“Экспорт ошиши учун агро-кооперативлар керак” — Ёрқинжон Маликов билан суҳбат
|03:21 / 08.07.202215 60022 мин
Kun.uz мамлакатга валюта оқимининг катта қисмини олиб келувчи соҳа вакиллари – экспортчилар олдида турган муаммолар ва уларнинг ечимлари ҳақида Экспортчилар уюшмаси раиси Ёрқинжон Маликов ва ёш экспортчи Акмалжон Аннаев билан суҳбат уюштирди.
Доллар курси юқорилаб кетишидан нима тўсиб туради? Банкларга келиб тушадиган долларлар. Айнан доллар тушуми етарлича бўлса, талаб-таклиф мувозанатда бўлиб туради – талаб устун келиб қолиб, курс кўтарилиб кетмайди.
Тушумни нима таъминлаб туради? Доллар тушумининг салмоқли қисми – экспорт. Хусусан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспорти. Бу фронтда кўринмас жангчилар – экспортчилар. Айнан улар деҳқон етиштирган маҳсулотни авайлаб, минг хил қийинчиликларни енгиб, чет элга чиқариб сотиб келишади, эвазига мамлакатга доллар олиб келишади. Бу долларлар банкларга келиб тушади ва... курсга таъсир қилади.
Бу экспортнинг фақат битта фойдаси, бошқа фойдалари ҳам бор ва улар беқиёс.
Шу ўринда савол туғилади. Бу кўринмас жангчиларнинг фаолияти учун кераклича – улар жамиятга келтираётган фойдага мос шароит яратилганми? Ёки муаммолар ҳали кўпми? Гарчи муаммолар ҳали кўп бўлса, уларни тезда ечиш керакдир?
Kun.uz Ўзбекистон экспортчилари уюмаси раиси Ёрқинжон Маликов ва бир ёш тадбиркор билан экспортчиларни қийнаётган муаммолар борасида суҳбат қилди.
— Экспортчимизнинг рамзий характеристикасини таърифлаб берсангиз. Ҳозирги лаҳзада у ўзини қандай ҳис этяпти?
— Экспорт қилувчи корхоналарда билим даражаси ўта паст – экспорт ўзи нималигини ҳали тўлиқ тушуниб етишмаган. Орқага назар ташлайдиган бўлсак, экспортимиз жуда кам бўлган. Бунга айрим тўсиқлар мавжуд бўлган, буни экспортчи корхоналаримиз жуда яхши билишади. Юртбошимизнинг олиб бораётган сиёсати натижасида ҳозир бизлар учун дарвозалар катта очилди.
Авваллари қобиқ ичида фаолият юритиб келганмиз. 10 йил олдин экспортга берилган имкониятлар бунақа эмасди. Ўзимизнинг ички бозорда бир-биримиз билан рақобатлашиб юрардик. Мана 5-6 йилдан бери катта имконият бериляпти.
— “Дарвоза очилди” дедингиз. “Дарвоза” деганда нимани тушунишимиз керак, у қандай очилди?
— Бизларнинг асосий билган бозоримиз фақат Россия эди. Ёппасига Россияга экспорт қилардик, маҳсулотларимиз фақат Россия бозорига тўғри келарди. Ҳеч қандай сертификат, қатъий бир талаблар бўлмаган.
Мана 4-5 йил бўлибдики, экспортни рағбатлантириш кучайтирилди. Европага киришимиз учун қандай сертификатлар керак бўлса, уни расмийлаштиришга кетадиган харажатни, дейлик, 10 минг долларни Инвестиция ва ташқи савдо вазирлиги ҳузуридаги Экспортни рағбатлантириш агентлиги ёрдамида тўлаяпмиз. Яъни харажатларимиз қисқарди. Россиядан бошқа, қимматроқ Европа бозорига экспорт қилишни бошладик.
Мавзуга оид
Давлат ёрдамида сертификатни расмийлаштириб, Европага экспорт қилишга рухсат олганимиздан кейин, “бизнинг маҳсулотларимиз Европа давлатлари учун тўғри келар экан”, деган хулоса шаклланди бизда. Энди биз маҳсулотни етказиб бериш ҳақида ўйлаяпмиз.
Дейлик, Италияга бизнинг помидор ёки бодрингимиз тўғри келди. Энди олиб боришимиз керак. Нима қилиш керак? Логистика керак. Италияга 20 тонна помидор ёки бодринг олиб боришимиз учун йўлкирасини ҳисоблаймиз. 8 минг доллар кетади дейлик. Ушбу логистика хизматида яна давлатимиз ёрдамга келяпти – 70 фоизгача йўлкирани қоплаб беряпти. Экспортчининг харажатлари янада қисқаряпти.
Энди биз Европада маркетингни йўлга қўйишимиз керак. Европадаги харидорни ўрганишни бошладик. Россияга ўхшаб 50 килодан қопга солиб обормаяпмиз. Энди 500 грамдан қадоқлаб, Европа бозорига олиб киряпмиз. Россия бозорида бу маҳсулотни килолаб сотадиган бўлсак, Европада биз уни граммлаб сотяпмиз.
— Европа талабларига жавоб бероляпмизми?
— GLOBALG.A.P. деган сертифакат бор. Агар фермерларимиз ўшани оладиган бўлса, маҳсулотининг Европага киришига тўсиқ бўлмайди.
Европа бозори қанақа талаб қўйган – ўша талабга жавоб берадиган маҳсулот уруғини излаб топишяпти деҳқонлар, унга бериладиган минерал ўғитларни бера бошлашяпти, сертификатлар талабларига жавоб берадиган қилиб маҳсулот тайёрлаш бошланяпти.
— Энди муаммолар ҳақида гаплашайлик. Қандай муаммолар борки, уларни бартараф қилсак, экспорт ҳажми ошади?
— Экспорт қилувчи корхоналарнинг экспорт бўйича билимини оширишимиз керак.
Логистика соҳаси экспортнинг бир қаноти саналади. Аммо биз логистика соҳасига катта эътибор бермаяпмиз.
Экспорт маҳсулотларини юк транспортида олиб кетаётган ҳайдовчиларимизни бошқа давлатларда ҳимоя қилиш механизмини ишга тушира билсак, яна бир муаммони бартараф қилган бўламиз. Бошқа давлатларга юк олиб кетаётган ўзбекистонлик ҳайдовчиларимизни чет элларда ҳимоя қиладиган бирор-бир ташкилот йўқ. Ҳар хил тўдаларга, рэкетчиларга рўбаро бўлган ҳолатларни кўрдик. Ҳайдовчиларимиз бунақа ҳолатларга дуч келаверса, ўша давлатга бориш ниятидан қайтади.
— Бунақа ҳолатлар кўпми?
— Жуда кўп бўляпти...
— Бу тегишли шартномалар билан тартибга солинмайдими?
— Айнан шундай шартномаларга нисбатан лоқайдлик бўлгани учун ҳам ҳайдовчиларимиз шунақа ҳолатларга дуч келмоқдалар.
— Бу муаммони бартараф этишга ким масъул?
— Транспорт вазирлиги бизга шу муаммони ҳал қилиб берсин. Биз нима учун Транспорт вазирлигига пул тўлаймиз? Нима учун “дозвол” сотиб оламиз? Нима учун лицензия сотиб оламиз? Биз пулини тўлаганимиздан кейин ҳимоя қилсин.
— Транспорт вазирлиги қанақа қилиб ҳимоя қилади?
— Бу соҳанинг ичига чуқур кирмаганман, юзаки биламан. Бизнинг экспорт бўлимига таъсири бўлгани учун. Бунинг ичига кирсак, бир нечта муаммолар бор. Яқин кунларда эшитганим, “дозвол” деган нарса бизга муаммо бўляпти, деб айтишди. “Дозвол” – қайсидир Европа давлатига борадиган бўлсангиз, рухсат берувчи бир қоғоз экан. Буни логистика корхонаси жуда яхши билади. Бунинг рухсатини Транспорт вазирлиги, “Дарётранс” беради дейишяпти.
Водийдаги ҳайдовчимизнинг айтишича, ана шу “дозвол”ни ололмагани учун бир қанча ҳайдовчиларимиз ишсиз ўтирибди. Германияга олиб боришимиз учун юк бор, лекин “дозвол”имиз йўқ деяпти.
Бошқа тизимли муаммолар тўғрисида ҳам қисқа айтиб ўтмоқчиман.
Ортиқча юк ва ЙПХ
Бир ой аввал Kun.uz сайтида Наманган постидаги муаммони кўтариб чиққанмиз. Умумий юк миқдоридан 50-60 кило ортиқроқ ортилган юкка ЙПХ ходимлари томонидан баённома ёзилиб, автомашина жарима майдонига олиб кириб кетилган. Борди-ю, машина жума куни тушдан кейин ёки кечки пайт олиб кириб кетилса, бу жаримани суд орқали тўлашнинг иложи йўқ. Чунки шанба ва якшанба кунлари суд ходимлари ҳам дам олади. Яъни экспортга йўналтирилган маҳсулотимиз икки сутка давомида Ўзбекистон ичкарисида, жарима майдонида қолиб кетяпти. Бу эса маҳсулотнинг сифатига салбий таъсир кўрсатади.
Шунинг учун ҳам шунақа таклиф бермоқчи эдик. Масалан, Наманган постининг олдида тарози бор, ана шу тарозидан ҳар бир юк машинаси ўтади ва қўлига ортиқча ортилган юк вазни ҳақида қоғоз олади. Ана шу ортиқча ортилган юк учун жаримани суд орқали эмас, балки соддалаштирилган тартибда тўлашни ҳайдовчиларимизнинг ўзлари таклиф қилишяпти.
Яна ўша ҚҚС
Бундан ташқари, экспортёр корхоналаримиз экспорт қилганларидан кейин қўшилган қиймат солиғини қайтаришда муаммо бор. Жуда катта муаммо! Агар биз экспорт амалга оширилганидан кейин ҚҚСнинг қайтарилишини тезлаштирадиган, ҳар хил шартларини енгиллаштирадиган бўлсак, экспортёр корхонанинг молиявий ҳолатини яхшилаган бўламиз. Айланмадаги пулимиз тезроқ орқага қайтади, айланмани тезроқ қиламиз, ўзидан ўзи валюта оқими янада кенгаяди.
“Ўлганнинг устидан тепадиган” жарималар
Яна бир муаммо ҳақида айтаман: бизнинг экспортчи корхоналаримиз қайсидир давлатга маҳсулот экспорт қилганида, у ердаги импортчи Ўзбекистонга пул тўлаши кечикиб қолади. У бу ишни атайлаб қилмайди, қандайдир сабаблар туфайли Ўзбекистонга тушадиган пул маълум муддатга сурилиб қолади. Пул тушиши 180 кундан кечикиб кетса, дебиторликка қўйиладиган штрафлар қўйиш кўзда тутилган ва биз бу жарималарни олиб ташлашни сўрамоқчимиз. Чунки импортчилар ҳам пулни кечиктириб тўлашни ният қилмайди.
Ҳозирги пайтда юзага келган глобал муаммоларни кўриб турибмиз, шерикларимиз қандайдир оғир шароитларга тушиб қолган бўлиши мумкин.
Тадбиркорларимиз экспорт қилишдан олдин 30 фоиз пулни ўтказишади, экспортни амалга ошириб бўлгач эса, баъзида шериклари алдаб кетади. Натижада 70 фоиз пулимиз бошқа давлатда қолиб кетади. Ўзи ўша ерда қолиб кетган пулни йўқотади, устига ўзимиздаги қайсидир давлат ташкилотлари томонидан жаримага тортилади. Оғир аҳволга тушиб қолиб думалаб қолган одамни тепкилб ўтиш билан баробар бу.
Божхоналардаги тирбандлик
Кўпчилик ҳайдовчиларимиз ҳам, экспортчиларимиз ҳам бир нарсадан нолишади. Республикамиздан экспорт бўлиб кетаётган юклар олиб чиқиб кетилаётганда божхоналарда тирбандлик юзага келяпти: 2-3 суткалаб қолиб кетяпмиз дейишяпти. Кўп кузатилган ҳолат шундан иборатки, Тошкент вилояти орқали қўшни Қозоғистонга чиқиб кетаётганда “Яллама”, “Навоий”, “Майский” каби постлар бор ва уларнинг ҳар бирида юкни ўтказишга бир суткагача вақт кетиб қолиши мумкин.
Мисол учун, “Навоий” пости бир сутка давомида 150 та машинани ўтказиши мумкин, бундан ошиғига имконияти йўқ. Ваҳоланки, бир сутка давомида битта постга кириб келаётган машиналарнинг сони 200-220тани ташкил қиляпти. Натижада сутка давомида 70 тадан машина устма-уст бўлиб тахланиб қолмоқда. Уларнинг орасида транзит юклари ҳам бор. Қозоғистоннинг ўзига чиқиб кетаётган, Қозоғистон орқали Россияга чиқиб кетаётган юкларимиз бор.
Тошкент вилоятидан чиқаётганда божхона ходимларига ҳеч кимнинг эътирози йўқ. Аммо Россияга тўғри юк олиб чиқаётган ҳайдовчиларнинг айтишича, уларнинг ўзлари учун энг қулайи – Қорақалпоғистондаги “Довудота” пости орқали чиқиб кетиш.
Ўша машҳур “Довудота” йўли
Ҳайдовчилар Ўзбекистон ичкарисида 1000 км хавфсиз ҳудуд бўйлаб юрганимиз яхши дейишади. Хўш, унда нега ўша йўл билан юрмадингиз деган саволни берсам, “Довудота”гача бўлган 150 км йўл мутлақо талабга жавоб бермайди деб айтишади.
Ушбу 150 километрлик йўл участкасини бир сутка давомида босиб ўтишар экан... Ҳолбуки, бунгача бўлган 1000 км йўл бир суткада босиб ўтилади. Агар Россияга чиқиб кетаётган юк машиналарини “Довудота” пости орқали йўналтира олсак, бу дегани минг км йўлни босиб ўтадиган ҳар бир машинанинг иккитадан ҳайдовчиси Қозоғистонда эмас, ўзимизда пул сарфлайди: солярка сотиб олади, овқатланади.
Шунинг учун ушбу 150 километрлик йўлни тузатишга жуда катта эътибор бериш керак. Бу Тошкент вилояти йўлларидаги тирбандликни енгиллатади, ўз-ўзидан Тошкент вилоятидаги божхоналарда юзага келган тирбандлик муаммолари ҳам ҳал бўлиб қолади. Бу ишларга эътибор қаратилмаса, экспортимизга салбий таъсир кўрсатишда давом этаверади.
Қишлоқ хўжалик кооперативларига эҳтиёж
Экспортдаги яна бир муаммолардан бири – экспорт ҳажмининг етишмовчилиги. Айниқса, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бўйича. Мисол учун, чет элдан бир мижоз келди ва водийга, масалан Олтиариқ туманига борди, 20 тонна ўрик керак унга. Лекин бу мевани бир жойдан ололмайди.
Масаланинг ечими – қишлоқ хўжалиги кооперативларига йўл очиш керак. Деҳқонлар кооперативларга бирлашса, чет эллик харидор келиб, кўзлаган ҳажмдаги маҳсулотини бир жойдан олиб кета олади. Мижозларимиз кўпайса, маҳсулотга талаб ҳам кўпаяди. Лекин ҳозирча бу талабга яраша бизда жавоб бўлмаяпти. Республикамизда ҳар бир соҳа кесимида кооперативларни кўпайтирадиган бўлсак, бу муаммо ҳам ечилишни бошлайди.
— Яқинда мен бир йигит билан танишдим, ёш экспортчи. Унинг менга айтиб берган ҳикоясида соҳадаги бир талай муаммолар жамланган. Бу йигит ёшлигида Россияга ўқишга бориб, авваллари бозорларда арава судраб юрган, кейин савдо ишларига аралашиб, фирма очган ва тадбиркорлик билан шуғулланиб, Ўзбекистондан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспорти билан шуғулланган, “оборот”ини 14 млрд сўмгача чиқарган. Кредит олган. Кейин Украинада уруш бошланиб қолган ва пуллари Украина ва Россияда қолиб кетган. Натижада кредитини тўлай олмаган. Мулкини ундирувга – ўз туманида фалон пулга қурган музлаткичига қаратишган...
— Тушунишимча, у Экспортни рағбатлантириш агентлигидан кредит олган. Энди бу ундирувдаги музлаткични арзонга сотиб юборишлари мумкин. Ўзи шундоқ ҳам жабр кўрибди. Унга кредитини пролонгация қилиб беришлари керак. Олти ойга ёки бир йилга пролонгация қилиб бериладиган бўлса, шу тадбиркоримиз эртага кредит музлатилган даврда яна ҳаракат қилади, оёққа туриб олади, балки ҳамкорлари музлаткичини қимматроққа сотиб олиши мумкин.
Банкларда бунақа пролонгация қилишга имконият бор. Ана шу имкониятдан фойдаланиб, тадбиркорга ёрдам бериш керак. Акс ҳолда, эртага яна битта тадбиркоримиз, яна битта экспортёримиз йўқ бўлиб кетади. Уни бўғиб “ўлдириб қўйяпмиз” деярли.
Бу сиз битта экспортчи билан гаплашибсиз, ҳолбуки биз бир ой ичида юзлаб бунақа муаммоларга дуч келган экспортчилар билан гаплашишимизга тўғри келади.
Биз юқорида айтиб ўтган экспортчи – “Rocks” МЧЖ таъсисчиси ва раҳбари – Акмалжон Аннаев. Қуйида унинг ҳикояси билан таништирамиз.
— Бизнесга кириб келишингиз қандай бўлганди?
—Қийин ва машаққатли. Ўзга юртларда ўқиб юрганимда бизнес қила бошлаганман – Москвада бозорда олди-сотди билан. Аввалига сотувчилик қилганман, кейинчалик фирма очиб тадбиркорлик қила бошлаганман. Асосан экспорт билан шуғулланаман.
— Нимадан бошланган экспорт? Экспорт билан шуғулланиш ғояси қандай келиб қолди сизга?
— Россиянинг Халқлар дўстлиги университетида ўқиб юрганимда, ўқишдан ташқари бўш вақтимизда шерикларим билан арава судраганмиз. Тадбиркорлар олиб келаётган юкларни сотиб юрганмиз. Кейинчалик пул йиғиб, Ўзбекистондан ўзимиз учун юк келтиришга буюртма бера бошладик. Ўша пайтларда валюта курси ва ташқи фаолият жуда яхши эди. Ўқишни тугатиб Ўзбекистонга келиб фирма очиб бизнесни умумлаштирганмиз, катта корхона раҳбари бўлиш орзусида, фирмамнинг номини “ROCKS” қўйганман, “чўққилар” деган маънони билдиради.
— Қандай маҳсулотларни экспорт қиласиз?
— Асосан мавсумий мева-чевадан бошлаб полиз экинларигача экспорт қиламиз. Россия, Украина, Қозоғистонга. Келажакда Европа мамлакатларига чиқиш умидидамиз.
2021 йилда экспорт салоҳиятимизни 14 миллиард сўмга етказдим. Ёш тадбиркорлар учун бу жуда қийин – 60-70 та фурада юк чиқариш керак дегани.
— Қийинчиликлар нималар билан боғлиқ?
— Қийинчиликлар биринчидан логистика, иккинчидан– пул тизими, банкдан пул ечиб, деҳқонгача олиб боришга кетадиган вақт, нақд пул муаммоси. “Расчет”ингиз долларда бўлган, долларда беришингиз керак. Тизимли муаммолар банкда ҳам мавжуд. Қашқадарёда банкдан ечиб кетасиз, водийдан юк чиқариш керак, камида 10-12 соат йўл юрасиз. Фақат сўмда еча оласиз пулларингизни, валютада эмас.
— Бу муаммолар қандай ноқулайликларни келтиради?
— Ноқулайлиги шундаки, бир халта пул билан юргандан бир пачка пул билан юрган қулайроқ, хавфсизроқмикан дейман. Ҳамма “сўмда-сўмда” дейди, лекин фура, логистикаларимиз, коробка, бозорда олиб-сотишларимиз қисман долларга бориб тақалади.
— Демак, сизнинг ишингизда нақд пул билан кўп муомала қилар экансиз-да?
— Ҳа, нақд пул билан кўп ишимиз битади. Бу яширадиган гап эмас, аксинча бу ҳақда гапириш керак. Негаки деҳқон “перечисление”га, “счетдан счетга” ўтказишга ишламайди. Қарзга ҳам чиқармайди. Муддатга кўнмайди. Юкни олишингиз билан деҳқонга ўша заҳоти пулни беришингиз керак.
Юк ортувчига ҳам пулини нақд берасиз, машинангизга юклаб беради. Машинага нақд аванс берасиз, юкингизни олиб бориб беради. Мана шунақанги тартиб бор, кўпинча 70-80 фоиз нақд пул айланади.
Бошқа фирмаларни билмадим, лекин ҳозирги кунда бизга ўхшаган ёш тадбиркорларнинг иши нақд асосан нақд пулда. Савдо-саноат палатаси ҳам яқинда тушлик уюштирганида айтишди, деҳқонлар билан келажакда ҳисобдан ҳисобга пул ўтказиш тизимини жорий қиламиз деб ваъда беришди. Кутиб қоламиз, шу нарсаларни. Харажатлар фақат экспортчиларнинг бўйнида.
— Ҳозир сизларнинг фаолиятингиз учун қанча солиқ белгиланган?
— Айланмадан 4 фоиз тўлаймиз. Бу миқдорни мен катта деб ҳисоблайман. Бу бизнес 50/50 таваккалчиликка қурилган. Экспортчиларнинг бизнеси катта рискка қурилади. Чунки билмайсиз, бугун олиб чиққан юкингиз Россияда 3 кун ўтиб неча пул сотилишини. Кириб бориши 50 рубл бўлиб, эртага бозорда 30 рублга сотилиши мумкин. Харажатларингизни ҳеч ким қоплаб бермайди.
Унисидан бўлмаса, бошқасидан бўлиб қолади деган умид билан, Аллоҳга таваккал қилиб ишлаймиз. Катта риск билан ишлаймиз. Айнимайдиган нарса бўлса, юкни қўйиб, нарх кўтарганида сотаман дейсиз; мева билан бундай қилиб бўлмайди, нарх чиқдими, ўшанга сотиш керак, чунки бу монополия эмас. Сотмасангиз, эртага сифати йўқолади ва бундан ҳам арзонига беришга тўғри келади.
Россияда ахлатга тўкиш ҳам пул туради. Шунинг учун экспорт соҳасида ишлаш жуда қийин.
— 2021 йил ёзида сиз кредит олгансиз, нега кредит олишга қарор қилдингиз?
— 2021 йил 1 июль куни Экспортчилар агентлигидан айланма маблағни кўтариш мақсадида 11 фоизли кредит олдим.
— Кредитсиз айланма маблағни ошириб бўлмасмиди?
— Бўларди. Ўшанда 100 минг доллар – 1 млрд сўмга яқин пулим бор эди. Ўзимдан хато ўтди деб ўйлайман, нафс қурсин. “Оборот”ни кўтариб, тезроқ ривожланишни кўзладим.
— Кредит олганингиздан кейин жараёнлар қаёққа қараб кетди?
— Ўзимга қўйилган вазифани мен тўғри бажардим деб ўйлайман. Чунки 3 млрдлик кредитим бўла туриб, мен 14 миллиардлик “оборот” қилганман. 14 миллиардлик “оборот” қилиш жуда қийин. Бир ойда 5-6 та машинада юк чиқариш ёш тадбиркор учун жуда қийин иш. Бунинг учун югуриш керак. Юқорида айтганимдек, пулларни вақтида етказиб бермасангиз, машиналар ушланиб қолади. Иш ўзингизга қараб қолган бўлса майли, югуриб ҳал қиласиз, лекин божхонада тўхтаб қолса, иложи йўқ, кутасиз – элга келган тўй. Юкимизнинг сифати ўзгариш ёки ўзгармаслиги ҳеч кимни қизиқтирмайди...
Ўртада Россия–Украина уруши бошланиб қолди. Натижада биз юк берган компаниялар ва брокерларимиз бизга тегишли пулни вақтида қайтариб бера олмаяпти. Уларни ҳам тўғри тушуниш керак. Масалан, Украинани оладиган бўлсак, кимдан бориб сўрайсиз?
Прокуратурага ҳам мурожаат қилдим. Халқаро суд тартибида кўриб чиқамиз дейишяпти. Бу жараённинг ҳам ўзига яраша қийинчиликлари бор. Ўзбекистоннинг ичида йиллар давомида кўрилаётган ишлар бор. Ўзимнинг қарздорликларимни ундира олмаяпман, кредитни ёпиш мақсадида. Бу эса чет эл. Ҳозирги кунда фирмамнинг 260 минг доллар дебиторлик қарзлари мавжуд.
— Сиз қарздормисиз?
— Йўқ. Дебиторлик қарздорлик бу экспорт қилган шерикларимиз биздан қарз эканини англатади. 90 минг доллар Украинада, 160 минги Россияда. Бу божхонада ҳам кўринган, ҳамма билади, сир эмас. Шу маблағларни қайтариб олганимча кредитни қайтариш муддати ўтиб қолди... “просрочений” бўлиб қолди.
Суд мулкка қаратилсин деб қарор чиқариб берди. Мулкка эса биз инвестиция жалб қилиш орқали Қашқадарё вилояти райони учун, келажакда ривожланиш учун 4 минг тонна сиғимли холодильник қурганмиз. Ҳозирги кунда бу холодильник минусда. Ҳеч ким юк қўймайди, чунки юк йўқ. Бу холодильник Ғузор районида жойлашган.
Савдо-саноат палатасининг нонуштасида ҳам логистикага оид муаммолар бор дейишди, узум сақлайдиган холодильникларимиз йўқ дейишди. Худо хоҳласа, Ўзбекистон янада ривожланиб Ғузор районларида ҳам узумзорлик, гилос ва мевалар етиштирилади. Ўша фурсатда холодильниклар керак бўлади.
— Ҳозир холодильникнинг тақдири нима бўляпти?
— Холодильник ундирув мақсадида аукционга қўйилади. Тадбиркор сотиб олади. У ҳам албатта фойда ишлаш мақсадида сотиб олади. Минусда турган холодильникни сотиб олиб, зарар кўриш учун олмайди, уни бузиб, 30-40 та магазин қуриши мумкин.
— Лекин агар бунақа холодильник қўлингизда қоладиган бўлса, яқин келажакда керак бўлади...
— Германия технологияси бўйича қурилган холодильник, инвестиция олиб кирилган, жуда катта харажатлар қилинган. Бу иншоот қачонлардир кимларнидир иш билан, кимларнидир юк билан, кимларнидир сифатли маҳсулотлар билан таъминлаши мумкин.
— Билишимча, ҳозирги кунда холодилникларга эҳтиёж жуда катта.
— Тўғри, эҳтиёж катта, лекин бу узоқ туманда эмас. Ҳозирги кунда кўриб турибсиз, озиқ-овқат маҳсулотларини, масалан картошканинг бугунги нархи 7-8 минг сўм. Агар мавсумий пайтда тадбиркорларимиз Россиядан Ўзбекистонга минг тонна картошка олиб келса, қаерга қўяди? Ҳеч қаерда холодильник йўқ. Ғузор районида минг тонналик холодильник йўқ. Қишга сақлашга имконият йўқ. Мана шу мен айтган музлаткич.
