Гуржистон урушига 15 йил: ҳукумат тинчлик ваъда қилмоқда, лекин ўзи ҳам уруш билан қўрқитмоқда

Бугун Россия яна бир уруш бошлаб, Украинага бостириб кирган бир вақтда Гуржистон ҳукумати Ғарбдаги иттифоқчиларини 2008 йилги уруш учун Кремл жазосиз қолганида айблаш билан бирга ўзи Москвага яқинлашмоқда. BBC нашрининг Тбилисидаги мухбири Нина Ахметели урушнинг 15 йиллигига бағишланган репортаж тайёрлади.

Чегара яқинидаги музей

«Бу музей уруш нима эканини билишни истаганлар учун. Урушнинг миллати йўқ, чунки у ҳар икки томон учун ҳам оғриқли. Тинчлик ўрнини ҳеч нарса боса олмайди. Шу сабаб дунё Россиянинг ҳақиқий юзини кўриб қўйиши керак. Украинада ҳаммаси худди ўшандагидай такрорланмоқда», дейди Лия Члачидзе.

У 6 йил аввал Гуржистондан ажралиб чиққан Жанубий Осетиянинг тан олинмаган чегарасидан 200 метр масофада, Эргнети қишлоғидаги уйининг ертўласида «Август уруши музейи»ни очганди. Музейда урушдан олинган кўплаб суратлар, китоблардан ташқари унинг қишлоқдошлари жанг майдонидан олиб келган кассетали снаряд қолдиқлари ҳам бор.

Очиқ турган китоблардан бирида аскарча этикнинг изи кўринади. «Бу китоблар қўшни уй ҳовлисидан топилган. Бу улар ўзидан нима қолдиришининг нишонаси. Улар атрофдаги ҳамма нарсани яксон қилишади», дейди Лия.

Уруш бошланганда 8 август куни Лия ва унинг яқинлари, хусусан, 12 ёшли набираси ертўлада яширинган. 9 август куни отишма бироз тинчиган вақтда Лия қўшни қишлоққа қочишга улгуради. Ўшанда қишлоқда аскарлар уларга тегмаслигига умид қилган ёки кетиш имкони бўлмаган қариялар қолганди. Қишлоқ аввалига отишма остида қолади, кейин эса у ерга рус ва осетиялик ҳарбийлар киради.

«160 та уй ёқиб юборилиб, 12 киши ўлдирилади. Улар орасида 90 ёшли чол ҳам бор эди. У ўрнидан тура олмаган ва уйи билан бирга ёниб кетган (BBC ихтиёрида буни исботловчи факт бор – таҳр). Менинг уйимга «Молотов коктейли» отишди. Уй билан бирга ҳовлидаги олма, узум дарахти ҳам ёнган. Мевалар ёнганини кўриш уй ёнганини кўришдан ҳам оғирроқ эди», дейди Лия.

Эргнети қишлоғи атрофдаги бошқа қишлоқлар каби тан олинмаган Жанубий Осетия чегараси яқинидаги «буфер зонаси»га кирган. Россия ўз ҳарбийлари у ердан 2008 йилда кетганини айтади. Аммо халқаро жамоатчилик босимига қарамай, Россия келишувда белгиланганидек урушдан олдинги позициягача чекинмади. 2008 йилги урушдан кейин Гуржистоннинг Тбилиси назорат қилмайдиган ҳудудлари янада кенгайди. Юзлаб қишлоқлар Осетия назоратига ўтади. Хусусан, Ахалгорск тумани ҳам.

Урушдан кейин Гуржистондан ажралиб чиққанини иддао қилган Абхазия ва Жанубий Осетия мустақиллигини тан олган Россия бу икки ҳудудда ўз ҳарбий таъсирини оширади. 2009 йилда Жанубий Осетия ва Абхазия ўртасида чегарани қўриқлашда биргаликда ҳаракат қилиш борасида келишув имзоланади. Ўша келишув Россия Федерал хавфсизлик хизматининг икки ҳудуд чегарасини қўриқлашдаги фаолиятини легаллаштиради.

«Қўрқув ҳудуди»

Тан олинмаган чегара яқинидаги Эргнети қишлоғини маҳаллий нашрлар «Қўрқув ҳудуди» деб аташади. Бу қишлоқ аҳолиси чегаранинг нариги томонига қочиб кетган чорвасини ҳайдаб келгани ёки яқинлари дафн этилган қабристонга боргани учун чегарани ноқонуний бузиб ўтишда айбланиб қўлга олиниши ҳеч гап эмас. Тан олинмаган чегаранинг нариги томонини осетинлар билан бирга россиялик чегарачилар ҳам қўриқлайди.

2008 йил августдаги урушдан кейин улар чегарада баннерлар, устунлар, тиканли симлар ўрната бошлашди. Ҳудуднинг Россия томонидан тайинланган раҳбарлари буни «чегарани тартибга келтириш» деб, Тбилиси эса Гуржистоннинг қолган қисмини Россия эгаллаб олган қисмлардан ажратувчи «ноқонуний чегаралаш» деб атайди.

Бу чегара тўсиқлари Тбилиси назоратидаги қишлоқлар аҳолисини қишлоқ хўжалиги ерларидан, яйловлардан, қабристонлардан тўсиб қўйган. Баъзан эса тўсиқлар ҳовлилар ўртасидан ўтади. «Уйимиз орқасида 70 сотих боғ бор эди, олиб қўйишди. Ҳозир ҳаммаси ўраб олинган, тиканли симлар бор. Ҳовли тўридаги ҳожатхонани ҳам кўчиришга мажбур бўлдик, чунки у ерга боришга қўрқамиз», дейди 82 ёшли Нора Батонисашвили.

Бу кампир Тбилисидан 2 соатлик масофада жойлашган Хурвалети қишлоғида яшайди. Тбилиси назоратидаги бу қишлоқдан Россия чегарачиларининг минораси кўриниб турибди.

Нора холанинг ўғли Гивининг эслашича, уйининг орқасида портлаш овозини эшитганда соқол олаётган бўлган. Уйидан чиққач эса мевали дарахтларни кесаётган бир нечта юниформадаги одамларни кўрган. «Улар 4-5 киши эди. «Нима қиляпсизлар?» деб сўрадим. Биттаси «Кел буёққа, нима қилаётганимизни кўрсатамиз», деди. Кейин улар қуролланган эканини билдим. Ўз боғимдан қурол билан қувиб чиқаришди. 6-7 йилдан бери у ерга бора олмайман», дейди Гиви.

Қишлоқнинг тиканли сим билан ажратилган нариги томонида афсонага айланган Дата Ванишвилининг ҳам уйи қолганди. Қария Тбилиси назоратидаги ҳудудларда қолган яқинларидан узилиб қолганига қарамай, уйини тарк этмайди. 10 йил давомида ғарблик дипломатлар, юқори мартабали меҳмонлар тиканли симтўр орқали у билан гаплашиб туришди. Шу тариқа, қария ҳақиқий афсонага айланди.

Чол икки йил аввал вафот этди. Ўлими олдидан уйини олиб қўймасликлари учун хотинига уйдан чиқмасликни тайинлайди. Дафн этилган куни қариянинг уйидаги тиканли симлар усти қизил ва оқ чиннигуллар билан безалади. Валя Ванишвили ҳозиргача эрининг васиятини бажариб уйида яшаб келмоқда.

«Қўрқитиш сиёсати»

2012 йил ҳокимият тепасига келган «Гуржистон орзуси» партияси илк кунлардан Россия билан савдо ва иқтисодий алоқаларни яхшилади. Аммо бу Гуржистондан ажралиб чиққан ҳудудлар масаласида олдинга силжишда ёрдам бермади. Шунингдек, Россия томонидан қандайдир чекиниш аломатлари сезилмади.

Гуржистон хавфсизлик хизматининг ўтган йилги ҳисоботида Россиянинг Абхазия ва Жанубий Осетиядаги Цхивалск туманини оккупация қилгани мамлакат хавфсизлиги учун асосий хавф экани ёзилган. Бу ҳудудлардаги Россия ҳарбий базаларида ҳамон машғулотлар, ротация ишлари давом этмоқда. Ваҳоланки, расмий ҳужжатларга кўра бу ҳудудлардаги ҳарбийлар ва ҳарбий техникаларнинг бир қисми Украинадаги урушга олиб кетилган.

Тбилиси таъбирича «ноқонуний тўсиқлаш» ишлари ўтган йилда ҳам давом этган. Масалан, Жанубий Осетия йўналишида симтўр тортиш, ариқ қазиш, баннер ўрнатиш ёки мавжуд тўсиқларни янгилашга доир 69 та ҳолат, Абхазия йўналишида эса 9 та ҳолат аниқланган. Гуржистон хавфсизлик хизмати ҳисоботида айтилишича, тан олинмаган чегара яқинида Гуржистон фуқароларини ноқонуний қўлга олиш ҳолатлари давом этмоқда.

Хавфсизлик хизмати ҳисоботига кўра, Украинада уруш бошланиши фонида чегаранинг Тбилиси назорат қилмайдиган қисмида Гуржистон уларга қарши қурол қўллаши мумкинлиги ҳақида ёлғон маълумот тарқалади. Бу дезинформациядан одамларни қўрқитишда фойдаланишган. Қўрқув эса Россия олиб бораётган оккупация сиёсати учун айни муддао.

Расмий Тбилиси бир неча марта тинчлик сиёсати олиб бориши, бой берилган ҳудудларни ҳарбий йўл билан қайтиб олмоқчи эмаслигини таъкидлаган. Аммо таҳлилчиларга кўра, ҳукуматда аҳолини уруш ваҳимаси билан қўрқувда ушлаб туриш сиёсати кетмоқда.

«Гуржистон томонда ҳам, Осетия ёки Абхазия томонда ҳам жамоатчилик урушдан қўрқади. Чунки бизда бу борада ёмон тажриба бор, руҳий жароҳатлар қолган. Афсуски, ҳукумат бу қўрқувдан ўз сиёсий ва партиявий мақсадларини амалга ошириш йўлида фойдаланмоқда», дейди ҳарбий можароларни ўрганувчи Медея Турашвили.

Россия Украинага бостириб кирганидан кейин «Гуржистон орзуси» ҳукмрон партияси вакиллари кўп марта Гуржистонни ҳам можарога аралаштирмоқчи эканликлари, бу ерда «иккинчи фронт» очиш режа қилинаётгани ҳақида гапиришди. Улар бу борада сиёсий рақиблари, Украина ҳукумати ва Ғарб сиёсатчиларини айблашди. Гуржистон ҳукумати бундай вақтда мамлакатдаги тинчликни кафолатлаши ва «стратегик тоқат» сиёсатига собит эканини кўп марта таъкидлади.

Пригожиннинг амалга ошмаган исёнидан кейин июл ойида ҳукмрон партия раиси Ираклий Кобахидзе гуржи мухолифати «Вагнер» исёни амалга ошишига умид қилгани, бу тўлқиндан фойдаланиб эса «нафақат Абхазия ва Цхинвалига танк билан бостириб киришга, балки Сочини олиш»га тайёр бўлганини иддао қилди. Бунга жавобан Сухуми (Абхазия маркази) Россия билан биргаликда ҳарбий машғулотлар олиб борилаётгани, ҳар қандай воқеалар ривожига тайёр эканини маълум қилди. Цхинвали (Жанубий Осетия маркази) Гуржистон ҳукумати мухолифат ва ташқи кучларнинг жиддий босими остида қолгани, аммо «ўз жонига қасд қилишга тенг бўлган» ҳаракатларни қилмасликка ўзида куч топа олаётгани ҳақида баёнот берди.

Шунга ўхшаш баёнотлар аввалроқ Москва томонидан ҳам қилинди. Масалан, Россия ташқи разведка хизмати директори Сергей Наришкин Ғарб ҳозир Абхазия ва Жанубий Осетияни қайтиб олиш учун қулай вақт эканига Тбилисини ишонтиришга уринганини иддао қилди. Турашвилининг фикрича, Гуржистон ҳукуматининг қўрқитув сиёсати ички аудитория учун мўлжалланган, лекин бундай ҳаракатлар Гуржистондан ажралиб чиққан ҳудуддаги гуржилар учун ёмон таъсир қилади.

«Бундай баёнотлардан мақсад мухолифат ва ўзгача фикрлайдиган барчани демонизация қилиш. Улар иккинчи фронт очишда мухолифатни, европарламентни ва бошқаларни айбдор деб кўрсатишди. Бир сўз билан айтганда, Гуржистон ҳукумати олиб бораётган ички сиёсат ташқи сиёсатга ҳам, хавфсизликка ҳам салбий таъсир қилади. Ҳукумат учун мамлакатнинг стратегик ва миллий манфаатлари иккинчи даражали, улар учун энг муҳими партиявий масалалар бўлиб қолди», деган Турашвили.

Россияга – сукунат, Ғарбга – танбеҳ

Ғарблик ва гуржистонлик таҳлилчилар Россиянинг 2008 йил Гуржистондаги агрессияси ва Украинага босқинини таққослаётган бир вақтда мамлакат ҳукмрон партияси 15 йил олдинги урушда ўша вақтдаги президент Михаил Саакашвилини айблашади. Уларнинг фикрича, ҳозир мамлакат қамоқхонасида жазо ўтаётган собиқ президент олиб борган бепарво сиёсат сабаб урушдан қочишнинг имкони қолмаган.

Ҳозирги Гуржистон ҳукуматида Москвага қарши кескин баёнотлар беришдан қочиб, кўпроқ Ғарбни айблашади. Айниқса 2008 йилдаги Россия қилган ишларга реакцияси учун.

«Бу уруш биз учун ҳалокатли бўлди ва оқибатда 20 фоиз еримизни Россия босиб олди. Дунё ўша агрессияга етарлича эътибор қаратмади, Россияга қарши ҳеч қандай санкция қўлланмади», деганди Гуржистон бош вазири Ираклий Гарибашвили Братиславадаги глобал хавфсизлик форумида.

Россия Украинага бостириб кирганидан кейин ўз навбатида Гуржистон ҳам Россияга қарши санкция киритмади. Май ойида Россия Гуржистонга тўғридан тўғри авиапарвозларни тиклади. Бу Ғарбдаги иттифоқчилари, хусусан, Европа Иттифоқи томонидан қораланган бўлса-да, Гуржистон ҳукумати қатновлар тикланганини олқишлади.

Ўз вақтида Гуржистон фуқаролик тенглиги ва ярашув бўйича вазир бўлган, ҳозирда конфликтология соҳасида шуғулланаётган Паата Закареишвили Россиянинг Украинага бостириб кириши қайсидир маънода 15 йил олдин бошланган август урушининг давоми бўлганини таъкидлайди. Унинг фикрича, Қрим аннексияси айнан Грузия урушининг оқибати бўлган. Ғарб эса Қрим аннексия қилинганидан кейин ҳам айтарли чора кўрмаган.

«Россия ўшандаёқ дунё ортиқ бунақаси такрорланмаслиги кераклигини тушуниб етган 2022 йилга кириб борганди. Лекин бунга Ғарбни айблай олмайман, чунки уруш жуда тез тугади. Улар Россияга босим қилишмади, чунки у тезда ортга тисарилди. Украинада эса ҳали қон тўкилмай [Россияга] санкция эълон қилишди. Ваҳоланки ўшанда украиналикларнинг ўзи ҳам бунақа кескинлик талаб қилмаган, жуда эҳтиёткор ҳаракат қилишганди», дейди Закареишвили.

Унинг фикрича, 2008 йил айнан Европа Иттифоқи урушни тўхтатиб, Россия қўшинларини олиб чиқиши талаби қўйилган ўт очишни тўхтатиш режими бўйича келишувга эришиши мумкин бўлган. Европа Иттифоқи Гуржистонни ўрганиш учун миссия юборишига айнан рус қўшинлари Гуржистондан ажралган ҳудудларда қолгани сабаб бўлганди. Бутун Гуржистон бўйлаб европалик кузатувчилар тарқалишган, аммо ажралиб чиққан ҳудудларга уларни киритишмаган.

Яна Россиягами?

Ғарбнинг Украина урушида Россияга нисбатан қилаётган реакцияси Гуржистон ҳукмрон партияси Ғарбни танқид қиладиган ягона масала эмас. Улар ўтган йил Гуржистонга Европа Иттифоқига киришга номзод статуси берилмаганидан ҳам норози бўлишади. Ўшанда Кобахидзе Гуржистон ҳам худди Украина каби уруш ҳолатига тушса, унга ҳам номзод статуси берилган бўлишини айтганди.

Афтидан, Гуржистон ҳукуматининг Киев ва Ғарбга нисбатан танқидлари жавобсиз қолмайди.

Эргнетидаги трассада Гуржистон ва Украина байроқларини кўриш ноодатий ҳолат эмас. У ерда «Қаҳрамонларга шарафлар» деб ёзилган ҳарбий суратини ҳам кўриш мумкин. Бу апрел ойида Украинадаги урушда ҳалок бўлган Аркадий Касрадзенинг сурати. У каби 40 дан ортиқ грузин йигитлари Россиянинг Украинага босқинига қарши урушиб ҳалок бўлди.

Қўшни кўчада эса икки ўрта ёшдаги аёллар боласини кўтариб турибди. Уларнинг иккиси ҳам ўз исмини айтишни истамайди. Улардан бирининг айтишича, Гуржистон йигитлари Украинага бориб урушиши тўғри эмас. «2008 йилда украинлар келиб урушганмиди? Бизникилар эса бориб урушишяпти», дейди у.

«Қаранг, бизга Россиянинг қули бўлганмиз дейишганда. Энди-чи, ҳамма ерда инглизча ёзиб ташланган вақтда [кимнинг қулимиз]? Ҳа, Россия биздан еримизни олиб қўйди. Энди ҳамма ерга инглизча ёзиб тилимизни тортиб олишадими? Биз шунчаки ҳудудий жиҳатдан яқин эмасмиз. Бўлмаса Америка ҳам бизнинг ерларимизни жон деб олиб қўйган бўларди», дейди яна бир аёл.

Қўшни Броцлети қишлоғида яшовчи Иване Хмиадашвили эса Украинага ҳамдард эканини айтади, аммо собиқ иттифоқ вақтидаги Россия билан алоқалар яхши бўлган даврларни қўмсашини тан олади.

«У даврда даромадимиз зўр эди. Россияга 20-40 қути олма сотардик-да, автомобил олардик. Биз Россия билан яхши муносабатда бўлишимиз керак, ахир улар ҳам насроний. Албатта, Европа Иттифоқи яхши, агар биз унга кирсак. Танлаш имконияти бўлса? Биласизми, ёшлар Европани хоҳлайди. Мен эса 67 ёшдаман, биз Москвага чой ичгани бориб келган авлодданмиз», дейди қария 2008 йилдаги отишма излари кетмаган уйи олдида турар экан.

Сиёсатшунослар фикрича, Россия Гуржистондаги зиддият ижобий томонга ҳал бўлишида қандайдир рол ўйнашига ишониб бўлмайди. Турашвили ҳам охирги 30 йилда бундай мисоллар бўлмагани, бу Гуржистоннинг Ғарбдаги иттифоқчилари, хусусан, Европа Иттифоқидан олган ёрдамига ўхшамаслигини айтган.

«Масалан, 2008 йилда Россия бизни ўққа тутди, одамларни ўғирлади, ҳудудларимизга симтўрлар тортди. Ғарбдаги иттифоқчиларимиз ва Европа Иттифоқи эса бизга ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан ёрдам берди. Хусусан, конфликтдан жабр кўрган аҳоли реабилитацияси учун пул ажратишди, мудофаани кучайтиришда, халқаро музокараларда ёрдам кўрсатишди», дейди эксперт.

Унинг фикрича, Европадаги қадриятлар инсон ҳуқуқларига, тенгликка, можароларни демократик йўл билан ҳал қилишга қаратилган. Гуржистон ҳукумати барчасини тинч йўл билан ҳал қилиш учун Европа билан интеграциялашув мос йўл эканини кўрсатиши мумкин, лекин улар ҳар куни телеканалларда Ғарб ва Украина урушни хоҳлаётгани ҳақида айтилган гапларни кўрсатишади.

«Бундан ташқари, қандайдир русча гуруҳлар пайдо бўлган. Улар турли муҳокамалар ўтказишади. Бу эса одамларга ёмон таъсир қилади. Чунки тан олинмаган чегара яқинида яшаётган одамлар учун уруш тугамаган. Улар ҳар куни ҳарбий машғулот, портлаш овозини, кимдир олиб қочилгани ҳақида хабар эшитади. Бу одамлар ҳамон уруш билан яшамоқда», дейди Турашвили.

Ижтимоий сўровлардан маълум бўладики, Гуржистон аҳолисининг аксар қисми мамлакат келажаги Европа Иттифоқи билан боғланишини қўллайди. Аммо аҳолининг каттагина қисми фитнакор нутқларга ҳам ишониб қолади. Рақамларга қараладиган бўлса, аҳолининг 80 фоизи Гуржистоннинг Европа Иттифоқига қўшилишини қўллайди. Аммо 31 фоиз гуржилар Украинадаги урушни Ғарб провокация қилганига, 29 фоизи эса Ғарб урушга Гуржистонни ҳам қўшмоқчи деган гапга ишонади.