Умидсиз одам – жонсиз жисм. Инсон иродасини мадҳ қилувчи “Денгиз заҳматкашлари” асари ҳақида

“Денгиз заҳматкашлари”да оролнинг ўзига хос хусусиятлари зўр маҳорат билан тасвирланганига муаллиф воқеаларни ўз кўзи билан кўргани, кузатгани сабаб бўлса, асарнинг туғилишига, бадиий юксак бўлишига Ҳюго босиб ўтган узоқ кураш ва ижод йўли, унинг адабиёт соҳасидаги 40 йиллик тажрибаси сабаб бўлди.

Сюжет:

Асар воқеаларининг асосида Жилят исмли балиқчи йигит туради. У Гернсей оролининг бир бурчагидаги кулбада онаси билан яшайди. Онаси вафот этгач бутунлай ёлғизланиб қолади ва одамовига айланади. Унинг дунёқараши атрофидаги одамларга нисбатан кенг, турли китоблари бор бўлганлиги учун одамлар уни жодугар деб ҳам аташади.

Асарнинг яна бир қаҳрамони жаноб Летери. У жияни, асранди қизи Дерюшетта билан яшайди. Дерюшеттага оғир меҳнат қилдирмай, уни аслзодалардек ўстирган. Ўзининг буғ машинали замонавий кемаси ва бу кема воситасида бизнеси мавжуд. Кеманинг номи эса “Дюранда” эди. Жилят ўзи билмаган ҳолда Дерюшеттага ошиқ бўлиб қолади. Ҳар куни уни яширинча кузатадиган, тинмай қиз ҳақида хаёл сурадиган бўлиб қолади.

Кунлардан бир кун жаноб Летерининг кемаси Дувр қояларининг бирига урилиб, ҳалокатга учрагани ҳақида хабар келди. Кема капитани, Летерининг ишонган шогирди Клюбин кемада қолганини, мардонавор ҳалок бўлишни хоҳлаганини эшитиб Летери қаттиқ куюнади, кемасининг ҳалокатидан сўнг тушкунликка тушади. Унга кема корпуси парчаланган бўлса-да, унинг буғ машинаси бус-бутун ҳолатда қояга илиниб турганини айтишади. Бу ҳабардан Летери яна жонланади. Ким шу машинани сақлаб қолса, жиянини беришга ваъда бериб юборади. Аммо бу иш жуда машаққатли, деярли иложсиз эди.

Жилят Дерюшеттага етишиш имконсиз деб ўйларди. Энди эса унинг қалбида умид учқунланди. Ўйлаб ўтирмай бу оғир юмушни ўз бўйнига олди ва эртасига йўлга отланди. Йигит қутқариш йўлида мислсиз қийинчиликлар, оғир ҳолатлар, азобли кунларни бошидан ўтказади. Табиат билан қаттиқ кураш олиб бориб, бу курашда ғалаба қозонади.

Кема машинасини бандаргоҳда кўрган Летерининг ҳолатини тасвирлаш қийин. Аммо Дерюшетта аллақачон Эбеназар исмли кўркам йигитга кўнгил бериб қўйган эди. Буни Жилят тасодифан билиб қолади ва ҳамма орзу-умидлари чилпарчин ҳолатда охирги кучини тўплаб икки севишганни бирлаштиради. Асар сўнгида эса ўз жонига қасд қилади. Табиатни енголган йигитнинг иродаси қалб оғриғини, кўнгил азобини енголмайди.

Таҳлил:

Ҳюго “Денгиз заҳматкашлари”да баён этилган воқеаларни яқин ўтмиш қилиб тасвирларкан, ўз қаҳрамонларини Ла-Манш архипелаги аҳолиси орасидан топди. Бу ерда ҳам тараққий этган капиталистик мамлакатлардагичалик бўлмаса-да, пулнинг ҳар нарсадан устунлиги барибир кўриниб турарди. Летери Дерюшеттага бой куёв мўлжаллагани, Клюбеннинг бойлик учун қилган мунофиқликлари бунинг яққол далилидир.

Инсоннинг табиат стихиясига қарши яккама-якка олишуви романнинг асосий қаҳрамонона-романтик линиясини ташкил этади. Қаҳрли денгиз тўлқинлари қуршовидаги курашнинг муқаррар рўй беришини китобхон асарнинг биринчи саҳифасидаёқ ҳис қила бошлайди.

Жилят – оддий балиқчи, ҳар қандай ишни эплай оладиган уддабурон йигит. У денгиз ишларидан хабардор, яхши темирчи. Ҳаттоки ўз ақли билан мураккаб техникавий масалаларни ҳам ҳал қилишга қодир, ҳаваскор мусиқачи, дори-дармон ўсимликлари йиғувчи, дурадгор, аравасоз. Умуман олганда, қобилиятли йигит. Бироқ машинани қутқариш вазифаси ҳар қандай уддабуронни ҳам ўйлантириб қўядиган иш эди. Шундай оғир юмушнинг уддасидан чиқишида Жилятга қалбидаги умид, Дерюшеттанинг висолига етиш орзуси туртки бўлди.

Дувр қояларидаги азобли кунлар давомида Жилят Дерюшеттага эришиш орзуси билан яшади. Табиатнинг тизгинсиз тўсиқларига, синовларига қарши жавоб қайтарди, ҳужумларига кўксини қалқон қилди. Узоқ муддат “Ит ётиш, мирза туриш” шаклида яшади, даҳшатли саккизоёқни енгди. Ёлғизликдан, очлик ва юпунликдан эзилди. Аммо барибир у ғалаба қозонди. Пўлатдек мустаҳкам иродасини намоён қилди.

Асар Клюбин сингари иккиюзламачи, мунофиқ, алдоқчи ва муттаҳам кимсаларнинг якуни қандай бўлишини ҳам кўрсатиб беради. У каби пасткашларнинг худоси ҳам, пайғамбари ҳам пул бўлиб, инсонларни пул учун алдаш, минг хилда турланиш касби ҳисобланади. Ундай кимсалар жамиятнинг иллатидир. Ўша худо деб билган пуллари кимсасиз қоялар ичида унга ҳеч қандай ёрдам беролмади. Хор бўлиб ўлаётганда эса қутқариб қололмади. Шундай экан, ҳаётда аввало инсонийлик, ўзаро меҳр-оқибат, самимийлик асқатади.

Асар сўнгида Дерюшеттани ҳам айблай олмаймиз. Кўнгилга буйруқ бериб бўлмайди. Қолаверса, Жилятнинг жасорат кўрсатишини, амалга оширилиши деярли мумкин бўлмаган ишни уддалашини ҳеч ким кутмаганди. Ҳатто унинг машина учун кетганига аҳамият ҳам беришмаганди. Дерюшеттанинг қалбига кириб келган муҳаббат кутилмаганда пайдо бўлди ва уни ўзига асир қилди. Шу ўринда, Эбиназар ҳам Дерюшетта каби гўзал ва нафосатли қизга бефарқ бўлолмади.

Ўқувчи мутолаа давомида Жилятга тан бериб келади. Асар сўнгида эса унга қойил қолмасликнинг иложи қолмайди. Шунча машаққатнинг мукофотини ўзга қўлларга бериб юбориш қанчалар қийин. Аммо Жилят буни ҳам уддалади. Икки қалбни бирлаштиришда маҳорат ва жасорат кўрсатди. Чиндан севган инсоннинг бахти севганини бахтли кўргандагина тўкис бўлади, дейишади. Жилят ҳам Дерюшеттанинг бахтли бўлиши учун ўзидан кечди. Қудратли табиатга қарши туролган, енголган йигит юрагига енгилди. Таслим бўлди.

Асар охирларкан йигитнинг ўлиши, албатта, аянчли ҳол. Аммо инсон қалбида заррача умид ёки орзу қолмаса, унинг тирик мурдадан фарқи бўлмайди. Инсон умид билан ҳаёт. Жилятнинг йўлини Дерюшеттага етишиш умиди йўлчи юлдуздек ёритиб турган эди. Бироқ ўша юлдуз сўнгач Жилятнинг ҳаётида маъно қолмади ва ўзи учун энг мақбул бўлган йўл – ўлимни танлади. Инсон қалби асли бир мўъжиза. У жуда кўп нарсаларга қодир. Баъзан пўлатдек мустаҳкам, баъзан эса шишадан-да нозик…

Гуласал Қодирова, китобхон