«Ҳокимият интеллектуаллик билан уйғунлашмаса, демократия ва адолатни амалга ошириб бўлмайди» — сиёсий фанлар доктори Муқимжон Қирғизбоев билан суҳбат

— Муқимжон ака, Ўзбекистонда бугун ҳам давлат хизматининг жозибадор эмаслиги оғир муаммо. Унга деярли кўп ҳолатда ОТМни “3”га битирганлар боради. Кучли кадрлар ё хусусий секторга кетади, ё чет элга. Ёки магистратурадаги ўқишини давом эттиради.

Сизнингча, муаммо юқори раҳбариятда қанчалик тушуниляпти? Шунингдек, давлат хизматларига ҳақиқатда кучли кадрларни жалб қилиш борасида қандай ташаббуслар қилиниши зарур?

—  Давлат хизмати шундай бир соҳаки, у кимгадир жозибадор, кимгадир жозибасиз. Бу ҳолат, албатта, давлат хизматини тури, ундаги давлат хизматчисининг касбий ва интеллектуал даражасига боғлиқ. Тўғри, давлат хизматида ОТМда “3” баҳога ўқиган давлат хизматчиларини ҳам учратиш мумкин. Маълумки, ҳокимиятга интилиш инсоннинг ўз аҳамияти ва қадриятларини рўёбга чиқариш эҳтиёжларидан келиб чиқади. Шу билан бирга, тарихдан маълум, кўплаб даҳолар ҳокимиятга интилиб ва уни тасарруф этиб жаҳонга машҳур бўлган. Таниқли психолог олимлар Зигмунд Фрейд ва Эрих Фроммлар фикрича, кўпинча инсонлар ўз норасолигини тўлдириш (компенсациялаш) мақсадида ҳокимиятга интилади.

Демак, ҳокимиятга интилиш икки хил хулққа эга бўлган инсонлар учун хос. Трансформация жараёнидаги жамиятларда норасо одамларнинг ҳокимиятни эгаллаши учун қулай муҳитлар яратилади. Зиёли, интеллектуаллик даражаси юқори бўлган инсонлар қадриятларга кучли даражада берилгани учун ҳокимиятга интилишни ўзининг олий мақсади деб билмайди. Шу туфайли, бу бўшлиқни баъзан норасо инсонлар тўлдиришга интилади.

Қолаверса, ўтиш даврини ўз бошидан кечираётган мамлакатларда давлат хизматида шахсларнинг карьера қилиш истиқболи анча мавҳум бўлгани, бошқарув механизмлари ва сиёсий тизим тўлиқ такомиллашмагани учун ҳам ҳокимиятга интилиш кўпчиликни, айниқса зиёлиларни унчалик қизиқтирмайди. Лекин ҳокимият зиёли ва интеллектуал шахслар қўлида бўлмаса, унинг самараси кам бўлади, жамият ва давлат ривожланиши секинлашади. Шунинг учун Фридрих фон Хайек ўзининг “Қуллик сари йўл” асарида “ҳокимият интеллектуаллик билан уйғунлашмаса, нафақат демократияни, балки адолатни ҳам амалга ошириб бўлмайди”, деб ёзганида минг бора ҳақ эди.

Афсуски, ҳозир ҳам анчагина ташкилотлар, корхоналар ва таълим масканлари раҳбарлари авторитар бошқарув усулларидан фойдаланади. Улар юқори бошқарув органларига “юмшоқ супургидек” кўринишга уринади, юқорига “қулдек садоқатини”ни компенсация қилиш учун ўз қўли остидагилар ҳуқуқ ва эркинликларини поймол қилади, ўзи раҳбарлик қилаётган ташкилотни гўёки ўз отасидан қолган меросдай ҳис қилади. Бошқача айтганда, хулқи тушкунликка учраган мансабдор шахс яккаҳокимлик бошқарув усули воситасида ўз руҳиятини яхшилашга уринади.

Албатта, давлат хизматига кадрларни ишга олишда ривожланган давлатлар тажрибасини қўллаш лозим, деб ўйлайман. Масалан Европа Иттифоқида (ЕИ) юқори лавозимга кадрлар олиш тестлар, имтиҳонлар, суҳбатлар воситасида амалга оширилади. Шунингдек, давлат хизмати кадрлари воситачи ташкилотлар – зарур бўлган мутахассисларни танлаш билан шуғулланадиган агентликлар воситасида ҳам амалга оширилади. Айниқса, ҳукумат даражасидаги лавозимларга ишга олишда анъаналар ва янги шакллар пайдо бўлди. ЕИда давлат хизматчиларини ёллашнинг иккита принципи шаклланди:

1. Ҳар қандай малакали фуқаронинг давлат хизматига кириши учун бошқалар билан тенг имкониятлар яратиш. Ҳар қандай фуқаро, агар у қонунларда кўзда тутилган ва давлат хизматини мувофиқлаштирувчи меъёрий ҳужжатларда акс этган, шунингдек муайян вакансиядаги мансаб талабларига жавоб бера олса у бу лавозимни эгаллаш ҳуқуқига эгадир.

2. Манфаатдор давлат бошқаруви тузилмалари хоҳишига биноан давлат хизматига энг сара номзодларни ёллаш принципи.

Биринчи принцип Франция концепцияси амал қиладиган Испания, Италия ва Франция давлатлари учун тегишли ҳисобланади. Голландия ва Скандинавия давлатлари эса иккинчи принципга асосланади. Шунингдек, Буюк Британияда барча давлат хизматчилари категориялар ва гуруҳларга бўлинади. Кадрлар танлашнинг инглиз тизими фақат зарурий билимларга эга бўлишни эмас, балки пайдо бўлган муаммоларнинг ечимларини топишга ижодий ёндашишга қобил бўлган кадрларни танлашга асосланади. Олий мақомли мансабдорларни танлаш 1855 йилда ташкил этилган Давлат хизмати комиссияси томонидан амалга оширилади. Вакант мансабларни эгаллашга оид имтиҳонлар ва суҳбатлар Оксфорд ва Кембриж университетлари дастурлари асосида амалга оширилади. Буюк Британия давлат хизматчиси қуйидаги сифатларга эга бўлиши лозим: юқори интеллект, юқори натижаларга эриша олиш ва одамлар билан мулоқотлар қила олиш қобилиятини эгаллагани.

Албатта, ҳозирги даврга келиб бизнинг мамлакатда бошқарув кадрлари сифатини ошириш, бу соҳага ёшларни жалб этишга оид чора-тадбирлар кўрилмоқда. Президент Мирзиёевнинг Олий Мажлис палаталари қўшма мажлисидаги нутқида бундан буён кадрларни танлаш ва жой-жойига қўйиш жараёнига янгича, замонавий ёндашувлар жорий этилиши, кадрлар давлат хизматига танлов асосида қабул қилиниши, улар учун узлуксиз малака ошириш, улар натижадорлигини баҳолаш ва лавозим бўйича кўтарилиш мезонлари белгиланиши каби вазифалар илгари сурилди.

Албатта, бу соҳадаги туб ўзгаришлар яқин келажакда юқори мансабларга кадрлар танлашнинг демократик принциплар асосида амалга оширилишини англатади.

— Биз давлат хизматида ишлайдиган исталган киши билан гаплашсак, у креативлик йўқлиги ҳақида гапиради. Сизнингча, бу табиий ҳолатми ёки ҳар қандай ишни ҳам креатив тарзда амалга ошириш тизими борми? Балки бу ўша тизим раҳбарининг камчилигидир.

— Ҳозир давлат хизматчисининг креативлиги тавсифига дунёни муаммоли тарзда англаш, стратегик тарзда фикрлаш қобилияти, муаммоларнинг ҳали пайдо бўлмасидан олдини олиш, инсонлар хулқини ўзига хос жиҳатларини кўра олишга оид психологик зийраклик ва масъуллик кабиларни киритиш мумкин.

Шу билан бирга, давлат хизматчиларининг креативлиги деганда яна шахснинг касбий ижодининг интеграцияловчилик сифатини ҳам назарда тутиш лозим. Давлат хизматчисининг креатив салоҳияти учта компонентнинг ўзаро алоқалари натижаси ўлароқ шаклланади: компетентлик, ижодий фикрлаш қобилияти ва мотивация. Албатта, бу каби сифат ва фазилатларга эга бўлган давлат хизматчилари кейинги ярим аср ичида ривожланган мамлакатларда маъмурий ислоҳотлар ва давлат бошқарувини модернизациялаш натижалари ўлароқ шаклланди.

Биз мустақилликнинг дастлабки чорак асрида бу соҳага муҳим эътибор бермадик. Бу даврда давлат хизмати кўрсатиш, давлат хизматчиларини тайёрлаш, давлат органларини халққа хизмат қилувчи идоралар сифатида ислоҳ этиш амалга оширилмади. Ижроия ҳокимияти, махсус хизмат ва ҳуқуқни ҳимоя қилувчи органлар ваколати ва фаолияти бир-бири билан чирмашиб кетди. Инсон ҳуқуқлари ва аҳоли манфаатлари бошқарув тизимидан ташқарида қолиб кетди. Бошқарувнинг авторитар ва буйруқбозлик усули авж олди. Бу ҳолат мамлакат иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий тизимлари ривожланиши йўлини тўсиб қўйди. Жаҳондаги барча халқаро ташкилотларнинг таъна-ю дашномлари бизга қаратилди. Бу соҳага ва коррупцияга оид индексларда энг паст ўринларни эгаллаш одатдаги бир ҳол бўлиб қолди.

Бу соҳада бизнинг мамлакатимизда креатив фикрлайдиган кадрларни шакллантиришга оид эътибор бериш 2017 йилдан бошланди. Президент ва Халқ қабулхоналари воситасида ижроия ҳокимиятининг халқ билан мулоқотлар олиб бориши зарурий шарт қилиб қўйилди.

Мамлакат тарихида янгилик – уч йил олдин Давлат хизматлари ташкил этилди. Туман ва шаҳарларда унинг қуйи ташкилотлари тузилди. Энди фуқаролар турли бюрократик тўсиқлардан холи, мансабдор кибр-у ҳавоси ва феъл-у атвори тазйиқига дуч келмайдиган давлат хизматларидан фойдалана бошлади.

2020 йил 1 январдан бошлаб эса давлат органлари ва ташкилотлари томонидан фуқаролардан талаб қилинишига, шунингдек, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари томонидан берилишига йўл қўйилмайдиган 28 та ҳужжат рўйхати тасдиқланди.

Ортиқча бюрократик бир-бирини такрорлайдиган мансаблар қисқартирилмоқда. 2021 йил 1 майдан бошлаб бошқарув кадрларининг сони 15 фоизга қисқартирилди. 26 та вазирликда 40 та вазир ўринбосарлари мансаби қисқартирилди. 52 та давлат органларида фаолият юритаётган 43 минг 969 та бошқарув кадрларидан 5 минг 288 таси қисқартирилди.

Албатта, бу ўзгаришлар остида бошқарув кадрлари креативлигини ошириш мақсади ётади. Лекин шунга қарамай, энг қуйи бошқарув тизимида ҳанузгача креатив фикрлайдиган ва фаолият юритадиган бошқарув кадрлари камчиликни ташкил этмоқда. Таълим, соғлиқни сақлаш тизимлари ва ҳокимликларда фаолият юритаётган кўпчилик раҳбарларда креативлик етишмайди, анъанавий бошқарув усулларидан воз кечиш қийин кечмоқда. Бу соҳада муаммолар пайдо бўлишига яна маҳаллий давлат бошқарув идоралари раҳбарлари бошқарув фаолияти устидан фуқаролик жамияти институтларининг назорат қила олмаслиги, бу соҳада фуқароларнинг фаол эмаслиги ҳам сабаб бўлмоқда.

— Давлат ташкилотларида меҳнат қонунчилигига амал қилиш масаласи рости, жуда ёмон баҳога лойиқ. Биргина иш вақтига, ходимларнинг дам олиш вақтига амал қилиш масаласини олайлик. Бугун ҳам ташкилотларда ходимлар кунига 12-14 соатлаб ишлашади, шанба-якшанба кунлари эса турли хил селектор, мажлислар тинмайди. Бу бўйича ҳар қанча гапирилмасин, аҳвол яхшиликка ўзгараётгани йўқ.

Хўш, давлат ташкилотларида меҳнат қонунчилигига ҳурматни қандай тартибга келтириш мумкин?

— Бу энг оғриқли нуқталаримиздан бири. Бу масала юқоридаги саволларга ҳам узвий боғлиқ. Аксарият давлат хизматидаги кадрларнинг креатив эмаслиги бир томондан улар ижтимоий ҳолатининг унча яхши эмаслиги билан боғлиқ бўлса, иккинчи томондан, меҳнат фаолиятининг қизиқарли эмаслиги билан боғлиқдир. Учинчи томондан, бошлиқ ўринбосарлари ва бўлим бошлиқлари ўз функционал вазифаларини бажариш ўрнига ўзининг ваколатига унчалик алоқаси йўқ топшириқларни бажариш билан банд бўлиши, уларга биринчи раҳбарлар томонидан мустақиллик берилмаслиги, боз устига, уларнинг низомларда белгиланган ваколатлари тўлиқ бажарилмаслиги каби эски даврдан қолган иллатлар ҳали ҳам яшамоқда. Шунингдек, раҳбарлар томонидан лавозими пастроқ кадрларнинг фикр-мулоҳазаларини эътиборга олмаслик, тўрачилик, ишга шахсий манфаатлардан келиб чиқиб бошлиққа тавозе қилиб турадиган одамларни олиш, номзоднинг интеллектуал салоҳиятга эга ёки эга эмаслигини эътиборга олмаслик каби авторитар бошқарув стереотиплари бутунлай йўқолиб кетгани йўқ.

Давлат раҳбарининг мажлисларни камроқ ва қисқароқ ўтказишга оид топшириқлари вазирлик ва вилоятлар идораларида бажарилаётган бўлса-да, ундан қуйи ташкилотларда тинкани қуритадиган мажлисбозликлар ҳали унчалик камайгани йўқ. Айрим ташкилотларда ходимлар 11-12 соатлаб ишлаши ҳам бошқарув тизимининг самарасини оширишга ёрдам бергани йўқ. Аксинча, бу ҳолат маҳаллий ҳокимият органлари тизимида меҳнат қилиш жозибасини камайтирмоқда. Бу ҳолат ходимларнинг ўз савиясини оширишга, ўзининг психологик жиҳатларини тиклашга, оиласидаги муаммоларни ҳал этишга имкон бермаётгани ҳам сир эмас.

Жаҳондаги йирик илмий марказлар тадқиқотларининг кўрсатишича, ходим ва ишчиларнинг саккиз соатдан ортиқ ишлаши ҳеч қачон ишлаб чиқаришнинг самараси ва сифатини оширмаган. Аксинча, бу каби ҳолат ходимлар психикасига нохуш таъсир этади, уларнинг креатив фаолият кўрсатишига, ишга ташаббускорлик ва ижодий ёндашишга мойиллик ҳисларини йўқ қилади, турли руҳий касалликлар келиб чиқишига сабаб бўлади.

Лондонда жойлашган 157 та мамлакатда фаолият олиб борадиган “Price Waterhouse Coopers” компанияси касбий хизматлар халқаро тармоғи ҳисобланади. Мазкур компания ишчи ва ходимларнинг иш вақтини самарадорликка таъсирига оид қатор тадқиқотлар ўтказиб, хулосаларга келди:

• саккиз соатлик иш кунида бир одамнинг маҳсулдорлиги 80 фоизни ташкил этади;
• тўққиз соатлик иш кунида бир одамнинг маҳсулдорлиги 60 фоизни ташкил этади;
• иш вақтига қўшилган ҳар бир соат 20 фоиз меҳнат самарадорлигини йўқотади.

Кўриниб турибдики, давлат хизмати соҳасида ишлаётган хизматчиларнинг анча вақт иш жойда ўтириши эмас, балки уларнинг креатив фикрлаши, ўзининг мустақил фикрига эга бўлиши, ташкилотчилик қобилияти, фуқаролар билан мулоқотларга мойиллиги, интеллектуал салоҳияти, фаолиятининг самарали ва натижадорлиги, меҳнат жамоаси ва юртимиз учун фидойилиги ҳисобланади.

— Умуман, давлат ташкилотларида мажлислар масаласи. Мен яқинда “Грузия муваффақиятга қандай эришди?” номли китобни ўқиб тугатдим. Унда мамлакат вазирлари ўртасида кечган бир суҳбат бор.

“Эслайсанми, аввалги президент Шеварнадзе даврида ҳар куни мажлислар бўларди. Ҳозирги кунда ҳамма ишлаётгани учун ҳам бундай мажлислар йўқ”, дейди грузин мулозими.

Ўзбекистонда мажлисбозликлардан  қутулиш формуласи қандай?  

— Ҳозирги даврда ахборот-коммуникациялари ва ахборот технологияларини жамиятнинг барча жабҳаларига кириб келиши натижасида мажлислар ўтказишнинг самараси, иш вақтининг тежамкорлигига ижобий таъсири ортиб бориши баробарида жамоа аъзоларини руҳий кайфиятига салбий таъсири йилдан йилга камайиб бормоқда. Мажлисни ўтказишдан асосий мақсад ташкилотнинг вазифаларини амалга оширишнинг турли омилларини излаш, юқори давлат органлари ёки марказий компанияларнинг қарорларини бажариш йўл-йўриқларини ишлаб чиқиш, ташкилотни ривожлантиришнинг янги ресурсларини топишга қаратилиши керак. Мажлиснинг янада муҳимроқ мақсади – ташкилотда пайдо бўлган муаммолар ечимларини топишнинг ўзига хос маслаҳат кенгаши ҳам дейиш мумкин.

Лекин, бизнинг тажрибамизда мажлислар анъанавийлик доирасидан бутунлай чиқиб кетолмаяпти. Давлат ташкилотлари мажлисларининг жамоатчилик кенгаши билан узвий алоқаси йўлга қўйилмаган, нодавлат нотижорат ташкилотлар вакиллари расмиятчилик учун таклиф этилади. Баъзан мажлислар раҳбарнинг монологи сифатида ўтказилади. Раҳбардан кейин мажлисда сўзга чиққанларнинг анча қисми таклиф ва тавсиялар билдириш, масалага танқидий ёндашиш ўрнига раҳбарнинг фикрларини қўллаб-қувватлашдан иборат бўлиб қолмоқда.

Мажлисбозликни камайтириш узоқ даврдан буён ҳал қилиб бўлмас муаммо сифатида яшаб келмоқда. 1922 йилда В.Маяковский “Мажлисбозлар” шеърини эълон қилган эди. Ундан Мақсуд Шайхзода таржимасидаги бир парча ўқисак, бунга амин бўламиз:

Ташвишдан мен бедор, ўтади кеча,
мен хаёл сураман то саҳаргача;
мунтазир кутаман мен тонгни олис:
«оҳ, кошки
тағин бир қилиб ҳафсала
бир кун чақирилса сўнгги бир мажлис
ва унда кўрилса астойдил, холис,
«ҳар хил мажлисларни шунда бутунлай
йўқ қилиш ҳақида яхши масала!»

Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида вазирлик ва давлат идоралари раҳбар кадрларининг компетенцияси пастлиги билан мажлисбозлик ўртасида боғлиқлик мавжуд эканини очиб берди. Унда қуйидаги фикр билдирилган эди: “Кўпгина вазирлик ва идоралар фаолиятида қарор қабул қилиш ҳаддан ташқари марказлашган. Уларнинг вазифалари аниқ ва тўлиқ белгиланмагани сабабли фаолиятларида бир-бирини такрорлаш ҳолатлари мавжуд. Сабаби – кўпчилик вазир ўринбосарлари, ўрта бўғин раҳбарлари масалани ҳал қилиш учун ташаббус кўрсата олмайди.

Бунинг сабаби нимада? Уларнинг ё билими, малакаси йўқ, ё қатъияти етмайди, ёки коррупцияга берилган. Афсуски, бундай раҳбарлар аҳоли кутаётган ҳаётий муаммоларни ҳал қилиш ўрнига кераксиз қоғозбозлик ва натижасиз мажлислар ўтказиш билан овора бўлиб қолмоқда”. 

Давлат раҳбари мажлисларни камайтириш ва қисқартириш ҳақида бир неча марта топшириқлар беришига қарамай улар барча ташкилот ва муассасаларда камайгани йўқ. Ҳозир ахборот коммуникация ва технологиялари таъсири бениҳоя кучли бўлган бир даврда мажлислар ўтказиш, уларнинг самарасини ошириш, керакли механизмга айлантириш йўлларини топиш – давр талаби бўлиб қолмоқда.

Ривожланган мамлакатларда кўпинча ўзаро коммуникациялар самарасини ошириш мақсадида тўрт хил турдаги мажлислар (ёки учрашувлар) ўтказиш русумга кирди:

1) тезкорликда пайдо бўлган аниқ муаммоларни ҳал этиш учун қисқа вақтга мўлжалланган оператив мажлислар;

2) пайдо бўлган муаммолар, инқирозли ёки тушунарсиз муаммоларни ҳал этишга оид инновациявий мажлислар;

3) режалаштириш ёки ташкилотни ривожлантириш масалаларини ҳал этишга қаратилган стратегик мажлислар;

4) ташкилот маданиятини ривожлантириш, ҳис-туйғули ва бошқалар билан горизонтал ахборотларга акс-садо таъсирларга бағишланган норасмий мажлислар.

Ривожланган мамлакатларда ишчи кенгашлари ва мажлислари бошқарув коммуникациясининг таркибий қисмига айланди. Вақтга нисбатан Парето принципини қўллаш натижасида мажлисга сарфланган вақтни бир неча ўнлаб фоизга қисқартириш мумкин экан. Мажлисга сарфланадиган вақтни қисқартириш ва унинг самарасини ошириш учун қуйидагилар тавсия этилади:

1) мажлис вақти (50 минутдан ошмаслиги даркор);

2) аниқ кун тартиби мавжудлиги (у мажлисни ўтказиш вақтидан 24 соат олдин тарқатилади);

3) мажлис олиб борувчилар:

Раис (мавзуни аниқлаштиради ва уни муҳокама қилишни тавсия қилади);

Регламент учун масъул (сўзга чиққанларнинг берилган вақтга амал қилишини кузатади, шунингдек мавзу доирасидан чиқиб кетганларни огоҳлантириб туради, бу билан вақт тежалади);

Котиб (баённомани шакллантириб боради, муҳим масалаларни қайд этади, уларга оид фикрлар билдиради, қарорлар лойиҳасини таҳрир этиб боради);

Аниқлик ва пухталик. Мажлисни кеч қолганларга аҳамият бермаган ҳолда белгиланган вақтда бошлаш ва тугатиш лозим;

Мажлисни бошламасдан илгари раҳбар ўзига ўзи қуйидаги саволни бериши лозим: мажлис ўтказишга зарурат борми? Мажлисдан илгариги ва мажлис давомида имкониятдан келиб чиқиб коммуникациянинг муқобил усулларидан фойдаланиш (телефон, конференц-алоқа, электрон почта ва ҳоказолар).

Ҳозирги даврда мажлислар чўзилиб кетишига асосий сабаблардан бири – бу уларга олдиндан тайёргарлик кўрмаслик ҳисобланади. Раҳбар мажлисдан 7-10 кун олдин кун тартибидаги ҳар бир мавзулар бўйича 3-4 та кишидан иборат гуруҳлар тузиши, уларнинг ҳар бири муайян мавзу бўйича ҳолатнинг аҳволи, уни ривожлантириш истиқболлари ва мавзу юзасидан қарор лойиҳасини ишлаб чиқиши лозим. Масалан, мажлисда мавзу бўйича кимдир ҳисобот бериб бўлганидан кейин мазкур мавзу бўйича гуруҳ раҳбари ҳақиқий аҳволни баён қилиши, қарор лойиҳасини мажлис иштирокчилари муҳокамасига ҳавола қилиши лозим. Ана шунда кўрилган масала бўйича ҳақиқий таҳлил ва самарали қарор қабул қилинади, мажлис вақти кескин қисқаради.

Илёс Сафаров суҳбатлашди.