Коронавирус бутун дунёда инсонлар ҳаёти ва соғлигига рахна солиш билан бир қаторда иқтисодиётнинг турли соҳаларига катта салбий кўрсатмоқда. Бу ҳолатдан энг катта зарар кўраётган соҳалардан бири бу шубҳасиз – меҳмонхона бизнесидир.
19 март куни «Коронавирус пандемияси ва глобал инқирозли ҳодисаларнинг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида» президент фармони қабул қилинди. Мазкур ҳужжат билан пандемия натижасида йўқотишларни бошдан кечираётган субъектларга қатор солиқ имтиёзлари берилиши кўзда тутилган.
Хўш, мамлакатимиздаги меҳмонхона бизнесини қутқариб қолиш учун нималар қилиш керак? Kun.uz соҳа вакилларининг бу борадаги таклифлари билан қизиқди.
30дан ортиқ меҳмонхонанинг лойиҳалаш ва йўлга қўйилиши иштирокчиси, Hotel Pro Consulting асосчиси Дилшод Одиловнинг айтишича, меҳмонхоналарни 31 октябргача барча солиқлардан озод қилиш, шу билан бирга, айни пайтда 5-10 нафар мижозга хизмат кўрсатаётган меҳмонхоналарни даромадга нисбатан харажати кўп ишдан қутқариш учун Тошкент ва Нукус шаҳарлари ҳамда вилоят марказларида навбатчи меҳмонхоналар ташкил қилиш керак. Шунда уларни инқироздан сақлаб қолиш мумкин.
Дилшод Одилов ва Зокир Ғафуров
«Коронавирус тарқалишининг олдини олиш мақсадида 16 мартдан Ўзбекистон барча авиақатновларни тўхтатган, Ўзбекистон фуқароларининг чет давлатларга чиқиши, чет давлат фуқароларининг мамлакатимизга кириши тақиқланган. Меҳмонхона бизнеси инсонларнинг давлатдан давлатга кўчиб юришига боғлиқ, шунинг учун ҳам у бошқа соҳаларга нисбатан пандемиядан кўпроқ зарар кўрмоқда.
Бугунга келиб айрим меҳмонхоналар аллақачон фаолиятини тўхтатган, саноқли меҳмонхоналар эса саноқли меҳмонлар учунгина ишлаб турибди. Кўпчилик меҳмонхоналар ходимларини ўз ҳисобидан таътилга чиқаришган. Айни шароитда Ўзбекистонда меҳмонхона бизнеси батамом касодга учраш арафасида. Бундай бўлмаслиги учун эса улар давлатнинг кўмагига ҳар қачонгидан кўра муҳтожроқ бўлиб туришибди.
Мавзуга оид
Соҳани асраб қолишнинг имкони борми? Албатта, бор. Бу борада Hotel Pro Consulting бир қатор таклифларни ишлаб чиқди. Шулардан бири меҳмонхоналарни 31 октябргача бўлган муддатда солиқлардан озод қилиш ҳисобланади. Меҳмонхоналарнинг солиқ юки асосан мулк солиғи ҳисобига катта чиқади. 100-120 хонали меҳмонхоналар 100-130 миллионлаб мулк солиғи тўлашади. Ушбу қийин вазиятда, даромад кўрмаётган ҳолатда бундай катта ҳажмда солиқ тўлаб бориш меҳмонхона бизнесини тамоман издан чиқаради», дейди Дилшод Одилов.
Мутахассиснинг таъкидлашича, меҳмонхоналар меҳмон қабул қилиш имкониятидан 30-40 фоизидан кам кўрсаткич билан ишласа, яъни 100 нафар меҳмон қабул қилишга ихтисослашган ҳолда 30 нафардан кам одамга хизмат кўрсатса, зарарга ишлайди, қилинадиган сарф-харажатларни қопламайди.
Le Grande Plaza меҳмонхонаси раҳбари Зокир Ғафуров меҳмонхоналар малакали ходимларини номаълум муддатга ҳақ тўланмайдиган меҳнат таътилига юборишга мажбур бўлаётганига эътибор қаратди.
«Айни пайтда Ўзбекистондаги меҳмонхоналар бундан ҳам ёмон аҳволда ишлаб турибди, бунинг оқибатида бирин-кетин ёпилишмоқда. Бизнинг меҳмонхонамиз ҳам 20 март кунидан ёпилмоқда. Юзага келган мураккаб вазиятдан чиқиб кетиш мақсадида ходимларимизни ўзларининг ҳисобидан таътилга жўнатдик. 140 нафар ходимимиздан атиги 20 нафари ишда қолди, чунки меҳмон қабул қилмаганимиз билан меҳмонхонада узлуксиз қилиниши керак бўлган талай ишлар бор. Улар шундай ишларни бажаришади.
Ишчиларимизни ҳақ тўланмайдиган таътилга чиқариш ортидан малакали ходимларимизни йўқотишимиз мумкин. Табиийки, улар оиласини боқиш учун бошқа жойдан иш топишга ҳаракат қилишади. Биз бугун ноиложликдан бўшатиб юборган ходимларимиз ўзимизга ишга қайтиб келмасликлари эҳтимоли юқори.
Қанчадир вақтдан кейин карантин тугаганда, янги ходимларни ишга олиб, уларни жаҳон стандартлари даражасида хизмат кўрсата оладиган мутахассис қилиб тайёрлаш осон эмас. Бу бориб-бориб фаолиятимизга, хизматларимиз сифатига ҳам таъсир қилиши мумкин», дейди Зокир Ғафуров.
Grand Mir Hotel меҳмонхонаси бош директори Шавкат Ғиёсов мамлакатда туризмни ривожлантиришга қаратилаётган эътибор, мамлакатга кўпроқ сайёҳларни жалб қилиш ва уларга муносиб шароитлар яратиш борасидаги саъй-ҳаракатлардан руҳланиб, ўзи раҳбарлик қилаётган меҳмонхонани капитал таъмирлаш ва жаҳон стандартларига жавоб берадиган масканга айлантириш учун банкдан 30 млрд сўм атрофида кредит олган. Коронавирус эпидемияси ортидан меҳмонхонанинг барча режалари барбод бўлиб, катта миқдордаги кредит тўловлари дард устига чипқон бўлиб турибди.
Шавкат Ғиёсов ва Мирвоҳид Садиров
«Албатта, режаларимизда жаҳонда мана шундай эпидемия тарқалиши, унинг пандемия даражасига чиқиши умуман кўзда тутилмаган эди. Бунинг ортидан жуда мураккаб аҳволга тушиб қолдик. Ҳукуматимиздан сўрардимки, меҳмонхоналар соҳасини ривожлантираётган ташкилотларга кредит тўловларини тўхтатиш керак, фақат асосий қарзинимас, фоизлариниям маълум муддатга музлатиб қўйишни илтимос қилардим. Ҳозир банк билан музокара олиб боряпмиз. Улар айтяптики, майли, ҳозир даромадингиз бўлмайди, асосий қарз ва фоизларни олишни тўхтатамиз-да, узоқроқ муддатга кўчирамиз.
Лекин буям ёрдам бермайди. Чунки фоизлар йиғилиб ётибди, чет элдан оладиган маҳсулотларимиз келмаяпти. Бундай вазиятда кредит фоизлари кўпайгандан кўпайиб, меҳмонхоналарни жуда оғир аҳволга тушириб қўйиши мумкин.
Шунинг учун эпидемия тугагунча, чегаралар очилгунча биринчи навбатда Марказий банк тарафидан ёрдам керак. Мавжуд вазиятни инобатга олган ҳолда айрим банк йўриқномалари ва тартибларига ўзгартириш киритиш, банкларнинг кредиторлар билан олди-бердисини имкон қадар юмшатишга йўл бериш керак. Кредит олган меҳмонхоналарнинг ҳам фоизини, ҳам асосий қарзини тўлаш музлатилсин, яъни «начисление» бўлмасин.
Эпидемия 3-4 ойда ўтиб кетар, кредит тўловлари музлатилмаса, 3-4 ой ичида тўловлар шунчалик кўп йиғилиб кетади, натижада меҳмонхона ўзининг фаолиятиниям бажара олмай қолади. Чунки кредит тўловларидан ташқари кундалик харажатларимиз – озиқ-овқат, хўжалик маҳсулотлари, коммунал тўловларимиз бор. Меҳмонхона эпидемиядан чиққандан кейин бу харажатларнинг ҳаммасини кўтара олмайди», дейди Шавкат Ғиёсов.
Le Grande Plaza меҳмонхонаси раҳбари Зокир Ғафуровнинг сўзларига кўра, Ўзбекистон ҳукумати ҳозирги инқирозли ҳолатда меҳмонхоналар учун солиқ таътилини жорий этиши керак.
«Мен ҳукуматимиз ҳозирги мураккаб шароитдан талафотсиз чиқишимиз учун бошқа солиқ таътили беришини сўрардим. Le Grande Plaza меҳмонхонаси мисолида гапирадиган бўлсам, 40 фоиз бандлик ҳолатида ҳар ой 890 миллион сўм миқдорида «фиксированный» харажатимиз бор. Электр энергия, иссиқ ва совуқ сув, иситиш тизими, ойлик маошлар, солиқлар.
Гарчи 16 мартдан чегаралар ёпилган ва мамлакатга туристлар келмаётган, карантин жорий этилган бўлса ҳам солиқларни тўлашда давом этяпмиз. Бугунги кунгача меҳмонхона бизнеси учун ҳеч қандай солиқ имтиёзлари жорий қилингани йўқ. Илтимосимиз шуки, солиқ тўловларини қанчадир муддатга кечиктириб туришса, эпидемия тарқаб, фаолиятимиз тикланганидан сўнг уларни бўлиб-бўлиб тўлар эдик. Мутлақо тўламаймиз демаяпмиз, енгиллик берилишини сўраяпмиз, холос», дейди у.
Hotel Pro Consulting асосчиси Дилшод Одилов инқирозга қарши чоралар кўзда тутилган фармонда меҳмонхоналар учун керакли имтиёзлар кўзда тутилмагани ҳақида гапирди.
«Президент фармони билан бир қатор соҳаларга солиқ имтиёзлари берилди, солиқ ставкалари камайтирилди, солиқларни тўлаш муддатлари кечиктирилди. Бироқ меҳмонхоналар фармон билан белгиланган ва имтиёз бериладиган тоифаларга мансуб эмас.
Коронавирус пандемиясининг иқтисодиёт тармоқларига салбий таъсирини юмшатиш бўйича қабул қилинган президент фармонида 2020 йилнинг 1 апрелидан 1 июлига қадар туристик (меҳмонхона) йиғим ҳисоблаш ва ундириш тўхтатилиши айтилган. Бунинг учун катта раҳмат. Лекин айни пайтда мамлакатга ҳеч қандай турист келмаётган бир пайтда бу имтиёзнинг фойдаси сезилиши қийин.
Ҳозир кўпчилик меҳмонхоналар оз сонли меҳмонлар учун меҳмонхонани тўлиқ ишлатишга мажбур бўлиб туришибди. Қабул қилмай деса мижоз уни деб келган, қолаверса, кўп йиллик мижозларнинг юзидан ўтиш қийин. Бундай шароитда мен зарарга ишлаяпман, бошқа меҳмонхонага бор, деб ким ҳам айта оларди. Бир нафар меҳмон учун ҳам нонушта хизмати, хона тозалаш хизмати, иситиш-совутиш тизими, ресторан, бар, фитнес-маркази каби барча хизматлар кўрсатилиши керак. Бироқ бир киши тўлайдиган пул ушбу харажатларни қопламайди, натижада меҳмон қанча кам бўлса, меҳмонхона шунча зарарга ишлайди.
Агар ҳар бир вилоят маркази ва Тошкент шаҳрида меҳмонлар сонидан келиб чиқиб бир ёки бир неча меҳмонхона навбатчи меҳмонхона сифатида танлаб олинса, 3-4 киши учун ишлаб турган барча меҳмонхоналар ўз меҳмонларини шу меҳмонхонага жойлаб, ўзлари меҳмонхоналарини вақтинча ёпиб тура оладилар. Бу ўз навбатида чет эллик меҳмонларнинг бир меҳмонхонада тўлақонли буфет нонушта ва бошқа хизматлардан фойдаланишини, шу билан биргаликда тегишли органларнинг меҳмонлар соғлиги ва ҳолатидан хабар олиб туришини осонлаштиради», дейди Дилшод Одилов.
Hotel Pro Consulting асосчиси меҳмонхоналарга давлат ҳисобидан камида 3 ой давомида дотация тўланиши керак деб ҳисобламоқда. Унинг айтишича, меҳмонхоналарга ҳар бир хона ўртача 1,5 млн сўмдан дотация бериб турилса, асосий даромади маошдан иборат бўлган ҳодимлар карантин даврини қийинчиликсиз ўтказиб олади.
Grand Mir Hotel меҳмонхонаси бош директори Шавкат Ғиёсов Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари фондлар меҳмонхоналарга узоқ муддатли қарзлар ажратишини сўраган.
«Эпидемия меҳмонхона бизнесига жиддий хавф туғдиришини февралнинг бошларидан сезишни бошлаганмиз. 2 млрд 400 млн сўмлик шартномамиз бор эди, шунча пулли хоналарни сотишга келишгандик. Аммо 900 миллионга чиқдик.
Март ойида тушум бундан ҳам камайишини олдиндан прогноз қилиб, ходимларимизни ҳақ тўланмайдиган таътилга чиқаришни бошлагандик. Шунда ҳам ходимларнинг шароитига этибор бериб, ёлғиз аёллар, оиласининг асосий боқувчиларини ишда олиб қолиб, қолганларни таътилга жўнатдик. Лекин шароит шунга қараб кетяптики, ҳадемай уларни ҳам ишдан бўшатишга мажбур бўламиз.
Шу шароитда ходимларни ижтимоий ҳимоя қилиш бўйича аниқ таклифим бор эди. Ўзбекистонда Молия вазирлиги ҳузурида Бюджетдан ташқари фондлар бор. Захира фондлари дейилади. Шу фонддан меҳмонхоналарга узоқ муддатга фоизсиз қарз берилса, шу пулни ходимларимиз ишга чиқмаган тақдирда ҳам иш ҳақининг 40 фоизи миқдорида ойма-ой моддий ёрдам бериб туришга сарфлардик. Бу пулни албатта қайтарамиз, баҳонада ходимларимиз ҳам ишламаган вақтларида қийналиб қолишмайди.
Вазият шу тарзда кетса, тез орада умумий овқатланиш шохобчалари, ресторан, кафе, ошхоналар эпидемиологик ҳолат барқарорлашгунга қадар ёпилади (20 март куни республика махсус комиссияси 21 мартдан умумий овқатланиш жойларини ҳам ёпиш бўйича қарор чиқарди, суҳбат 19 март куни бўлиб ўтган). Бу дегани биздан ишдан кетган ходимлар бошқа жойдан ҳам иш топа олишмаслигини англатади. Шу боис ҳам уларни ижтимоий муҳофаза қилиш ҳар қачонгидан кўра муҳим. Чунки бир ходимнинг ортида 3-4 жон турибди», дейди Шавкат Ғиёсов.
Hotel Pro Consulting асосчиси Дилшод Одилов меҳмонхоналардаги вазият Ўзбекистоннинг туризм соҳасига ҳам жиддий таъсир кўрсатишидан хавотирини билдирган.
«Меҳмонхона бизнесининг ортида узоқ йиллик тайёргарлик, тажриба турибди. Нима учун меҳмонхонага одам пул тўлайди. Сифатли хизмат кўрсатишлари учун, сифатли таом ейиш учун, яхши шароит учун ва яхши дам олиш учун. Буларни ташкиллаштириб бериш асосан хизмат кўрсатувчи ходимларга боғлиқ.
Агар ҳукумат томонидан меҳмонхоналарга ёрдам берилмаса, улар ходимларини йўқотади, бу билан бирга тажриба ҳам йўқолади, натижада меҳмонхоналарнинг даражаси ҳозирги ҳолатидан анча тушиб кетади. Сифатли хизмат бўлмас экан, Ўзбекистонга туристлар оқими ҳам камайиб кетади», дейди Дилшод Одилов.
