Ноаниқлик ва бўрттирилган ажиотаж: Россиядан муҳожирлар оқими ҳақида иқтисодчилар билан суҳбат

Сафарбарликдан қочиб келаётган муҳожирлар – Ўзбекистон иқтисодиёти ва инфратузилмасига юкми ёки имконият? Нарх-наво ошиши ҳақидаги хавотирлар қанчалик ўринли?

Kun.uz шу каби саволлар юзасидан иқтисодчилар Отабек Бакиров ва Миркомил Холбоевга мурожаат қилди.

Нархлар кутилмаларга боғлиқ, етарли маълумотнинг йўқлиги эса кутилмаларни ёмонлаштиради

Отабек Бакиров:

— Статистика қўмитамиз Ўзбекистонга туристик мақсадларда келаётган муҳожирлар сони ҳақидаги маълумотларни давлатлар қирқимида ҳар ойда бериб боради. Албатта, бу Россиядан келаётган муҳожирларнинг барчасини ифодаламаса ҳам, қанақадир сигнал беради. Унга кўра, сентябр ойида 78,2 минг россиялик Ўзбекистонга кириб келган. Агар маълумотлар очиқланган биринчи ой – апрел билан солиштирсак, Ўзбекистонга турист мақомида кириб келувчи россияликлар сони тахминан 2,7 баробарга ошган.

Бу – жами кириб келувчиларнинг қанча қисми экани ҳақида бир нарса дея олмайман. 1 октябрдан 10 октябргача яна қанча россиялик, хусусан, сафарбарликдан қочиб Ўзбекистонга кириб келгани номаълум.

Агар статистика сифатли ва чуқур бўлса, аҳоли ва бизнес ўзига керакли сигналларни ола олади. Қўлимизда сифатли маълумотлар бўлмас экан, тўғри баҳолашларни тасаввур қила олмаймиз. Тасаввур қилсак ҳам, катта хатоликларга йўл қўйишимиз мумкин.

Кириб келаётган муҳожирлар ўртасида сўровлар уюштириш, анкеталар воситасида уларнинг ёш, жинс, даромад таркиби кабиларни аниқлаш мумкин. Бу нарсалар нима учун керак? Нархларнинг шаклланишида кутилмаларнинг ўрни ҳаддан ташқари юқори. Энг тўғри пул-кредит сиёсати юритилса ҳам, рақобатли бозор шароити мавжуд бўлса ҳам, агар кутилмалар ёмон бўлса, нархлар ошишда давом этиши мумкин.

Кутилмалар қачон ёмон бўлади? Етарли ахборот мавжуд бўлмаган ҳолатда кутилмалар ёмон бўлади. Кузатаётган бўлсангиз, айниқса шундан манфаатдор одамлар: “Тошкентга 100 мингта одам келибди, шунинг учун нархлар 3 баробар кўтарилиб кетибди”, деган гапларни тарқатади. Аслида эса 100 минг эмас, ҳаттоки 10 мингта одам ҳам келмаган бўлиши мумкин.

Кутилмаларни ёмонлаштираётган нарса – ахборотнинг етарли эмаслиги. Шунинг учун фақат хавфсизлик ёки барқарорлик нуқтайи назаридан эмас, инфляция нуқтайи назаридан ҳам ахборот етарли бўлиши керак.

Статистика тўғри ахборотлар орқали тўғри қарорларни қабул қилиш учун керак. Ахборотлар нотўғри бўлса, унга таянилган қарорлар ҳам нотўғри бўлади. Статистика фақат ҳокимиятнинг манфаатлари учун эмас, реалликка хизмат қилиши лозим.

Ижара нархлари масаласига давлат аралашиши керакми?

Отабек Бакиров:

— Бозор мавжудлиги шароитида давлат аралашуви фойда келтирмайди деб ҳисоблайман. Рақобатли муҳит бўлмаган жойларда эса ҳа, товар позициялари нархи шаклланишига давлат аралашуви жуда ҳам керак. Лекин уй-жой бозорида ҳам, ижара хизматларида ҳам бозор мавжуд. Агар давлат аралашишни бошласа, сигналлар бузилиб қолади.

Нархларнинг экстремал ошиши бунга нисбатан таклифнинг ҳам кечикиб бўлса-да пропорционал равишда ошиб боришига шароит яратади. Эътибор берган бўлсангизлар, сентябр ойидан бошлаб уй-жой сотуви билан боғлиқ таклифлар кескин камайди. Сотилаётган уйлар ижара таклифига айланяпти.

Масалан, август ойида сиз 2 хонали квартирангизни сотмоқчи эдингиз. Август ойи охири ва сентябрда ижара бозорида нархлар кескин ошаётганини кўриб, фикрингиздан қайтдингиз. Яъни афзаллик пайдо бўлди: уйни сотиб, пулни бошқа жойга тикиш ўрнига, уйни ижарага бериш афзалроқ бўлиб қолди. Тасаввур қилинг, агар давлат сентябр ойи бошида аралашишни бошлаганда, сиз бу сигнални сезмаган бўлардингиз. Табиийки, сизнинг таклифингиз бозорга чиқмаган бўларди.

Мигрантлар қисқа муддатга келяпти, лекин айрим гуруҳларнинг бундан кўрадиган зарари узоқ муддатли бўлиши мумкин

Миркомил Холбоев:

— Умуман, иқтисодчиларда миграция ҳақида салбий фикр мавжуд эмас. Миграция биринчи давлатда кириб келинган мамлакатда истеъмолни оширади. У қайси даромад поғонасида бўлишидан қатъи назар, узоқроқ муддатда иқтисодиётда қўшилган қиймат яратишни бошлайди.

Лекин ҳозир мажбурликдан Ўзбекистонга келаётган мигрантларнинг кўпчилиги, менимча, биринчи имконият бўлиши биланоқ Ўзбекистонни тарк этади. Улар бу ерда узоқ вақт қолиб кетади ёки бутун умр яшаб қолади деган хулосаларга асос бўладиган тенденцияни кўраётганим йўқ. Улар энг камида уруш тугаса, яна Россияга қайтиб кетишади.

Ҳозирги ҳолатни айтадиган бўлсак, улар истеъмолни оширяпти. Айтайлик, меҳмонхоналарга, ресторанларга, ижарага бўлган талаб ошган. Меҳмонхона, ресторан ва хонадонлар эгалари даромадларини оширяпти, бу нуқтайи назардан умумий иқтисодиёт фойда кўраётган бўлиши мумкин, лекин умумий иқтисодиёт фақат битта одамдан ёки битта оиладан иборат эмас. Бу ерда мувозанатнинг бузилишидан зарар кўраётган гуруҳлар борки, уларнинг баъзиларининг зарари узоқроқ муддатда ҳам сақланиб қолиши ёки бутун ҳаётини ўзгартириб юбориши мумкин.

Яъни мигрантлар оқими истеъмолни оширса ҳам, бу – зарар кўраётган кичик гуруҳ – талабалар бўладими, оддий ишда ишлаб ижарада турган одам бўладими, уларнинг мувозанат бузилиши натижасида ўзгараётган ҳаёти аҳамиятсиз дегани эмас.

“Муҳожирларнинг меҳнат бозорига таъсири хавотирли эмас”

Миркомил Холбоев:

— Кириб келаётган россияликларнинг Ўзбекистон меҳнат бозорига таъсири қандай бўлиши, қайси аҳоли гуруҳлари бундан зарар кўриши мумкинлиги ҳақида хулоса қилиш учун маълумотларимиз етарли эмас. Бунинг учун келганларнинг қанчаси меҳнатга бозорига чиқади, уларнинг малака даражаси қанақа – шу саволларга жавоб бериш керак бўлади.

Лекин меҳнат бозори борасида менда хавотирлар йўқ. Нимадандир хабарим йўқлиги ёки қайсидир жиҳатни инобатга олмаётганим учун шундай фикрда бўлишим мумкин, лекин меҳнат бозорида мувозанат худди ижара бозори каби кескин бузилиб кетади деб ўйламаяпман.

“Ҳуманитар функцияни бажаряпмиз”

Отабек Бакиров:

— Феврал охири, март ойи бошларида биз кимлар келаётганини юзма-юз суҳбатларсиз ҳам билаётгандик. Яъни улар чуқур мафкурага эга одамлар: айтичилар, юқори даромад эгалари, ҳозирги Россиянинг сиёсатига муқобил қарашларга эга одамлар эди. Яъни инсон капитали, профессионаллик нуқтайи назаридан бутунлай бошқа ўлчовларга эга қатлам эди. Аэропортдан тушишидан, ўзини тутишидан, атрофга муносабатидан келиб чиқиб, суҳбатлашмай туриб ҳам буни сезсангиз бўларди.

Мен ҳозирги тўлқинда кириб келаётган россияликлар ҳақида аниқ тасаввурга эга эмасман. Чунки ҳозирги миграцион оқим мафкуравий оқим эмас. Улар – жонини сақлаш мақсадида яшаш жойини ўзгартираётган қатлам. Бунга улар тўла ҳақли. Ҳозир минглаб россияликлар Ўзбекистонга кириб келаётгани ҳуманитар жиҳатдан ҳаддан ташқари катта аҳамиятга эга, чунки улар бориб украинларни ўлдираётгани йўқ. Шу нуқтайи назардан ҳуманитар функцияни бажаряпмиз деб олишимиз керак.

Энди уларнинг мундарижасига келсак, бу тўғрида тасаввурга эга эмасман. Бу қатлам бизнинг иқтисодиётимиз учун инсон капиталини бойитадиган, Ўзбекистон учун ўрта ва узоқ муддатли янги иқтисодий ўсиш нуқталарини яратадиган қатлам бўлади деб ҳозирча айта олмайман. Бунинг учун маълум муддат кутишга тўғри келади.

Нима бўлганда ҳам, ҳозир муҳожирлар оқимининг салбий тарафларига эмас, ютуқларимиз нимада бўлишига кўпроқ эътибор қаратаверганимиз яхши. Инобатга олишимиз керакки, худди сизга ва бизга ўхшаш инсонлар кириб келяпти. Шунинг учун ижобий ҳиссиётлар ва ҳамдардлик билан муносабатда бўлганимиз яхши деб ўйлайман.

Ҳа, салбий оқибатлар ҳам бўлиши мумкинлигини эсдан чиқармаслигимиз керак. Лекин биз мигрантларни яхши гумонда, яхши ниятларда, бизнинг мамлакатимиз, бизнинг иқтисодиётимиз учун фойдаси тегиши мумкин бўлган қатлам деб қабул қилиб турганимиз яхши.

Тўлиқ суҳбатни видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Мадина Очилова суҳбатлашди.

Оператор ва монтаж устаси – Жавоҳир Ғайратов.