Даладаги тўқнашув: Чироқчида ер билан боғлиқ жанжални келтириб чиқараётган омиллар ҳақида

31 март куни рўй берган воқеанинг тасвирлари ички ишлар ходимлари аёлларга куч ишлатяпти, дея талқин қилинди. Шу сабабли Kun.uz мухбирлари воқеа рўй берган маҳаллада бўлиб, вазиятни ўрганди, жанжалга нима сабаб бўлганига ойдинлик киритди.

Биз дастлаб Оқ олтин маҳалласи раиси Тўлабой Усанов билан учрашдик. Оқсоқол жанжаллашаётган томонлар аслида қариндош эканини билдирди. Маҳалла раисининг айтишича, бу тортишувлар биринчи марта рўй бераётгани йўқ.

Аввалроқ, маҳалланинг бир гуруҳ фуқаролари фермер хўжалиги раиси Абдусаттор Духмаров устидан ариза ёзишган. Унда билдирилишича, Абдусаттор Духмаров «Шомурод ота» фермер хўжалигига давлат томонидан ажратилган ерлардан ўз ўғилларига 5 гектардан бўлиб берган. Маҳалла раиси тушган аризани туман қишлоқ хўжалиги бўлимига йўналтирганини айтди. Тумандагилар аризада кўрсатилган важлар асоссиз эканини маълум қилишган.

Раисга кўра, мурожаатчилар Абдусаттор Духмаров ўз фермер хўжалиги ерларидан уй-жой қуриш учун қариндошларига бўлиб берган, аммо уларга ишлашига монелик қилаётганидан норози бўлиб далага чиқишган.

Биз фермер хўжалиги раисини топдик, ундан фикрларини сўрадик ва можароли ерда бўлдик.

Фермер хўжалиги раиси, 72 ёшли Абдусаттор Духмаровнинг айтишича, 2009 йилги оптималлаштириш асносида 5 та фермер хўжалиги тугатилиб, унга чорвачилик учун 118 гектар лалми ер ажратиб берилган.

Кейинчалик унинг ерининг 31 гектари (унинг қудаларидан бирига тегишли ер экан) ажратилиб, ҳозир фермер хўжалигида 87 гектар ер қолган. Ўша ернинг 20 гектарига Маҳмадоли Қангшаров ҳеч қандай ҳужжатларсиз даъво қилмоқда.

Барча ҳужжатларга эга Абдусаттор ота ўз фермер хўжалигига тегишли ўша 20 гектар ерни 5 йилдан буён тасарруф эта олмаётгани, шудгорлай олмаётгани, унинг бир қисмига бодом кўчатлари экишни ният қилиб эка олмаётганини айтди.

«Далага трактор солсак, ўзи, қариндош уруғи билан трактор тагига ётиб олади. Ерни ҳайдаб бўладими бунақада?» деди А.Духмаров.

Бу борада фермер судга, ички ишлар органларига мурожаат қилган. Маҳмадоли Қангшаровни ердан мажбурий чиқариш тўғрисидаги ижро ҳужжатларига ҳам эга.

20 гектар ерни бир пайтлар Маҳмадоли Қангшаров ишлатган. Ер «Шомурод ота» фермер хўжалигига қўшилганидан сўнг ҳам Маҳмадоли ака уни раис билан оғзаки келишув асосида кўп йиллар мобайнида ишлатиб юрган. Ғалла экишган, давлат режасини топшириб келишган. Эвазига эса ҳеч қачон фермердан ғалла пули олишмаган (фермер хўжалиги раиси ғалла пулини бермаганига сабаб қилиб, солиқлар тўлашини писанда қилди).

Шунингдек, ери «Шомурод ота» фермер хўжалиги таркибига қўшилиб кетган бошқа фермерлардан бири Хўжақул Нурманов ҳам Абдусаттор Духмаров келишувни бузганини айтмоқда. 2009 йилда у 2 йилда пенсияга чиқаман, кейин ер ўзларингга қолади, деб кенгайган фермер хўжалигини ўз номига расмийлаштирган.

Хуллас, маълум қилишларича, бу лалми далаларда буғдой етиштириш мумкин, шунингдек, аҳоли кечки тарвуз экиб кун кўради. Жанжал ўша 20 гектар ерни шудгорлашдан келиб чиққан.

Ўзини қонунан ҳақ деб билувчи фермер тарафнинг иддаосига кўра, Маҳмадоли Қангшаров шудгорлаш чоғида атайлаб маҳалладаги хотин-халаж ва ёшларни қаршилик кўрсатишга тарғиб қилиб, далага чорлаган.

Далага келиб ички ишлар ходимлари билан тортишган аёллар эса бундай бўлмагани, «ҳаммага фермер ер бўлиб бераркан», деган миш-миш оралагани, шунинг учун далага келишганини айтишмоқда. Уларнинг эрлари ва эркак қариндошларини ички ишлар ходимлари ИИБга олиб кетишга чоғланганда, аёллар ИИО ходимларига ёпишишганини ҳикоя қилиб беришди.

Ҳозир ички ишлар ходимларининг тепасида қараб туриши билан, 16 гектар ер шудгорланган. 4 гектар ер захирага қолдирилган. Уйи олдидаги ўша 4 гектар ерни тендер орқали Маҳмадоли Қангшаров ютиб олиши мумкин.

Биз воқеаларга аниқлик киритиш учун Чироқчи туман Ички ишлар органлари фаолиятини мувофиқлаштириш бўлинмасининг 4-сон ички ишлар бўлимида бўлдик.

Бўлим бошлиғи Анвархон Қиёмов камерага интервью бериш учун бошлиқларидан рухсат олиши кераклигини айтди. Лекин шунда ҳам воқеа қандай юз берганини гапириб берди.

Маълум бўлишича, ёмғирлар чўзилгач, кечикиб кетган шудгорлаш ишларини амалга ошириш учун фермер Абдусаттор Духмаров туман ҳокимлиги, сектор раҳбари, ички ишлар бўлимига мурожаат қилган. Ариза бўйича ички ишлар бўлими ходимлари бориб, Маҳмадоли Қангшаров ва бошқаларга шудгорлаш ишларига монелик қилмасликни тушунтиришган.

3 нафар ходим шудгорлаш ишлари тепасида қолган. Ҳеч қандай можаро рўй бермагач, улар туман марказига мажлисга қайтишган. Тушдан сўнг далада жанжал юзага келган. 4 нафар ходим тинчитишга борган. Аҳоли шудгорланаётган тракторларга тош ва кесак билан ҳужум қилишган, кетмон ва бошқа дастали нарсалар билан қуролланиб қаршилик кўрсата бошлагач, Анвархон Қиёмов участка нозирларидан иборат гуруҳ билан ўзи борган.

Жанжалда энг ашаддий қаршилик кўрсатиб, бунга бошқаларни ҳам фаол чорлаган икки аёлни ички ишлар бўлимига олиб кетишга қарор қилишган. Ана шу жараённинг тасвири интернетда тарқалган.

«Биз бориб фермер ёки бошқанинг ёнини олиш эмас, шунчаки жанжал юзага келмаслиги, одамлар бир-бирига тан жароҳати етказиб қўймаслиги учун масъулмиз. Агар етиб бормаганимизда, бирор кор-ҳол рўй берса, кимдир оғир тан жароҳати олса ҳам ҳамма биринчи навбатда ички ишлар қаёққа қараяпти деб, бизни айбдор қилган бўлар эди», — деди Анвархон Қиёмов.

Қолаверса, бу жанжал биринчи марта рўй бераётгани йўқ. Аввал ҳам фермернинг аризасига кўра, Маҳмадоли Қангшаровга маъмурий чора қўлланиб, иш судга оширилган экан.

Кечаги жанжалдан сўнг ҳам фермер аризасига кўра уч нафар фуқарога чора кўрилган. Уларнинг барчаси эркаклар. Аёлларга чора кўрилмаган.

Мавжуд вазиятда узоқ қишлоқдаги қир ва адирларда жойлашган лалми ерларнинг биргина фермерга бириктирилгани бизга қонуний, лекин адолатсизликдек туюлди.

Ўзингиз ўйланг: қишлоқ аҳли, айниқса ёшлар ерда ишлай деса – ер бировнинг қўлида. Эгаси ишлатгани қўймайди. Билаги кучга тўла ёшлар эса ишсизликдан Россияга бормоқда. Ҳозир кўплари у ердан ҳам ишнинг путури кетиб, қайтиб келишган. Маҳаллада ижтимоий таранглик вужудга келган. Буни шу маҳаллада яшовчи онахонлар ҳам таъкидлашди. Улар фарзандлари меҳнат қилиши учун давлат ерни тақсимлаб беришини исташади.

Бу борада 76 ёшли Даврон Чўқморов ўз фикрларини билдирди. Нуроний отахонга кўра, фермер хўжаликларини оптималлаштириш ниқоби остида катта ер эгаларига айланган фермерлар бугунги кунга келиб, ўз таркибига киришга мажбур бўлган кичик фермерлар ҳуқуқларини оёқости қилмоқда.

«Бу қишлоқда ҳали-бери жанжал тугамайди. Токи кичик фермерларга ҳам ер бўлиб берилиб, қўлига муҳр берилмас экан», — деди Д.Чўқморов.

Англашиляптики, Оқ олтин маҳалласида вужудга келган бу вазиятни Чироқчи туманидаги масъуллар ҳал қила олмайди. Қашқадарё вилоятидагиларнинг ҳам кучи етмайди. Ҳозир туман Чироқчи ва Кўкдала туманларига бўлинмоқда. Ерлар, далаларнинг ҳисоб-китоби чиқарилмоқда. Шу баҳонада ҳукумат даражасида қарор қабул қилиниб, республика ишчи гуруҳи тузилиб, тумандаги лалми ерларнинг аниқ ҳисоби чиқарилиши шарт. Одамларни, айниқса ёшларни иш билан таъминлаш, оилавий деҳқончиликни ривожлантириш учун ерлар қайта ҳисоб-китоб қилиниб, ишлайман деганларга лалми ерлар тенг тақсимланиши керак.

Акс ҳолда «бу ерларда менинг улушим ҳам бор», деб ҳисобловчилар ва фермерлар ўртасида жанжаллар келиб чиқаверади. Уларни муросага келтириш, бундай жанжаллар авж олмаслиги учун куч ишлатишга мажбур бўлган ички ишлар ходимлари эса айбсиз айбдор бўлиб қолаверади.

Шуҳрат Шокиржонов, Kun.uz махсус мухбири
Тасвирчи ва монтаж устаси: Фахриддин Ҳотамов