«Ижтимоий фаол бўлиш бизда негадир қўллаб-қувватланмайди» — ҳуқуқий саводхонлик ҳақида мутахассис билан суҳбат

– Сизнингча, бугун ўзбек жамиятида аҳолининг ҳуқуқий саводхонлиги ва ҳуқуқий маданияти қай даражада? Фуқароларимизнинг ҳуқуқий саводхонлигини 100 баллдан неча баллга баҳолаган бўлардингиз?

– Аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини баҳолашнинг ўзи мураккаб. Чунки жамиятимиз турли қатламлардан иборат. Масалан, оддий аҳоли бор, шифокорлар, ўқитувчилар ва бошқа зиёли қатлам бор. Биз айнан аҳолини эмас, балки ҳуқуқни қўллайдиганларнинг ҳуқуқий маданият даражасига алоҳида эътибор қаратишимиз керак. Хусусан, мансабдор шахсларнинг ҳуқуқий билимларини баҳолаш бирламчи аҳамиятга эга.

– Шу ўринда бир савол. Негадир ҳуқуқий саводхонлик ҳақида гап кетганда нуқул аҳоли, одамлар тилга олинади. Аммо, бизнингча, кўпроқ, давлат хизматчиларининг ҳуқуқий саводхонлиги ва ҳуқуқий маданиятини ошириш керакдек. Чунки сўнгги пайтларда ОАВда ёритилаётган хабарлар айнан давлат хизматчиларининг бу борадаги савияси етарли эмаслиги устида ишлаш зарурлигини кўрсатмоқда. Сиз бу борада қандай фикрдасиз?

–  Давлат хизматчиларининг ҳуқуқий маданиятини, ҳуқуқий саводхонлигини юксалтириш зарур ва шарт бўлган масала ҳисобланади. Таъбир жоиз бўлса, бу олдимизда турган энг устувор масаладир. Бу борада минимал талабларни ишлаб чиққанмиз. Ўтган йили аҳолининг эмас, айнан мансабдор шахсларнинг, давлат хизматчиларининг ҳуқуқий билимларини баҳолаш методикаси ишлаб чиқилди. Бундан мақсад шуки, мансабдор шахс ўзининг соҳасидаги ҳуқуқий билимларни минимал даражада ўзлаштира олиши керак.

Дейлик, қайсидир тумандаги давлат хизматлари марказида ишлаган шахс фаолиятига оид йўриқномаларни, аризаларни кўриб чиқиш муддатларини, ижро назоратига оид қонун талабларини билиши керак, Билмаса, кимнингдир ҳуқуқини бузишни бошлайди. Шундан келиб чиқиб, айнан ўша мансабдор шахсларнинг ўзи фаолиятлари даражасини озгина бузса, бу унча яхши натижа эмас. Чунки бу борада қилинадиган анча ишларимиз бор.

Мансабдор шахснинг ҳуқуқий маданияти ва ҳуқуқий саводхонлиги вақти-вақти билан текшириб турилиши керак, деб ҳисоблаймиз. Албатта, ундан олий маълумотли ҳуқуқшунослар билиши керак бўлган нарсалар талаб қилинмайди. Соҳасига оид қонунчиликни, ўзининг мажбуриятларини, тизимга ва фаолиятига оид ҳуқуқий нормаларни ўзлаштирган бўлиши кифоя.

– Айни пайтда одамларимизнинг ҳуқуқий онги, ҳуқуқий билимларини юксалтириш бўйича Адлия вазирлиги, хусусан, сиз раҳбарлик қилаётган марказ амалга ошираётган ишлардан қониқасизми?

– Битта масалани инобатга олишимиз керак. Ҳуқуқий тарғибот Адлия вазирлигининг асосий вазифаларидан бири экани рост, лекин вазирликнинг бундан бошқа вазифалари ҳам кўп. Тўғри, айни пайтда ресурсларимиз чекланган, ҳозирги кунда энг оптимал вариантни танлаб, ҳуқуқий саводхонлик ва маданиятни ошириш бўйича ишлаяпмиз.

Умуман, яқин-яқингача телевидение тарғиботнинг энг яхши воситаси ҳисобланарди. Лекин ҳозир одамлар ТВни унча кузатмай қўйишди. Шундан келиб чиқиб, бу тарғибот усулларини ҳам ўзгартирмоқдамиз.

Адлия вазирлиги томонидан қабул қилинган Жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш концепцияси асосида сўнгги йилларда кўп иш қилинди. Масалан, ҳозирги кун билан бундан 5 йил олдинги даврни оладиган бўлсак, одамларнинг ҳуқуқий билими, ҳуқуқий маданияти ошди. Масалан, ҳозир ижтимоий тармоқларда тарқалаётган видеоларни таҳлил қилсак ҳам бунга амин бўлиш мумкин. Дейлик, бугун фуқароларни ким сўроқ қилса, уйига коммунал тўловларни ундириш мақсадида борса ёки йўлда кетаётганда ЙПХ ходими тўхтатса, улардан ўзини таништиришини, хизмат гувоҳномасини кўрсатишни сўраяпти. Кўрсатмаса, қонундаги нормаларни келтириб, ходимлардан зиммаларидаги мажбуриятни бажариб қўйишни талаб қилишмоқда.

Фуқароларда ҳуқуқий маданият ошяпти. Бунга давлат ташкилотлари тайёр туриши керак, яъни бизда ҳуқуқини талаб қилиб келган одамга яхши муомалада бўлиш керак. Афсуски, бизда ҳуқуқини талаб қиладиган, давлат идораларига тез-тез ариза-шикоят ёзадиганларни «ёзғувчи» дея ола қараш қилишади.

– Шу ҳақида сўрамоқчи эдим. Қонуний ҳуқуқини талаб қилгани учун маломатга қолаётганлар бор, юртдошларимиз бундайларга ёвқараш қилиши бор гап. Бу қарашни ўзгартириш учун балки ижтимоий онгни ўзгартириш керакдир...

– Бу ҳуқуқий маданият билан боғлиқ нарса эмас. Бу онгимизда қачонлардир шаклланган қараш. Энг аввало, шу тушунчани ўзгартиришимиз керак, назаримда. Оддийгина мисол, масалан, талабаликда кимлардир дарсдан қочмоқчи бўлса, кимдир бу фикрга қўшилмаса, унинг шаънига турли маломатлар ёғиларди. Биз фикр юритаётган ҳолат ҳам шунга ўхшаш. Ҳуқуқини талаб қилган одамга ҳар хил тамғаларни ёпиштириш, уни маломат қилиш нотўғри. Бу жамиятнинг ривожланишига тўғаноқ бўлувчи нарсалардан бири, деб ўйлайман.

Фуқарони «ёзғувчи»га чиқараётганлар ҳам шу жамиятнинг ўзи. Фақат давлат ташкилотларида ишлайдиганлар эмас, балки ўша одамнинг атрофидагилар — қариндош-уруғлари ҳам қўй, нимага ундай қиляпсан, деб койишади. Яъни ижтимоий фаол фуқаро бўлиш бизда нимагадир қўллаб-қувватланмайди.

– Ҳуқуқий тарғибот билан боғлиқ муаммоларни ресурслар чеклангани билан изоҳладингиз. Бу борада оёқ-қўлингизга тушов бўлаётган яна қандай муаммолар бор?

– Қабул қилинаётган ҳужжатларнинг кўлами жуда катта. Уларнинг мазмунини одамларимизга етказиб беришда ресурсларимиз чеклангани асосий муаммолардан биридир. Одатда янги ҳужжат қабул қилинганда, уни одамларга содда, тушунарли тилда англатиш учун матнли ёки визуал контент яратамиз. Махсус видеоролик тайёрлаймиз, инфографика ясаймиз, матн ёзамиз ва уларни ижтимоий тармоқларда тарқатамиз.

Гап шундаки, ижтимоий тармоқларда шундоғам бу нарсани билган, ўзи сайтимизга кириб янгиликларни ўқий оладиган одамлар бор, деб ўйлайман. Биз қамраб олишимиз керак бўлган қатлам четроқда, чекка-чекка қишлоқларимиздаги фуқароларимиздир. Ҳудудларимизда интернет сифати ва тезлиги муаммо экани ҳеч кимга сир эмас. Биринчидан, интернетимиз қиммат, иккинчидан, тезлигиям ўзига яраша. Масалан, вилоятларда хизмат сафарида бўлганимда ходимларимиз томонидан тайёрланган видеоматериални кўриб беришим керак бўлади, айрим ҳудудларда арзимаган 15-20 мегабайтли видеони юклаб олиш мутлақо имконсиз. Бундай вазиятда интернет орқали ўша ҳудуддаги одамларга қонунчиликдаги янгиликларни етказиб бериш ҳақида гап-сўз бўлиши мумкин эмас. Бизни қийнаётган энг оғриқли масалалардан бири — шу.

Президентимиз қарори билан туманларда адлия бўлимлари ташкил этилди. Уларнинг асосий вазифаларидан бири ҳуқуқий тарғибот. Бироқ адлия бўлимларида саноқли одам ишлайди, туманларнинг аҳолиси эса айрим жойларда 50, 60 ёки 100 мингни ташкил этади. Биргина Ургут туманида 500 минг киши яшайди. Ажратилган ходимлар квотаси билан аҳолини ҳуқуқий тарғибот билан қамраб олиш муаммо бўляпти. Ўйлайманки, йирик аудиторияли оммавий ахборот воситалари қўллаб-қувватланса, ишимиз кейинги поғонага ўтган бўларди.

– Ўзига ўзи ҳуқуқий хизмат кўрсатиш Legal Tech ахборот тизими жорий этилаётгани ҳуқуқий тарғибот масаласида кутилаётган янгиликлардан бири ҳисобланади. Ушбу тизим жорий этилган тақдирда оддий одамларга нима беради?

– Ушбу тизим аллақачон тест режимида жорий этилган. Yurxizmat.uz сайти орқали тизимга бемалол кириш мумкин. Битта мисол келтираман, ҳозир Тошкентда катта қурилишлар бўляпти, уйлар қуриляпти, одамлар уларни сотиб оляпти. Бундан олди-сотди, бўлиб-бўлиб сотиб олиш бўйича шартномаларни олиб ўқиб кўрсангиз, уларда фақатгина пудратчининг манфаатлари инобатга олинганини кўришингиз мумкин. Шартномаларда истеъмолчилар ҳуқуқларига зид бўлган, ҳатто уларни камситувчи бандлар киритилганига гувоҳ бўлганмиз.

Албатта, пудратчилар буни ёмон ниятда қилишади, дейишдан йироқман. Улардан бир-икки нафаридан бунинг сабабини сўраганимизда қаердандир тайёр шаблонни олиб, ўшани мослаб олишганини айтишди. Лекин шартномавий-ҳуқуқий муносабатларда «дўппи тор келганда» шартномадаги бандлар ишга тушади. Бизда эса шартномаларни ҳамма ўз билганича тузиб келишган. Шунинг учун ҳам турли ташкилотларда ишлатиладиган шартномаларни кўрсангиз, уларда қонунчиликка зид бандлар кўп учрайди. Ўз-ўзига ҳуқуқий хизмат кўрсатиш тизими – Legal Tech’да ҳозирги кунда қўлланаётган шартномалар тўлиқ тизимлаштирилиб, тизимга жойланди.

Яна бир жиҳати тизимга шартномалар шаблон шаклида киритилмаган. Yurxizmat.uz сайтига кириб, саволларга жавоб берганингиздан сўнг талабларингизга мос ҳамда қонунчиликка тўғри келадиган шартнома тайёр бўлади. Ундан фуқаролар ҳам, хусусий ташкилотлар ҳам, давлат ташкилотлари ҳам фойдаланса бўлади.

Бу тизимдан фойдаланиш тўлиқ бепул. Бу ерда фақат шартномалар эмас, даъво аризаларининг намуналари ҳам бор. Масалан, судга тақдим этиладиган даъво аризасига эҳтиёжингиз бўлса, тартиб бўйича саволларга кўра жавоб бериб чиқсангиз, тайёр аризага эга бўласиз. Ёки оддийгина паспорт столига борсангиз, қандайдир ҳужжатларни тўлдириш учун пулли хизматлардан фойдаланасиз. Буни ҳам ушбу дастур орқали бепул амалга оширсангиз бўлади.

– Хорижда, жумладан, АҚШда ҳуқуқий тарғибот, ҳуқуқий саводхонликни юклаштириш билан давлат органи эмас, балки нодавлат ташкилотлар кўпроқ шуғулланишади. Нима учун Ўзбекистонда бу вазифа нодавлат секторга берилмайди? Қандай муаммолар бор бу борада?

– Адлия вазирлиги томонидан «Ҳуқуқий ахборот» телеграм канали ишга туширилганда, айримлар бу нарса нимага керак, дейишганди. Лекин мана бугун кўряпмизки, ҳамма ташкилотларда шу канал фойдаланувчилари бор. Саволингизга келадиган бўлсак, чиндан ҳам хорижда жамоат ташкилотлари ҳуқуқий тарғибот борасида жуда фаол.

Масалан, Буюк Британия тажрибасини оладиган бўлсак, бу мамлакатда бўлганимизда улар ҳуқуқий тарғиботни поғонама-поғона сингдириб боришига гувоҳ бўлганман. Дейлик, боғча ва кичик мактаб ёшидаги болаларга йўлдан ўтишда светофор чироқларига амал қилиш, йўлни фақат белгиланган жойдан кесиб ўтиш кераклиги сингдирилади. Яъни улар кичик-кичик мақсадларни қўйишади, кейин шу бўйича танлов эълон қилишади. Буни адлия ёки ички ишлар органлари амалга оширмайди. Шунақа дастур бор, мана бу вазифаларни бажариш керак, бунча пул берилади, деб грант эълон қилингач, нодавлат нотижорат ташкилотлар ўз ғояларини тақдим этишади. Энг маъқул таклиф эгаси ғолиб деб топилади ва у дастурда кўзда тутилган муддат якунида қилган ишлари бўйича ҳисоб беради.

Биз ҳам қачондир бу босқичга ўтамиз. Ҳозир бизда шунақа ташкилотларнинг ўзи борми, деган савол туғилади исталган одамда. Хусусан, «Мадад» деган НТТ бор, ушбу ташкилот билан Адлия вазирлиги ўртасида шериклик ҳақида шартнома тузилган, яъни ўша одамларга бепул ҳуқуқий маслаҳат бериш билан тўлиқ шу ташкилот шуғулланади. Яъни ўзининг E-MASLAHAT.UZ деган сайти орқали савол юборасиз, улар бир дақиқа ичида жавобини беришади. Шунингдек, ушбу ташкилот бутун Ўзбекистон бўйлаб 60та бюро очди. Ўшаларга бориб бемалол бепул ҳуқуқий маслаҳат олиш мумкин.

Керак бўлса, улар судгача бўлган ишлар бўйича ҳам маслаҳатлар беришмоқда, фуқароларга даъво аризаларини тўлдириб беришяпти. Лекин улар фуқаронинг орқасидан судма-суд юрмайди. Фақат шунгача бўлган ишларда ёрдам беради. Демоқчиманки, бу борада ҳам ишлар бошланган. Вақти келиб, давлат органларининг ҳуқуқий тарғибот соҳасида вазифалари нодавлат ташкилотларга берилади. Лекин бунинг учун нодавлат нотижорат ташкилотлар ҳам кўпроқ бўлиши керак. Бу фуқаролик жамияти ривожи учун ҳам яхши бўлади.

– Нима деб ўйлайсиз? Жамиятимизда ҳуқуқий саводхонлик даражаси лозим даражага етиши учун неча йил керак?

–  Ҳуқуқий саводхонлик жамият билан бирга ривожланиб боради. Жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш концепциясида белгиланган вазифалар бирин-кетин амалга оширилмоқда. Бунинг самарасини шахсан ўзим мутахассис сифатида сезяпман. Яъни одамлар бераётган айрим саволлар баъзида ўзимизга ҳам оғирлик қилиб қоляпти. Ўйлайманки, яқин 5 йил ичида жамиятимизда ҳуқуқий саводхонлик, ҳуқуқий маданият даражаси ҳозиргидан кўра 30-40 фоизга юқори бўлади.

Жамшид Ниёзов суҳбатлашди.