Камбағал давлатларга бой давлатлардан пул олиб берилади – COP28 конференциясидан нималар кутиляпти?

Бу ўзи қандай саммит?

COP конференцияси (Conference of the Parties) "Томонлар конференцияси" деган маъно англатади. Давлатлар 1992 йилда ўзлари имзолаган БМТ иқлим келишувининг томонлари ҳисобланади.

COP саммити БМТ томонидан ўтказиб келинади. Бу сафаргиси ҳисоб бўйича 28-саммит. Ўтган йилги COP27 саммити Миср давлатида ўтказилган, унда дунё давлатлари қатнашиб, иқлим муаммоларини муҳокама қилишган.

Бу галги саммит нега айнан Дубайда ўтяпти?

COP28 саммити 30 ноябрдан 12 декабргача Дубай шаҳрида бўлиб ўтади.

Бирлашган Араб Амирлиги нефт қазиб олувчи топ-10 давлатдан бири ҳисобланади. Мамлакат COP28 музокаралари президенти этиб давлатга тегишли нефт компаниясининг ижрочи директори Султон ал-Жабрни тайинлади.

Нефт худди газ ва кўмир каби иқлим ўзгаришларига асосий таъсир омилларидан бири ҳисобланади. Улар ёқилганда атмосферага карбонад ангидрид кўтарилиб, сайёрани иситувчи иссиқхона газлари пайдо бўлади.

Бироқ Ал-Жабр раҳбарлик қилаётган нефт компанияси ишлаб чиқаришни кенгайтиришни режа қилган. Унинг музокараларга раҳбарлик қилиши "саратон касаллигини даволашга бағишланган конференцияга раҳбарликни сигарет ишлаб чиқарувчи компания директорига топшириб қўйишдек гап" деб қиёсланмоқда.

Бу конференция нима учун муҳим?

COP28 конференцияси ҳавонинг ўртача ҳарорати саноатлаштиришдан олдинги даврдагидан 1,5 даражадан ортиқ исиб кетмаслиги ҳақидаги узоқ муддатли мақсадни "тирик" ушлаб туриш учун муҳим. Бунга 2015 йилда 200 та давлат Парижда келишиб олган.

БМТнинг иқлим бўйича асосий ташкилоти – Иқлим ўзгариши бўйича ҳукуматлараро панел (IPCC) маълумотларига кўра, 1,5 даража иқлим ўзгаришининг энг зарарли таъсирига дучор бўлмаслик учун муҳимдир.

Саноатлаштиришдан олдинги давр билан ҳозирни солиштирганда ҳарорат 1,1-1,2 даража исиб бўлган. Саноатлаштиришдан олдинги давр — одамлар турли ёнилғи воситаларини фаол ишлатмаган пайт ҳисобланади.

Лекин, афсуски, реаллик ва ҳақиқат ораси узоқроқ: дунё 2100 йилга бориб саноатлаштириш давридан олдинги даврга қараганда 2,5 даража кўпроқ исиб кетиши мумкин. 1,5 даражалик чегарани ушлаб туриш илинжи эса тезлик билан камайиб бормоқда.

Конференцияда нималар муҳокама қилинади?

• иссиқхона газлари таъсирини кесиш учун 2030 йилгача тоза энергия манбаларига ўтишни тезлаштириш;
• иқлим муаммоларига қарши курашда бой давлатлардан камбағал давлатларга пул олиб бериш ва ривожланаётган давлатлар учун янги режалар устида ишлаш;
• диққатни табиат ва инсонга қаратиш;
• COP28 конференциясини "энг инклюзив" бўлишига эришиш;

Бундан ташқари, конференция тиббиёт, молия, озиқ-овқат ва табиатга оид яна бошқа мавзуларда ҳам иш юритади.

Кимлар қатнашади?

Конференция 200 дан ортиқ давлатга қатнашиш учун таклифномалар юборган. Аммо АҚШ, Хитой, Ҳиндистон каби давлатлар мамлакат раҳбарининг ўзи шахсан конференцияда қатнашишини тасдиқлаши керак. Буюк Британия бош вазири Риши Сунак ва қирол Чарлзнинг қатнашиши аниқ бўлган.

Шунингдек, экологик хайрия ташкилотлари, жамоат гуруҳлари, таҳлил марказлари, бизнес ва диний гуруҳлар ҳам конференцияда бўлади.

Конференцияда нималар муҳокама қилинади?

Чиқинди газларини ҳаводан тутиб қолишнинг имкони бўлмаган нефт, кўмир ва газ каби ёқилғиларни қазиб олиш келажаги ҳақида баҳслар бўлиши табиий. Жаноб ал-Жабр бу турдаги ёнилғи ва ёқилғиларни ишлатишни босқичма-босқич камайтириш лозим, бироқ бутунлай тугатиб бўлмайди, деган фикрни билдирган. Лекин Европа Иттифоқи улардан бутунлай воз кечишни режа қиляпти.

Иқлим тарафдорлари ёнилғиларни кенг миқёсда ишлаб чиқаришни тақиқлаш кераклигини айтмоқда. Сабаби улардан ажралиб чиқадиган заҳарли газларни ушлаб қолиш тизими ишлашига кафолат йўқ.

Шунингдек, пул ҳам ой охирида бўладиган иқлим йиғилишининг асосий мавзуларидан бири бўлади.

Ўтган йили Мисрда бўлиб ўтган конференцияда бой давлатлар камбағал давлатларга иқлим ўзгариши сабаб кўрган талафотларини қоплашлари учун товон тўланишига келишилган эди.

Лекин бу тизим ҳали қандай қилиб бошланиши аниқ эмас. Масалан, АҚШ тарихий эмиссиялари учун товон тўлашни рад қилган.

2009 йилда ривожланган давлатлар 2020 йилга бориб ривожланаётган давлатларга иқлим ўзгариши муаммоларига тайёргарлик кўриш ва таъсирни камайтириш учун йилига 100 млрд доллар тўлашга келишиб олишган. Мана шу мақсад ҳам ҳозирча амалга оширилмаган ва яқинда бўладиган саммитдан бошлаб амалга ошади деган умид бор.