Тузатиб бўлмас ўзгаришлар. Каховка ГЭС тўғони вайрон бўлиши қандай экологик оқибатларга олиб келади?

Ҳозир Украинанинг Херсон областида 32 та аҳоли яшаш манзилидаги 3,6 мингдан ортиқ уй сув остида қолган. Сув сатҳи пасаймоқда, лекин жуда секин. Сув босган шаҳарларда ҳали ҳам одамлар ва жониворлар бор.

Тўғондан тепароқда жойлашган ҳудудлар эса, аксинча, сув омборларининг тўлишини кутмоқда. Айрим шаҳарларда сув муаммоси аллақачон бошланган.

Ва булар Каховка ГЭС тўғони вайрон бўлишининг энг аниқ экологик оқибатлари. Улардан кўпчилиги яқин йилларда ўзини намоён қилади, дейди олимлар.

Экин майдонлари ўрнига чўл

«Каховка ГЭС тўғони бузилиши сув омборининг суви камайишига олиб келади. Ва бу, ўз навбатида, Днипропетровск, Херсон ва Запорижжия областлари далаларидаги ўттиздан ортиқ суғориш тизимларига сув таъминоти тўхтатишига сабаб бўлади», дея хабар берган Украина Аграр сиёсат ва озиқ-овқат вазирлиги.

Вазирлик маълумотларига кўра, урушдан олдинги сўнгги йилда, яъни 2021 йилда ушбу тизимлар 584 минг гектар қишлоқ хўжалиги ерларини суғориш имконини берган. Бу жуда катта ҳудуд, 2021 йилда бу ерлардан умумий қиймати қарийб 1,5 миллиард долларга тенг 4 миллион тонна ғалла ва мойли ўсимликлар йиғиб олинган.

Бироқ оқибатларини баҳолаш фарқ қилади. Масалан, Швеция қишлоқ хўжалиги фанлари университети географи Браян Конс BBC нашри билан суҳбатда сув омборидан чиқадиган каналлар тармоғи кичикроқ майдонни — Херсон ва Запорижжия областларидаги 200 минг гектарга яқин ерни суғоришини тахмин қилган. «Ва мен айтган бўлардимки, бу ҳажмдаги ернинг катта қисми салбий таъсир остида қолиши мумкин», деган Конс.

«Херсон ва Запорижжия областларида асосий экинлар экиладиган барча экин майдонлари 600-700 минг гектарни ташкил этади. Бу экинлар орасида буғдой, маккажўхори ва камроқ ҳажмда арпа бор», дейди Россиянинг «СовEкон» таҳлилий маркази раҳбари Андрей Сизов.

Украина аграр вазирлигининг таъкидлашича, Каховка ГЭСнинг вайрон бўлиши оқибатида «Украина жанубидаги далалар келгуси йилдаёқ чўлга айланиши мумкин».

Браян Конс бу баҳолашни адолатли деб ҳисоблайди ва буни Шимолий Қрим билан содир бўлган ҳодисага қиёслайди. Шимолий Қрим каналининг ёпилиши (бу 2014 йилда яриморол Россия томонидан аннексия қилинганидан кейин юз берган) қишлоқ хўжалигига катта таъсир кўрсатган: ландшафт ва етиштирилиши мумкин бўлган экин турлари ўзгарган.

Суғориш тизимисиз, масалан, гуруч ва сабзавотларни етиштириш қийин, улар кўп сув истеъмол қилади. «Баъзи дон маҳсулотлари ва кунгабоқарни лалмикор тарзда етиштириш мумкин. Бироқ, улар, албатта, мунтазам суғорилса тезроқ етилади ва миришкор тизимда ҳосилдорлик лалмикор тизимга қараганда анча ишончли бўлади», дейди швециялик мутахассис.

ГЭС тўғони вайрон бўлиши натижасида қишлоқ хўжалиги майдонларининг бир қисми қуриб қолади, қолган қисми эса, аксинча, сув остида қолади. Украина аграр сиёсат вазирлиги маълумотларига кўра, Днипронинг ўнг қирғоғида (Украина назорати остида) тахминан 10 минг гектар қишлоқ хўжалиги ери сув остида қолган. Россия томонидан босиб олинган паст чап қирғоқда сув босиши ҳажми бир неча баравар кўп. Бу ерларнинг бир қисми доимий сув остида қолиши мумкин.

Бу йилги йўқотишларни баҳолаш қийин. Бу ҳудуддаги экин майдонлари ва ҳосилдорлик ҳақидаги маълумотлар урушдан олдинги даврга тегишли. Днипронинг икки қирғоғида бу мавсумда қайси майдонларга экин экилгани ҳақида ишончли маълумотлар йўқ.

Чиқинди, кимёвий моддалар ва миналарга тўла сув оқимлари

Шаҳарлар, қишлоқлар ва далаларни босган сув оқимлари йўлида учраган нарсаларни, масалан, чиқинди, хавфли кимёвий моддалар ва ҳатто миналарни ўзи билан олиб кетмоқда.

Россия ҳарбийлари назорати остида бўлган тўғон атрофлари кучли миналанган. Қизил Хоч ва Care International ташкилотлари огоҳлантиришича, ҳозир ўша миналар сувда сузиб юрибди.

«Биринчи навбатда, Днипронинг чап қирғоғи ва у ердаги қишлоқ хўжалиги ерлари бундан зарар кўради ва бу уларнинг яқин келажакда яна яроқли ерга айланишини қийинлаштиради», дейди Браян Конс.

«Каховка сув омборидан оқиб чиқаётган сув таркибида заҳарли чиқиндилар ҳам бўлиши мумкин. Омборнинг қуриган қисмида қолган, органик моддалар, минераллар ва кимёвий чўкиндиларнинг қолдиқларидан ҳосил бўлган қаттиқ жинслар қурийди ва чанг бўронлари натижасида ҳавога кўтарилади», деди эколог Евгений Симонов BBC нашрига.

Бу прогнозларни «Украина атроф-муҳитни ҳимоя қилиш гуруҳи» ҳам тасдиқлаган. Унинг экспертлари ўнлаб йиллар давомида Запорижжя, Днипро, Каменский ва бошқа ҳудудлардаги саноат корхоналари чиқиндиларидан ҳосил бўлган сув омборининг пастки чўкиндиларида оғир металлар ва бошқа ифлослантирувчи моддалар мавжудлиги ҳақида ёзган.

Гуруҳ маълумотларига кўра, умуман олганда, тўғоннинг вайрон бўлиши натижасида сувга кўп миқдорда ёнилғи-мойлаш материаллари сизиб чиққан. Улар сувда яшовчи жонзотлар учун заҳарли бўлиб, сув юзасида парда ҳосил қилиши мумкин.

Бундан ташқари, аҳоли пунктларини, шу жумладан уларда жойлашган чиқиндихоналар, қишлоқ хўжалиги ерлари, ёнилғи қуйиш шохобчалари ва бошқа ифлосланиш манбаларини сув босиши денгизга жуда кўп миқдорда ифлослантирувчи моддалар оқиб келишини англатади. Бу эса денгиздаги тирик организмларнинг турли гуруҳларига — планктонлардан (жуда кичик организмлар) тортиб китсимонларгача (Қора денгиздаги) таъсир қилиши мумкин.

Ва бу тахминлар аллақачон амалга ошмоқда. Украина Хавфсизлик кенгаши маълумотларига кўра, 6 июн куни ярим тунгача камида 150 тонна машина мойи Днипрога оқиб кетган ва яна 300 тонна дарёга сизиши мумкин.

8 июн куни Украина президенти Володимир Зеленский Каховка ГЭС тўғони вайрон бўлиши натижасида табиат ва одамлар учун хавфли моддалар сақланадиган омборлар ҳамда куйдирги билан касалланган чорва моллари қабристонлари сув остида қолганини айтди.

«Тўғон вайрон бўлгани сабабли ёнилғи ва ўғит омборлари, кимёвий моддалар сақланадиган омборлар, ҳайвонлар қабристонлари сув остида қолган. Қабристонларнинг камида иккитасида куйдирги касали билан касалланган ҳайвонлар бор ва уларнинг иккаласи ҳам вақтинча босиб олинган ҳудудда. Уларга нима бўлганини билмаймиз», деган Зеленский халқаро экологик ташкилотлар фаоллари ва экспертлар билан ўтказилган видеомулоқотда.

Херсон област кенгаши раҳбари Олександр Самойленко «Настоящее время» нашрига Херсон областида қорамоллар қабристонлари, мозорлар ва зарарли моддалар кўмиладиган жойлар аллақачон ювилиб кета бошлаганини тасдиқлаган.

Балиқларнинг оммавий равишда нобуд бўлиши

«Сув сатҳи пасайиб бораётгани сабабли сув биоресурслари — карас балиқларининг оммавий нобуд бўлиши ҳолати аниқланди», деб ёзади Украина мелиорация ва балиқчилик давлат агентлиги. Агентлик 7 июн куни тушдан кейин видео эълон қилди, унда муаллиф Днипропетровск областининг Марянское қишлоғи яқинида эканини айтади. Видеода — сув омборининг қуриган қисмидаги ўлик балиқларнинг бутун майдони кўринади.

Украина аграр сиёсат вазирлиги маълумотларига кўра, Каховка ГЭСнинг вайрон бўлиши натижасида фақатгина катта турларнинг нобуд бўлиши оқибатида балиқчилик саноатига етказилган зарар 95 минг тоннага етиши мумкин, бу эса 108 миллион доллардан ошади. Вазирлик маълум қилишича, барча биоресурсларнинг нобуд бўлишидан келадиган зарар 2,6 баравар кўпроқ бўлади.

«Сув биоресурсларини йўқотишнинг салбий оқибатлари, ҳатто яқин орада Каховка сув омбори туби тўлдирилган тақдирда ҳам кетма-кет бир неча йил кузатилади», — дейилади вазирлик хабарида. Балиқ популяцияси ва унинг озиқ-овқат базасини тиклаш учун вақт керак, дея тушунтиради Украина расмийлари.

Тўғон вайрон қилинган пайтда, унга бириктирилган Каховка сув омборида балиқларнинг камида 43 тури мавжуд бўлиб, улардан 20 таси тижорат аҳамиятига эга бўлган.

«Аллақачон ёш жонзотларнинг ҳам, катта турларнинг ҳам ўлими қайд этилди. Кўпгина турларнинг уруғланиши баҳорнинг охири — ёзнинг бошида содир бўлади. Уруғланиш даври эндигина тугади ва сув сатҳи пасайиши натижасида сув омборининг баланд қисмларидаги тухумлар қуриб қолади», деб ёзади «Украина атроф-муҳитни ҳимоя қилиш гуруҳи».

Бундан ташқари, Каховка ГЭС тўғони остида ҳосил сув омборининг фаунаси ҳам сув оқиб чиқиши натижасида нобуд бўлади. Бу сув тошқини даражаси пасайганда содир бўлади, ўшанда бу сувости жонзотлари қуруқликда қолиб кетади.

8 июн куни Украина томони Херсон областидаги бакра балиқ турларини кўпайтириш заводи сув босиши хавфи остида қолгани ҳақида хабар берди. Украинадаги бу турдаги ягона давлат заводи 1984 йилдан бери ишлайди ва Днипродаги сув омборлари каскади қурилиши туфайли табиий кўпайиш имкониятини йўқотган бакралар турини кўпайтириш учун махсус очилган.

Ўлик балиқнинг ўзи ҳам муаммо бўлади. 7 июн куни Украина соғлиқни сақлаш вазирлиги яқин кунларда Херсон областида ўлик балиқлар денгизи пайдо бўлишидан огоҳлантирди. Уни йиғиш ва истеъмол қилиш соғлиқ учун жуда хавфли.

Ҳайвонларнинг ёппасига нобуд бўлиши

Тошқиннинг дастлабки кунларида Украина ҳукумати жабрланган ҳудудлар аҳолисини итларини ечиб, уй ҳайвонларини қўйиб юборишга, янада яхшироғи, эвакуация вақтида уларни ўзи билан олишга чақирди. Кўпчилик бу маслаҳатга амал қилди, аммо кўнгиллилар ва полиция итлар, мушуклар ва бошқа ҳайвонларнинг сувдан олиб чиқилаётгани тасвирланган кўплаб суратларни эълон қилди.

Россия томонидан босиб олинган ҳудудларда вазият анча мураккаб: эвакуация билан боғлиқ катта муаммолар бор. Бу ерда эвакуация асосан кўнгиллилар ва маҳаллий аҳоли кучи билан амалга оширилмоқда.

Ҳақиқий фожиа Нова Каховкадаги «Эртакнамо эман ўрмони» («Казкова Диброва») хусусий ҳайвонот боғида юз берган. Тўғон вайрон бўлганидан кейинги дастлабки соатлардаёқ боғни сув босган.

6 июн куни у ердаги барча ҳайвонлар нобуд бўлгани ҳақида хабарлар пайдо бўлди. Бироқ, оккупация маъмурияти томонидан тайинланган Нова Каховка мэри Владимир Леонтев жониворлар 2022 йилда шаҳар ҳудудидан олиб чиқилганини айтди.

Бу баёнотни BBC нашри билан суҳбатда «Эртакнамо эман ўрмони» мажмуаси директори Елена Навроцкая рад этди. Унинг сўзларига кўра, сув тошқини пайтида ҳайвонот боғида 250 га яқин жонивор бўлган.

«6 июн куни эрталабки соат олтида ҳайвонот боғи ходимлари боғга келишган, аммо «Эман ўрмони» бутунлай сув остида қолганди», деган Елена.

«6 июн куни эрталаб соат олтида «Эртакнамо эман ўрмони« ходими менга қўнғироқ қилди, аҳволи ёмон эди. У йиғлаб, Каховка ГЭС портлаб кетганини ва «Эман ўрмони»ни бутунлай сув босганини айтди. У менга ҳайвонот боғини тўлиқ сув босган видеони юборди. Унда мебеллар ва ҳайвонларнинг жасадлари сузиб юрарди», дея воқеани тасвирлаган Елена.

Сув тошқини натижасида у ердаги 220 га яқин ҳайвонлар нобуд бўлган, улар орасида эчки, қўй, муфлон (ёввойи қўй), коати ва бошқалар бор бўлган. Куздан бери ҳайвонот боғи ходимларидан бири билан бирга яшаб келаётган 60 та кичик ҳайвонлар, шунингдек оққушлар ва ўрдакларгина тирик қолган.

Экспертлар хулосалари

«Украина атроф-муҳитни ҳимоя қилиш гуруҳи» мутахассислари табиат учун келадиган кўплаб оқибатларни бир неча тоифаларга ажратган: Каховка сув омбори тубини дренажлаш оқибатлари, дамба остидаги ҳудудларни сув босиши оқибатлари ва Қора денгиз учун оқибатлар.

Уларнинг ёзишича, ГЭС тўғони вайрон бўлишининг ҳатто қисқа муддатдаги оқибатлари 2022 йил феврал ойининг бошидан бери содир бўлган барча ҳарбий ҳаракатлар оқибатларидан анча каттароқ бўлади.

Экспертларнинг таъкидлашича, узоқ муддатли келажакда иқлим ва бошқа омиллар туфайли, Днипронинг табиий оқимини тиклаш ва Украина жануби иқтисодиётини деҳқончиликдан чорвачиликка ўзгартириш мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин. Ёки Каховка ГЭСни тиклаш учун зарур бўладиган маблағга саноат ва қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сувни сув омборидан эмас, балки тўғридан тўғри Днипр дарёсининг ўзидан олиш имконини берадиган замонавий насос станциялари қуриш лозим.