Америкада сайловлар. Унинг натижасига кўра Украинага ёрдам кескин қисқариши мумкинми?
|22:42 / 07.11.202223 26411 мин
8 ноябр куни АҚШ Конгрессига оралиқ сайлов бўлиб ўтади, унда республикачилар қонун чиқарувчи ҳокимият устидан назоратни ҳукмрон Демократик партиядан тортиб олмоқчи.
Украина президенти матбуот хизмати / AP / Scanpix / LETAУкраина президенти матбуот хизмати / AP / Scanpix / LETA
Сайлов кампанияси давомида кенг муҳокама қилинган мавзулардан бири Украинага ҳарбий ва молиявий ёрдам масаласи бўлди. Шу билан бирга, Украинани қандай ҳажмда ва қачонгача қўллаб-қувватлаш кераклиги ҳақидаги баҳслар нафақат демократлар ва республикачилар, балки ҳар икки сиёсий партия ичида ҳам авж олди. Агар республикачилар Конгресс устидан назоратни қўлга киритса ёки Россия ҳарбий тажовузини тўхтатиш бўйича партиялараро консенсусга эришилса, ёрдамнинг қисқаришини кутишимиз керакми, деган саволни ўртага қўймоқда сиёсатшунос ва One Big Union телеграм канали муаллифи Ян Веселов.
2022 йил февралида Россия Украинага бостириб кирганидан бери Қўшма Штатлар Украина ҳукуматига 65 миллиард доллардан кўпроқ бевосита молиявий ёрдам, қурол-яроғ, техника ҳамда турли ҳарбий ва фуқаролик жиҳозларини тақдим этди. Бу ёрдам Украинанинг мудофаа қобилиятини сақлаб қолишда муҳим рол ўйнади ва унинг баъзи элементлари (HIMARS ракета тизимлари ва Javelin танкка қарши тизимлардан тортиб, Starlink сунъий йўлдош алоқа тизимигача) ташаббус Украина қуролли кучларига ўтиши ва қарши ҳужумни амалга оширишга ёрдам берди.
Бироқ, шунга қарамай, қуролли тўқнашув давом этар экан, сиёсий доираларда ва АҚШ оммавий ахборот воситаларида иккита асосий масалада баҳслар бошланиб кетди.
Украинани қўллаб-қувватлаш ҳажми ва муддати қандай бўлиши керак?
Бу қўллаб-қувватлашдан мақсад нима – Украинанинг тўлиқ мағлубиятга учрашининг олдини олишми ёки унинг можарода ғалаба қозонишига ҳисса қўшишми?
Президент Жо Байден 2022 йил ёзида АҚШ маъмурияти Украинани «қанча керак бўлса, шунча вақт давомида қўллаб-қувватлаши»ни айтди. Оқ уй ҳар ойда Украинага ҳарбий ва молиявий ёрдам учун юзлаб миллион доллар ажратилишини эълон қилмоқда. Сентябр ойида Конгресс қиймати 12 миллиард доллардан ортиқ бўлган яна бир йирик ёрдам пакетини қабул қилди. Ҳозир конгрессменлар янги ва ундан ҳам каттароқ ёрдам пакетини тайёрлаётгани ҳақида миш-мишлар бор, бу сафар қарийб 50 миллиард долларлик. Бунга Вакиллар палатасидаги республикачилар фракцияси раҳбари Кевин Маккартининг яқинда қилган баёноти сабаб бўлди. Агар республикачилар 8 ноябрда бўлиб ўтадиган оралиқ Конгресс сайловида ғалаба қозонса, у палата спикери сифатида Украинага ёрдамни чеклашини айтди:
«Менимча, одамлар таназзулга юз тутмоқда ва улар Украинага карт-бланш бермоқчи эмас. <…> [Байден маъмурияти] мамлакат ичида қилмайдиган ишлар бор. <...> Украина муҳим, лекин шу билан бирга, бу биз қиладиган ягона иш бўлмаслиги лозим ва бунга карт-бланш берилмаслиги керак».
Мавзуга оид
Демократлар 2023 йил январигача, яъни 118-Конгресс ўз мандатини бошлагунга қадар янги ёрдам пакетини қабул қилмоқчи. Бу билан улар агар Маккарти бошчилигидаги республикачилар Байденнинг маблағ ажратиш ҳақидаги сўровларини блоклашга қарор қилган тақдирда, Украинага берилаётган мададни сақлаб қолишга умид қилмоқда.
Консерваторлар ва неоконсерваторлар
Маккартининг сўзлари Қўшма Штатларда ҳам, Украинада ҳам катта ҳайрат билан кутиб олинди. Аммо унинг фракциясида ҳарбий харажатлар бўйича «муросакор» позициядан норозилик аста-секин кучайиб бораётгани ҳисобга олинса, бу сўзларни тушуниш мумкин. 2022 йил май ойида Конгресс Украинага 40 миллиард долларлик ёрдам пакетини қабул қилганда, 57 нафар конгрессмен ва 11 сенатор унга қарши овоз берганди, уларнинг барчаси республикачилар эди. Октябр ойида эса республикачиларнинг катта гуруҳи Америкада хатланган Россия активлари Украинага берилиши ташаббусига қарши чиқди.
Сайлов кампанияси пайтида бир неча консерватив номзодлар Украинага ёрдам берилишини танқид остига олишди. Хусусан, Оҳайо штатидан Сенатга номзод Жей Ди Вэнс шундай деди:
«АҚШ охир-оқибат Украинага пул оқимини тўхтатиши керак. <…> Биз узоқ муддатли ҳарбий можарони молиялаштира олмаймиз, менимча, бу можаро мамлакатимизга тобора камроқ таъсир қилиб бораверади».
Унинг ҳамкасби, Аризонадан Сенатга номзод бўлган Блэйк Мастерс ушбу маблағларни Мексика билан чегарада девор қурилишини молиялаштиришга сарфлашни таклиф қилди:
«Жо Байден даврида Америка ҳар доим охирги ўринда туради. <...> Бу урушни тўхтатиш бўйича сулҳ йўқлигини англатади. Бу хориждаги урушни биз молиялаштиряпмиз. Яна минглаб одамлар ҳалок бўлади. Ечим йўқ, охири кўринмайди. Албатта, хавф шундаки, бу можаро ядровий давлатлар ўртасидаги тўлақонли урушга айланиб кетиши мумкин».
Республикачиларга яқин бўлган Concerned Veterans for America ва Stand Together каби ташкилотлар ҳам шундай аргументларни такрорламоқда.
Fox News консерватив каналида ўз дастурига эга бўлган машҳур бошловчи Такер Карлсон ҳам Украинага қарши фикрларини илгари суряпти. Баъзан, унинг кўрсатувларидаги парчалар Россия давлат телеканалларида кўриш мумкин бўлган нарсалардан фарқ қилмайди. Хусусан, Карлсоннинг таъкидлашича, ҳозирги Америка расмийлари Россиянинг кучли ва мустақил бўлишини истамайди, Украина эса уларнинг қўлидаги қўғирчоқ. Демократлар қўлидаги Америка ҳозирда Россия билан бевосита уруш ҳолатида (унинг фикрича, Россия ғалаба қозоняпти) ва Путин учун «Шимолий оқим» қувурларини бузиш фойдасиз, шунинг учун, бунинг орқасида катта эҳтимол билан Байден турибди. Матбуот анжуманида Карлсон «Путиннинг Украинада нима қилаётганига тупуриб қўйгани»ни очиқчасига айтди.
Ҳарбий ёрдамни танқид қилиш республикачилар учун анъанавий бўлган фискал консерватизм, яъни бюджет харажатларини қисқартириш талаби («солиқ тўловчиларнинг пулини мамлакат ичкарисида сарфланг, ташқарисида эмас») билан бирга янграмоқда.
Шу билан бирга, Иккинчи жаҳон уруши давридаги «Америка биринчи навбатда» (America First) изоляция ҳаракатининг ўзига хос ремейки илгари сурилмоқда, собиқ президент Доналд Трамп даврида бу ғоялар қайтадан тирилган эди. Ўз навбатида, у Кремлнинг жанговар ҳаракатларни давом эттириш ўрнига иложи борича тезроқ музокаралар ўтказиш зарурлиги ҳақидаги аргументларини такрорлайди (ҳатто Украинадан ҳудудларини бой бериш эвазига бўлса-да). Шунингдек, Украинанинг амалдаги ҳукумати коррупциялашгани ва Россиянинг геосиёсий манфаатларини ҳисобга олиш зарурлиги ҳақида гапиради.
Қисман, бундай баёнотларни демократлар билан ҳамкорлик қилишни хоҳламаслик ва Байден маъмуриятига тўсқинлик қилиш истаги билан изоҳлаш мумкин. Бошқа томондан, республикачилар ўз электоратининг истак-хоҳишларига эргашмоқда: агар 2022 йил март ойида ўтказилган сўровлар республикачиларнинг атиги 9 фоизи Қўшма Штатлар Украинага ҳаддан ташқари кўп ёрдам бераётганига ишонишини кўрсатган бўлса, сентябрда уларнинг улуши 32 фоизга кўтарилган. Мос равишда, ёрдам етарли эмас деб ҳисобловчи республикачилар сони камайган – 49 фоиздан 16 фоизга.
Шу билан бирга, 2022 йил октябрида ўтказилган сўровлардан бирига кўра, америкаликларнинг 73 фоизи Қўшма Штатлар Киевни қўллаб-қувватлашда давом этиши керак, деб ҳисоблайди (демократларнинг 81 фоизи ва республикачиларнинг 66 фоизи).
Шунга қарамай, Республикачилар партияси сафида ҳали ҳам анъанавий равишда «лочинлар» ёки «неоконсерваторлар» деб аталадиган нуфузли сиёсатчилар гуруҳи бор. Улар Жорж Буш маъмурияти руҳидаги фаол ва ҳатто агрессив ташқи сиёсат тарафдорлари.
Хусусан, Маккартининг ҳамкасби ва Сенатдаги республикачилар фракцияси раҳбари Митч Макконнеллнинг айтишича, Байден маъмурияти Украинага ҳарбий ёрдам кўрсатиш ҳажмини ошириши керак, республикачилар эса Сенат юқори палатасида кўпчиликни қўлга киритиб, унинг ўз вақтида етказиб берилишини кузатиб боради ва НАТО иттифоқчиларидан қўшимча таъминотларни талаб қилади.
2022 йил май ойида Макконнелл Киевга борган республикачи сенаторлар делегациясига бошчилик қилган ва президент Володимир Зеленский билан учрашиб, уни қўллаб-қувватлашини билдирганди. Украинага берилаётган ёрдамни бошқа республикачилар ҳам қўллаб-қувватламоқда, агар улар сайловда ғалаба қозонса, халқаро ишлар, қуролли кучлар ва бюджет харажатлари бўйича нуфузли махсус қўмиталарни бошқаради.
«Кабутарлар» содиқларга қарши
Демократлар орасида ҳам барча якдил эмас. Сўнгги йилларда партия ичида мамлакатнинг Ироқ, Афғонистон ва бошқа давлатлардаги можароларда иштирок этишига қарши бўлган, янада вазмин ташқи сиёсат тарафдорларининг чап қанот фракцияси кучайиб борди. Бироқ, Республикачилар партиясининг изоляцион қанотидан фарқли ўлароқ, илғор демократлар Қўшма Штатларнинг дунёдаги таъсирини сақлаб қолиш тарафдори, аммо ҳарбий куч ўрнига дипломатик воситаларни иложи борича тез-тез ишлатиб, «юмшоқ куч» орқали халқаро алоқаларни мустаҳкамлашни ёқламоқда.
Шунга қарамай, Конгрессдаги демократлар фракцияси Оқ уйнинг Украинага ёрдам ажратиш ҳақидаги барча қонун лойиҳаларини бир овоздан қўллаб-қувватлаган. Аммо 25 октябр куни 30 нафар сўл демократ-конгрессмен очиқ хат билан Байденга мурожаат қилиб, Украина бўйича ўз позициясини қайта кўриб чиқишга чақирганида, бу якдиллик бузилди. Гарчи улар матнда ҳарбий ёрдамни тўхтатиш ҳақида гапирмасалар ҳам, дипломатик воситаларга ўтишга ва сулҳ тузиш учун Россия билан бевосита музокараларни олиб боришга чақиришди.
Бундай мурожаатнинг сабаблари сифатида Россия билан мулоқот қилишни истамаслик туфайли ядро уруши хавфи ошиши, шунингдек, урушнинг дунёнинг қолган қисмига таъсир қилаётгани, глобал миқёсда энергия, ўғитлар ва озиқ-овқат нархи ошиб бораётганини кўрсатишган.
Бу мактуб эълон қилиниши матбуотда ҳам, Демократик партия аъзолари орасида ҳам, шунингдек, уни имзолаганларнинг бир қисми томонидан ҳам танқид қилинди.
Натижада, демократларнинг илғор қанотига раҳбарлик қилувчи Конгресс аъзоси Прамила Жаяпал алоҳида баёнот беришга мажбур бўлди. Унинг сўзларига кўра, мактуб бир неча ой олдин ёзилган ва ўзи томонидан маъқулланмасдан олдин чоп этилган. У республикачилар бу мактубдан ҳарбий ёрдамга қарши аргумент сифатида фойдалангани жуда афсусланарли эканини таъкидлади.
Янги конгрессдан нимани кутиш мумкин?
Изоляция тарафдорлари бўлган бир қатор консерватив конгрессменларнинг очиқ қаршилиги ва баъзи сўл демократларнинг норозилигига қарамай, ҳатто республикачилар таъсири остида бўлса ҳам, янги Конгресс Украинани ҳарбий қўллаб-қувватлашда давом этиши эҳтимоли юқори.
Буни турли таҳлил марказлари экспертлари ҳам, 2023 йил қишида Конгресснинг иккала палатаси қуролли кучлар ва халқаро масалалар бўйича қўмиталарига раҳбарлик қилиши мумкин бўлган Республикачилар партияси сенаторлари ва конгрессменлари ҳам айтмоқда.
Бундан ташқари, вакиллар палатасидаги республикачилар етакчиси Маккартининг ўзи ҳам фақат чексиз харажатларга (жумладан, пул сарфланиши устидан назорат йўқлигига) қарши эканини айтди. Шу боис, асосий масала ёрдам тўхтатилиши ҳақида эмас, балки Оқ уй ва Пентагон сўраган миқдорга нисбатан қанчалик камайиши, шунингдек, республикачилар Байденга қандай шартлар қўйиши ҳақида бўлади. Ҳозир асосан Мексика билан жанубий чегарани ҳимоя қилиш учун қўшимча маблағ ажратиш талаблари янграмоқда.
