб, оиласига пул жўнатиб турганлар, вақт ўтгач юртига қайтишади. Уларнинг ўрнига эса фарзандлари келади.
Айтиш жоизки, бу оқимлар жуда тезкор. Баъзилар мавсумий ишларга келиб, йиллар давомида қолиб кетишади. Баъзилар бир-икки йилни мўлжаллаб келишади, аммо иш тополмай ватанига қайтиб кетишади.
– Демак, уларнинг мақсади ўзга юртга мослашиш эмас. Фикр-у хаёлида барибир ўз юртида қолишади. Бу менталитетга боғлиқми?
– «Менталитет» сўзини ишлатмаган бўлардим. Бу турли гуруҳ одамларининг ижтимоий муносабатлари. Тасаввур қилинг: одам Москвага келади ва суткасига 10 соат кўча супуради. Унинг маҳаллий аҳоли билан муносабати чегараланган, кун давомида 3-4 одам билан саломлашиши мумкин. Кечқурун чарчаб, бир неча ватандошлари билан ижарага олган ётоғига боради, овқатланиб, ухлайди. Кейинги куни бу воқеалар яна такрорланади.
Меҳнат муҳожирлари жамиятимизда яшаса-да, баъзан уларнинг ҳаёти турмушимиз билан кесишмайди.
Бундан ташқари, муҳожирлар бизга сезилмайдиган ишлар билан машғул бўлишади. Эътибор беринг, масалан, кафеда официант эмас, балки ошхонада овқат тайёрлашади ёки идиш-товоқ ювишади.
– Шунчаки кўринмас одамларми?
– Яхши таъриф. Ўз изланишларимда Москванинг турли районларида яшаётган муҳожирларнинг ҳаётини ўрганганман. Дам олиш кунлари қаерга боришларини сўраганман. Кўпчилиги яшаш жойига яқин бўлган савдо марказларига, шунингдек, «Международная» метро станциясидаги «Афимолл»га боришини айтишган.
Улар ўша ерда сайр қилишади, дўстлари билан учрашади, суратга тушишади. Бу ҳақда дугоналаримга айтиб берсам, ҳайрон қолишган. Чунки «Афимолл»да бирор марта муҳожирларни кўришмаган.
Шундан сўнг, бирга «Афимолл»га бордик ва Марказий Осиёдан келган кўплаб муҳожирларни кўрдик: кимдир ресторан ҳовлисида ўтирарди, кимдир фонтан олдида суратга тушарди, кимдир шунчаки сайр қиларди. Аммо дугоналарим уларни биринчи марта кўриши эди. Чунки аввал ҳатто бир ҳовлида юрган бўлса-да, «ўзгалар»га умуман эътибор беришмаган.
Ҳамма жойда шунақа: биз бир ҳовлида яшашимиз, аммо бир-биримизга эътибор бермаслигимиз мумкин.
Фото: Василий Шапошников / «Коммерсантъ»
– Москвада ёки бошқа шаҳарларда муҳожирларнинг районлари йўқ, деб айта оламизми?
– Ҳа. Москва шаҳри ёки вилоятидаги бирорта район муҳожирларга тегишли эмас. Аммо Москва вилоятида йирик бозор жойлашган бир жойни биламан. У ерда кўплаб муҳожирлар яшашади, чунки шу бозорда ишлашади.
– Баҳс ва мунозаралар юзага келмаслиги учун аниқлик киритишни истамайман, аммо таъкидлайман: бу муҳожирлар райони эмас.
Масалан, Европа ёки Америкада муҳожирларнинг районлари бор. Одатда бу камбағал, ижтимоий даражаси бир хил, турли миллатлар яшайдиган ҳудуд бўлади. Москвада бунақаси йўқ.
Фото: Александр Коряков / «Коммерсантъ»
Европадаги бундай ҳудудларда кам таъминланганларга давлат томонидан уй-жой берилади. Москвада бундай ижтимоий уйлар йўқ. Муҳожирлар ўзлари учун хона ёки квартирани ижарага олишади.
Район мавзусига қайтадиган бўлсак, муҳожирлар яшайдиган кўплаб квартиралар улар томонидан сотиб олинган. Баъзиларининг бозорда дўконлари бор, уларнинг ҳаммаси ҳам камбағал эмас. Улар машина сотиб олишга, фарзанди учун репетитор ёллашга, таътилга чиқиб, дам олишга қодир.
Биз муҳожирлар кўпроқ бўлган районлар ҳақида гапирмоқдамиз, аммо булар турли ижтимоий гуруҳлардир. Уларда Европадаги каби жиноятчиликнинг юқори даражаси, ишсизлик муаммолари йўқ. Москва ёки бошқа шаҳарларга келган муҳожирлар бир жойда тўпланган ҳолда яшамайди. Улар шаҳарнинг турли жойларидан коммунал уйларни, бузилиш дастурига кирган уйларни, 5 қаватли уйларнинг арзон квартираларини ижарага олишади.
– Аммо муҳожирлар ўз юртдошлари, қариндошлари ёнидан уй излаши бор гап эмасми? Камбағал муҳожирлар қайси тамойиллар асосида уй излашади?
– Бундай тамойил йўқ. Изланишлар давомида муҳожирларнинг уйни қандай танлашини ўрганганмиз. Улар қариндошлари, танишлари яшаётган жойлардан уйни ижарага олишга интилишмайди. Чунки, Москвада бир-бирига яқин бўлган 2та квартирани ижарага олиш жуда қийин.
Бундан ташқари, муҳожир иш жойига яқин ердан уй топишга ҳаракат қилади. Бу билан транспорт харажатлари ва полиция билан муаммолардан қочади.
– Муҳожирлар қандай уй излашади? Квартирами, хонами ёки ётоқми?
– Бу ким излаётганига боғлиқ. Агар яқинда келган ёлғиз инсон бўлса, унга ётоқ бўлса етарли. Шунчаки, тунаб қолиш учун. Кейинроқ дўстлари билан шерикчилик асосида бошқа уйни ижарага олади.
Баъзан бирлашиб, бир неча одам бир квартирада яшайди. Квартираларни оилавий ижарага олишади. Баъзан бошқа хоналарини муҳожирларга ижарага беришади.
– Айтишларича Москвада қирғизлар учун махсус кўчмас мулк агентликлари бор экан.
– «Қирғиз» риелторлари бир неча йил олдин пайдо бўлишди. Уларда кўзга кўринарли устунлик бор: ўз мижозларининг талаби ва ижарага берувчиларнинг хоҳишини яхши билишади.
– Яъни кўплаб ижарага берувчилар эълонда «фақат славянлар учун» деб ёзиб қўйишини билишадими?
– Ҳа, албатта. Яқинда уч хонали квартиранинг бир хонасида синглиси билан яшаётган қирғиз аёли билан гаплашдим. Бу квартиранинг яна бир хонасида 2 фарзандли оила, иккинчи хонасида 1 фарзандли оила яшар экан. Бу жуда оғир. Қирғиз аёли 2 ойдан бери шу райондан бошқа квартира излаб тополмаяпти. Чунки ижарага берувчилар уларнинг қирғиз эканини билгач, алоқани узиб қўйишаркан. Ваҳоланки бу аёлларнинг даромади яхши, алоҳида квартирада яшаш имконияти бор.
Фото: Андрей Бородулин / «Коммерсантъ»
Мана шундай ҳолатларда «қирғиз» риелторлари фойда бериши мумкин. Чунки улар ким билан нима ҳақда гаплашишни, одамларни қандай кўндиришни яхши билишади.
– Муҳожирларнинг «ўз» ётоқхоналари борми?
– «Ўз» дейиш менимча тўғри эмас. 2012 йилда изланиш бошлаганимда, шунга ўхшаш ётоқхона билан ишлаганман. Бу Москва марказидаги эски болалар боғчаси эди. У ерда қўшни ҳовиларни супурадиган одамлар яшаган. Улар биргаликда меҳнат қилишган, бирга яшашган. Ҳозир бу боғча бузиб ташланган.
– Масалан, бадавлат ўзбек, қирғиз ёки тожик бирор бинони ижарага олиб, унга каравотларни қўйиб, ўз юртдошларига ижарага бериши мумкинми?
– Бунақасини кўрмаганман. Баъзан иш берувчилар ишчилар учун ётоқхона қуришади. Бундай бинолар иш жойига боғланган, ўз-ўзидан мавжуд эмас.
– Савдо марказлари ҳақида гапирдингиз. Муҳожирлар тўпланадиган бошқа нуқталар ҳам борми? Масалан масжидлар?
– Масжидлар – биринчидан, фақат эркаклар тўпланадиган жой. Иккинчидан, фақат диний кўрсатмаларга амал қиладиганлар учун. Аммо собиқ иттифоқ ҳудудидан келадиганларнинг ҳаммаси ҳам ундай эмас. Шу туфайли масжидга бориш – муҳожирларнинг маълум бир қисми қиладиган иш.
Умуман олганда эса меҳнат муҳожири Москванинг қуйи ижтимоий мақомга эга ҳар қандай фуқароси инфратузилмасидан фойдаланади.
Улар «Пятерочка» ва «Дикси»га, савдо марказларига боришади. Чунки у ер чиройли, қулай, арзон овқатланиш мумкин. Магазиндан кола олиш, кафеда товуқ қанотини ейиш мумкин.
Кузатиб кўринг: якшанба кунлари йирик савдо марказларининг ресторан ҳовлиларида ўрта осиёликлар оиласи, дўстлари билан бориб овқатланишади, дам олишади. Бу биргаликда тўпланиб, суҳбат қуриш учун яхши имконият.
Фото: Кирилл Зыков / «Коммерсантъ»
– «Биргаликда» дедингиз. Муҳожирлар билан маҳаллий аҳоли ўртасидаги никоҳга мисол келтира оласизми? Умуман олганда, улар мослашиб кетишга ҳаракат қилишадими ёки йўқми?
– Мен москвалик эркакка турмушга чиққан муҳожир аёллар билан суҳбатлашганман. Бири Қирғизистондан келган, турмушидан ажралган аёл. Москвада коммунал хўжалиги соҳасида ишлаб, хотинини йўқотган ва шу соҳада ишлаётган эркакка турмушга чиққан. Аммо эркакнинг оиласи уларнинг турмушига ёмон муносабатда бўлган, натижада аёл уйдан кетган... Хуллас, турмуши бузилган.
Иккинчи ҳолат ҳам шунга ўхшаш. Бошқа ҳолатларни эслолмайман. Ўрта Осиёдан келаётган муҳожирларнинг кўпчилиги ё оилалик бўлади ёки шу ерда танишиб, оила қуришади.
– Танишувлар қандай юз беради?
– Икки йил олдин Қирғизистондан Москвага келган жуфтлик билан гаплашдим. Йигит ва қизнинг ота-онаси 10 йилдан бери Россияда яшамоқда. Ёшлар уларнинг олдига ишлагани келган. Шунчаки кўчада танишиб қолишган. Ёнма-ён турган уйларда яшаётганини билиб қолишган. Ота-оналар уларнинг муносабатига қарши бўлган, чунки Қирғизистоннинг бошқа-бошқа вилоятларидан бўлишган. Бу улар учун муҳим экан. Аммо кейин оилалар учрашиб, гаплашиб олишган, умумий қизиқишлар борлиги аниқланган. Ёшлар ҳам бир-бирига кўнгил қўйишган. Натижада тўй бўлган.
– Яъни муҳожирлар аввало ўз миллатига мансублар билан муносабат ўрнатишга интиладими?
– Ўзгалар уларни қабул қилармиди? Бу ёшларнинг мулоқот доираси қандай? Қиз кун бўйи ўзига ўхшаган, Марказий Осиёдан келган аёллар орасида идиш-товоқ ювади. Рус йигити унга назар солармиди? Йигит эса магазинда юк ташийди ва унга иккинчи нав одамдек муомала қилишади. Рус қизи унга эътибор берган бўлармиди?
– Москвада марказий осиёлик муҳожирлар учун никоҳ агентликлари, танишув хизматлари борми?
– Бундай агентликларни билмайман. Танишувлар одатда тасодифан, ижтимоий тармоқларда, «ВКонтакте»да ёки айтайлик қирғиз дискотекаларида тасодифан юз беради.
– Москвада ўзбеклар ёки тожиклар учун ҳам шундай жойлар борми?
– Ишончим комил эмас. Гап шундаки, Москвада қирғизларнинг инфратузилмаси анча ривожланган. Чунки улар орасида Россия фуқаролигини олганлар, ўз компаниялари, фирмаларини ташкил қилганлар кўп.
Фото: Анатолий Жданов / «Коммерсантъ»
Бундан ташқари, Қирғизистон – ЕОИИ аъзоси. Бу эса шу мамлакат фуқароларига ҳужжатларни расмийлаштириш ва ишга киришни енгиллаштиради. Сиз «қирғиз клиникалари» ҳақида эшитган бўлсангиз керак?
– Келинг «қирғиз» клиникалари ҳақида гаплашамиз. Улар нима учун керак? Муҳожирлар давлат клиникаларига мурожаат қилолмайдими?
– Албатта, мурожаат қила олади. Кўпчилигида мажбурий тиббий суғурта ҳам бор. Хусусий клиникага ҳам боришлари мумкин. Аммо гап шундаки, бу клиникаларда уларга муҳожир, «иккинчи нав одами» сифатида, менсимасдан қарашади, муомала қилишади. Бу уларга ёқади дейсизми?
«Қирғиз» клиникаларида оддий шифокорлар ишлайди, у ерда халқ табобати йўқ. Оддий гинеколог, оддий уролог, оддий стоматолог ва хирург, яъни ёш муҳожирларга керак бўлган мутахассислар бор. Ва уларнинг бари – қирғиз.
Муҳожирлар шу жойга боришади, чунки билишади: уларни кутишяпти, у ерда ҳеч ким уларни камситмайди. Уларга қиммат бўлмаган дориларни танлашда ёрдам қилишади. Москвада даволаниш имкони борлиги ёки ватанига қайтиши кераклигини аниқлашади. Ҳомиладорларга ёрдам беришади.
Туғишга келадиган бўлсак, кўплаб муҳожир аёллар ватанига қайтиб кетади. Чунки ҳомиладор аёл учун Москвада яшаш қимматга тушади. Ишлаш эса оғир. Чақалоқ учун шароитлар ҳам етарли эмас.
Агар муҳожир аёл Россиянинг туғруқхонасига келса, юқумли касалликлар бўлимига ётқизилади. Чунки унинг қўлида зарур таҳлиллар топширилгани қайд этилган тиббий карта йўқ.
– «Қирғиз» клиникалари фақат қирғизлар учун ишлайдими?
– Барча муҳожирлар учун ишлайди. Аммо у ерга асосан марказий осиёликлар боришади. Баъзи беларуслар тиш даволатиш учун борганини кўрганман, чунки арзон. Стоматологлар эса қўшни уйлардан нафақадаги бувилар келишини айтишган.
