«Мистер Андропов, менинг исмим Саманта Смит»: америкалик қизалоқ 37 йил муқаддам «ёвузлик империяси»га қандай сафар қилганди?

Урушни ёқтирувчи «тинчликпарвар» ва Саманта Смит ёхуд ҳаммаси Юрий Андропов ҳақида

Юрий Андропов – СССР дипломати, КГБ раҳбари, КПСС Марказий қўмитасининг биринчи котиби. У СССРни бор йўғи 15 ой бошқарган бўлса ҳам, амалда мамлакатни 10 йилдан ошиқ назорат қилгани айтилади. Бевақт ўлим Андроповга СССРни узоқроқ бошқаришига йўл бермади. Агар у тахтда узоқроқ ўтирганида яна нима воқеалар содир бўлар эди, буни ҳатто тахмин қилиб бўлмайди. Балки, Ўзбекистонда бўлгандай яна қайсидир республикани «тозалаш учун» учун «десант» туширармиди? Ёки Афғонистонга қўшин киритгандай, яна қайсидир мамлакатни «социалистик лагер»га қўшиб олиш учун қўшин киритармиди?

ХХ асрнинг 80-йилларида қарийб ўн йил давом этган афғон уруши бугун тарихчилар томонидан СССР раҳбарияти йўл қўйган энг жиддий хато сифатида қайд этилади.

Афғонистонда 1973 йилда Муҳаммад Довуд томонидан мамлакат раҳбари Муҳаммад Зоҳиршоҳнинг ағдариб ташланиши билан бошланган ҳодисалар 1978 йилга келиб анча жиддий тўқнашувларга айланиб кетади. Ўзига чегарадош бўлган мамлакатдаги талотўплардан фойдаланиб СССР раҳбарияти у ерда социалистик тузум ўрнатиш учун ҳаракатлар бошлайди.

1979 йил 12 декабрда Кремлда махфий қарор қабул қилинади. Қарор Афғонистонга қўшин киритиш ҳақида эди ва унинг ижросини таъминлаш Юрий Андропов, Дмитрий Устинов ва СССР ташқи ишлар вазири Андрей Громико зиммасига юклатилади. Шу тариқа «дўст афғон халқига ёрдам бериш» баҳонасида Афғонистонга аввал КГБ бўлинмалари, уларнинг ортидан СССР армияси бостириб киради.

Афғонистондаги урушда СССР кўплаб қурбонлар берди, аскарлар майиб-мажруҳ бўлиб қайтишди, халқнинг миллиардлаб маблағи беҳуда сарфланди. Бундан ташқари, мамлакат халқаро майдонда турли санкцияларга дуч келиб иқтисодий тарафдан анча қийналиб қолди. Охир-оқибат нима бўлганини биласиз – дунёнинг иккинчи қутби бўлишга даъвогар бўлган ва қисман бунга эришган давлат Ер харитасидан ном-нишонсиз йўқ бўлиб кетди.

Ўшанда Афғонистонга қўшин киритиш, бу мамлакатда зўрлик билан бўлса ҳам социалистик тузум ўрнатиш режаси мамлакат раҳбари Брежневнинг режаси бўлмаган. Гарчи совет армияси Брежнев ҳукмронлигининг илк йилларида Вьетнам урушида қатнашган бўлса ҳам, бу шахс урушни ёқтирадиганлар сафига кирмасди.

Масалан, СССРнинг АҚШ билан муносабатлари айнан Брежнев даврида энг яхши кўринишга эга бўлади ва АҚШ президенти Ричард Никсон 27 йиллик танаффусдан сўнг, қисқа муддатда СССРга икки марта давлат ташрифи билан келади. Унгача, 1945 йил Ялта конференцияси ўтказилиши муносабати билан СССРга келган Франклин Рузвельтдан сўнг СССРга бирорта АҚШ раҳбари келмаган эди.

Брежнев ўз ҳукмронлиги йилларида АҚШ ва Ғарбнинг бошқа мамлакатлари билан яхши алоқалар ўрнатади. Жумладан, 1972 йилда АҚШ билан икки томонлама савдо алоқаларини кучайтириш ҳақида келишув имзоланади.

Орадан бироз ўтиб жаҳонга машҳур салқин ичимликлар ишлаб чиқарувчи The Pepsi Cola Company билан унинг маҳсулотларини СССРда ишлаб чиқариш бўйича шартнома имзоланади. Шунингдек, Италиянинг жаҳонга машҳур Fiat компанияси билан ҳамкорликда автомобиль ишлаб чиқарувчи йирик корхона қурилади.

Байкал-Амур магистраль темир йўли қурилиши учун 1975-1976 йилларда Италиядан ўн мингта «Магирус Дойц» самосвал юк машинаси харид қилинган. Уларни дунёга машҳур IVECO компанияси тайёрлаб берганди.

Афғон урушининг асосий ташаббускорлари сифатида бугун Брежневдан кўра ўша пайтда СССР Мудофаа вазири бўлиб ишлаган Дмитрий Устинов ва КГБ (СССР Давлат хавфсизлик қўмитаси) раҳбари Юрий Андропов кўпроқ эсланади. Тахминларга кўра, ўшанда Афғонистонга қўшин киритиш масаласида Дмитрий Устиновни ҳам Андропов «йўлдан урган». Балки қўрқитган бўлиши ҳам мумкин.

Брежнев Андроповни ўзининг ишончли одами сифатида 1967 йилда КГБ раҳбари этиб тайинлаган эди. Унгача Андропов КПСС Марказий Қўмитаси котиби вазифасида ишлаган. Кейинчалик мамлакатда Брежневдан кейин иккинчи одамга айланган Андропов Афғонистонга қўшин киритиш масаласида ҳаммага ўз гапини ўтказа олган деб тахмин қилинади. Қолаверса, ўшанда Андропов ва Устинов Афғонистондаги ҳарбий ҳаракатларни 2-3 ойда тугатиб, у ерда социалистик республика ўрната олишларини айтиб Брежневни ишонтиришган. Минг афсуски бу уруш охир-оқибат ўн йилга чўзилди ва СССР ичдан емирилишига ҳамда совет қўшинларининг Афғонистонни шармандаларча ташлаб чиқишига сабаб бўлди.

Кейинчалик, Брежневнинг жияни Любовь Брежнева ўз эсдаликларида афғон уруши бошланганидан бироз вақт ўтиб тоғасининг ҳар куни кечки пайт Дмитрий Устиновга қўнғироқ қилиб «Дима, бу уруш қачон тугайди? Сен уруш узоқ давом этмайди, деган эдинг. Аммо, жин урсин бу урушингни, охири кўринмаяпти-ку?! Ахир, у ерда болаларимиз ҳалок бўлишяпти?!» деб гапирганлари ҳақида эслаб ўтган.

СССРнинг Афғонистонга бостириб кириши халқаро майдонда кескин қораланади ва АҚШ бошлиқ Ғарб давлатлари билан алоқалар совуқлашади. Ҳолат шу даражага келадики, 1980 йилда Москвада ўтган Олимпиада ўйинларини Ғарб давлатлари бойкот қилади ва ўз спортчиларини мусобақаларга юбормайди. Ўшанда жаҳондаги 65та давлат Москвага ўз спортчиларини юбормаган. СССР ва АҚШ ўртасида тарихда «совуқ уруш» деб ном олган давр авж палласига чиққан.

1982 йил 10 ноябрда Брежнев вафот этганидан сўнг Андропов вазиятни қўлдан чиқармайди ва СССР раҳбари бўлади. Ўшанда у 68 ёшда эди.

Андропов СССР раҳбари бўлар экан, у Ғарб билан алоқаларни қандай қилиб илиқлаштириш ҳақида бош қотира бошлайди. Аммо ҳаракатлар натижа бермайди. АҚШ бошлиқ Ғарбнинг шарти ва талаби битта эди – СССР Афғонистондан қўшинларини зудлик билан олиб чиқиши керак. Гарчи Афғонистонда беҳуда урушаётганини билса ҳам Андропов бу мамлакатдан қўшинларни олиб чиқишга шошилмайди – ахир ҳали ғалабага эришилмади.

«Саманта Смит» лойиҳаси

Афғонистонга қўшин киритганидан сўнг СССРнинг «Дунёдаги энг тинчликсевар мамлакат» деб қозонган номига доғ тушади ва халқаро майдондаги обрўси тушиб кетади. Андропов ана шу обрўни қисман бўлса ҳам тиклаш учун 1983 йилда СССРга «тинчлик элчиси» сифатида америкалик мактаб ўқувчиси, 10 ёшли Саманта Смитни таклиф этади. Унинг СССРга таклиф этилишининг ўзи бир тарих. Саманта 1982 йил ноябрда СССР ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар нега яхши эмаслигини сўраб Андропов номига мактуб ёзади. Самантанинг хати негадир юборилган пайти эмас, балки орадан 4 ой ўтиб апрель ойида «Правда» газетасида чоп этилади. Саманта ўз хатида СССР ва АҚШ ўртасида ядро уруши бошланса инсоният батамом қирилиб кетиши мумкинлигидан ташвишланиб савол қўйган эди. Хатнинг мазмуни «АҚШ билан қачонгача душманлашиб юрасизлар?» деган маънода эди.

Самантанинг мактуби «Правда» газетасида эълон қилинганидан сўнг, орадан бир неча кун ўтиб, 1983 йил 25 апрелда Андропов унга жавоб хати ёзади ва Самантани СССРга таклиф этади. Андроповнинг жавоб мактуби ҳам СССРдаги барча газета ва журналларда эълон қилинади.

Андропов ўз жавоб мактубида совет иттифоқи ҳеч қачон ядро урушини биринчи бўлиб бошламаслигини, мамлакат тинчлик йўлида собитқадам туришини, СССР раҳбарияти ва совет жамияти одамлари ҳар доим урушга қарши эканликларини таъкидлаб, Самантага СССРга келиб ҳаммасини ўз кўзи билан кўришни таклиф этади.

1983 йил 7 июлда Саманта СССРга отланади. Икки ҳафта СССРда бўлган Саманта Москва, Ленинград ва Қримда бўлади. Уни «Артек» пионерлар лагерига олиб боришади, Кремлда тантанали қабул маросими ўтказилади. Бир тарафда ҳамма жойда унга «бахтли совет болаларини», тинчликни севувчи совет одамларини кўрсатишади. Иккинчи тарафда эса Афғонистонда жанглар давом этар, мамлакат бўйлаб темир тобутлар келиши давом этар эди.

Ўша пайтда ҳам, кейинчалик СССР тарқаб кетганидан сўнг ҳам АҚШ томони Саманта Смит билан мактуб алмашиш, шу баҳонада СССРни бахтли мамлакат сифатида кўрсатиш КГБ лойиҳаси бўлган деб ҳисоблайди. Саманта Смит 1985 йил 25 августда Буюк Британиядан АҚШга қайтишда ёмон об-ҳаво туфайли самолёт ҳалокатга учраши оқибатида ҳалок бўлади. Ўшанда Самантанинг ёнида бўлган отаси ҳам ҳалок бўлган.

Самолёт ҳалокатга учраши ҳамда Саманта ва отасининг ҳалок бўлишини КГБ Марказий разведка бошқармаси (МРБ)дан, америкаликлар эса руслардан кўради. Расмий маълумотларда, ўшанда Саманта ўтирган самолётнинг ҳалокатга учраши мутлақо тасодиф ортидан рўй бергани айтилган.

Саманта СССРга келиб кетганидан сўнг у билан «Артек»да уч кун бирга бўлган болалар орқали мамлакатда турли гап-сўзлар тарқай бошлаган.

Гап шундаки, Саманта келганида уни СССРдаги энг зўр меҳмонхоналарга жойлаштиришади, қимматбаҳо Чайка автомобилида олиб юришади. «Артек»га борганида эса у лагерда дам олаётган болалар билан бирга яшайди, бирга овқатланади, асосан тенгқурлари орасида бўлади. У ерда унга болалар орасида шоҳона шароит қилишнинг иложи йўқ эди. Шу учун унга Артекдаги шароитни борича кўрсатишга мажбур бўлишади. Лагерда уни фақат қутқарувчи ролидаги КГБ ходимлари узоқдан кузатади, холос.

Кейинчалик, Саманта билан лагерда бирга бўлган ўқувчилар унга лагердаги шароитлар, айниқса бериладиган овқат мутлақо ёқмаганини айтишган. Бир марта у ёнидаги тенқур қиздан нега сосискаларнинг ранги сариқлиги ҳақида сўрайди. Бу саволдан ҳайрон бўлган совет ўқувчиси «нима сизларда сосисканинг ранги бошқача бўладими?» деб сўраганида Саманта, АҚШда сосискалар ранги қизил бўлишини айтиб, ранги сариқ бўлган сифатсиз сосискаларни ейишни хоҳламаслигини айтади.

Саманта Смитнинг ташрифи ҳам АҚШ бошлиқ Ғарбнинг СССРга бўлган муносабатини ўзгартира олмайди, Улар ўз шартида собитқадам эди – санкцияларни бекор қилиш учун СССР Афғонистондан ўз қўшинларини олиб чиқиши лозим, вассалом. Шу тариқа, Саманта Смитнинг «Яхши ният элчиси» сифатида совет иттифоқига ташрифи Андроповга ҳеч қандай наф келтирмайди. Унинг ўзи «совуқ уруш»ни бартараф эта олмай, 1984 йил 9 февралда 69 ёшида вафот этади.

Андропов Ўзбекистонга қарши

1970-йилларда СССР раҳбари Леонид Брежнев бўлса ҳам, амалда мамлакатни КГБ раҳбари Андропов бошқарган. Ўша пайтда кўплаб вазирлар, иттифоқдош республикаларнинг раҳбарлари КГБдай қудратли ташкилот раҳбари билан ҳисоблашиб муомала қилишга мажбур эди.

1972 йилда тузилган ва Андроповнинг ихтиёрида бўлган КГБнинг «Альфа» махсус бўлинмаси ҳар ишга қодир эди. Шу учун ҳам СССРдаги ҳар қандай амал эгаси Андроповдан ҳайиқиб турарди. Андроповнинг Ўзбекистонга қандай ўчакишиб қолгани ҳақида тахминлар кўп. Улардан энг машҳури Андроповга Брежневнинг Шароф Рашидов билан анча илиқ муносабатда бўлгани ёқмаган.

Аниғи шуки, Андропов СССР раҳбари бўлганида «пахта иши»нинг асосий ташкилотчиси бўлган ва Москвадан Ўзбекистонга келган КГБ, Бош прокуратура ҳамда Ички ишлар вазирлигининг терговчилари айнан унинг буйруғи билан жўнатилган. Бир сўз билан айтганда, раҳм-шафқат нималигини билмайдиган ҳамда ўзбекистонликлар бошига кўп кулфатларни солган ваҳшийлар Гдлян ва Ивановнинг орқасида ҳам бошида шахсан Андроповнинг ўзи турган.

Ўзбекистонликларга қарши тиш қайраб юрганига қарамасдан Андропов Брежнев вафот этганча ҳеч нарса қила олмаган. Брежнев вафот этиб, мамлакат раҳбарлигини ўз қўлига олгач, Андропов Ўзбекистондаги қўшиб ёзишларни тафтиш қилиш ишларини Гдлянга топширади. Гдлян ва Иванов бошлиқ газандаларнинг Ўзбекистондаги қўшиб ёзиш ишларини қандай «тафтиш» қилгани кўпчиликка аён. Пахта етиштиришга алоқадор инсонларни ваҳшийлик ва ноинсоний усуллар билан қийноққа солиб, бунинг ортидан қанчалаб оилалар азобланишига сабаб бўлган Гдлян ўша пайтда Андроповнинг буйруғини бажарганди.

Тўғри, Гдлян ва Ивановларнинг Ўзбекистондаги ваҳшийликлари Андроповдан кейин СССРга раҳбарлик қилган Константин Черненко ва Михаил Горбачёв даврида авжига чиқади. Аммо факт шуки - уларни Ўзбекистонга юбориш ва ўзбекистонликларни жазолаш айнан Андроповнинг ғояси эди.

СССР тарқаб кетиши арафасида Андроповнинг ўша ишига нафақат ўзбекистонликлар, балки бутун дунё танқидлар ёғдирган эди. Гдлян ҳамда Ивановнинг, уларни бу ишга сафарбар этган Андроповнинг ноҳақлиги шунда эдики, агар гап қўшиб ёзиш ҳақида бўладиган бўлса, ўша пайтда СССРнинг ҳамма жойида ва ҳамма соҳада қўшиб ёзишлар бўлган. Бутун мамлакат бўйлаб қўшиб ёзиш авж олганида бу ишда фақат ўзбекистонликларни айблаб, ёмонотлиқ қилиш бу виждонсизликдан ўзга нарса эмасди.

Тарих ҳали унинг Ўзбекистон халқига етказган жабр-зулмлари ва Афғонистонда миллионлаб инсонларнинг умрига зомин бўлган урушни бошлагани учун узоқ вақт лаънат айтади. Зеро, бир тарафдан ўзини «тинчликпарвар» қилиб кўрсатиб, иккинчи тарафдан эса миллионлаб одамлар ўлимига сабаб бўлган урушни бошлаган ва яна кўплаб инсонларнинг азият чекишига сабаб бўлган Юрий Андропов бунга лойиқ.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади