Навоийда инсонларнинг қўлбола усулда олтин қазиб олиши бугуннинг гапи эмас. Хатирчи туманидаги Олтинсой қишлоғи аҳолиси бу фаолият билан 15 йиллар олдин шуғуллана бошлаган. Кейинчалик бундай усулни бошқа туманларда яшовчи аҳоли ҳам ўрганиб олган.
Бундайларни ўзаро «лихорадчиклар» деб аташади. Бу ноқонуний олтин изловчилар фаолиятига берилган «Олтин васвасаси» атамасининг русчаси — «Золотая лихорадка»дан келиб чиққан. Бугун Навоий вилоятининг кўплаб ҳудудларида «лихорадчик»ларни учратиш мумкин. Улар асосан ташландиқ конлар ва ўзлари ковлаган ғорларда ишлашади. Олтин қазиб олиш усуллари ҳам турлича. Масалан, кимдир сойларнинг тупроғини ювиш орқали самородка, яъни табиий майда сочма олтин бўлакларини изласа, бошқаси таркибида олтин зарралари бўлган руда – жила қазиб олади.
Сочма олтин бўлакчаларини излаб топиш учун керка, кетмон ва қўлбола усулда ясалган кичик ювиш технологияси кифоя. Аммо жила қазиб олиш учун чўл ёки тоғ ҳудудларида юра оладиган машина, движок, электрон болға, кели ва бошқа ускуналар керак бўлади. Намуна учун чуқурдан олиб чиқилган жила бўлаги кичик келида туйилиб, сувда ювиб кўрилади. Агар олтин зарралари кўринса, жилани қазиб олиш ишлари бошланади.
“Даставвал қирнинг устидан махсус чуқур (каноб) қазилади. Шу чуқурдан руданинг тоши чиқа бошлайди. Жила бўш ёки тилла зарралари билан бўлиши мумкин. Ковлаб кирганда тош намуналари туюлиб, ювиб кўрилади. Қачонки тилла зарралари кўринса, кейин ўша жойда иш бошланади. Чуқурлик ҳар хил бўлади, 50 метргача ҳам қазиб киравериш мумкин. То тилла зарралари бўлган руда топилмагунча, бир-икки ойлаб ҳам изланаверади. Бирданига чиқиб қоладиган нарса эмас бу. Меҳнати оғир.
