Хитойнинг иқтисодий жиҳатдан жуда тез ривожланиб бориши фонида, 2000-йилларда қатор экспертлар томонидан юаннинг “янги доллар” бўлиши прогноз қилинганди. Хўш, нега юан доллар ўрнини эгаллай олмади?
The Economist'нинг Хитой Марказий банки маълумотларига таяниб ёзишича, айни пайтда расмий Пекин молиявий операцияларининг сезиларли қисмини юанда амалга оширяпти. Ушбу ютуқларга қарамай, Хитой валютасининг мавқейи дастлабки кутилмаларга нисбатан анча камтарона кўринади.
2008 йилдаги жаҳон иқтисодий инқирози кечаётган бир пайтда Goldmen Sachs’нинг таниқли иқтисодчилари 2020 йилга бориб юан валюта захираларининг 15-20 фоизини ташкил этишини башорат қилганди. Амалда эса, 2014 йили Хитой валютаси долларга нисбатан ўзининг энг юқори қийматига эришди, лекин шундан бери 16 фоизга заифлашди. 2015 йилдаги муваффақиятсиз девалвация капиталнинг катта миқдорда мамлакатдан чиқиб кетишига сабаб бўлди ва юанга нисбатан “лангар валюта” сифатидаги ишонч пасайди.
Шунга қарамай, юан 2016 йилда Халқаро валюта жамғармасининг захира валюталари саватига киритилди. Аммо унинг глобал валюта захираларидаги улуши кутилганидан анча пастлигича қолмоқда. Хитой валютаси 2010-2018 йиллар давомида Шарқий Осиё валюталари алмашув курсларининг атиги 9 фоизини ташкил қилган.
ХВЖнинг сўнгги маълумотларига кўра, марказий банклар томонидан юанда сақланаётган захиралар улуши 2,15 фоизни ташкил этади. Бу кўрсаткич 2023 йилда 2,29 фоизни, 2022 йилда 2,61 фоизни, 2021 йилда эса 2,8 фоизни ташкил этган.
Нега юан долларга рақобат қила олмаяпти?
Юаннинг потенциал салоҳияти ҳақидаги ижобий прогнозларга қарамай, Хитой валютасининг халқаро қўлланиш даражаси мамлакат иқтисодиёти, савдо қудрати ва геосиёсий таъсирига нисбатан пастлигича қоляпти. Бунга бир қанча омиллар таъсир қилаётган бўлиши мумкин.
Биринчидан, Хитой ҳукумати ўз валютасини либераллаштиришни ва пулнинг мамлакат иқтисодига эркин кириши ва чиқишига рухсат беришни истамаяпти. Яъни Хитойда қаттиқ капитал назорати ўрнатилган. Глобал миқёсида иқтисодий қудрати ошиб бораётганига қарамай, расмий Пекин кескин капитал назоратини юмшатиш учун сезиларли иш қилмади, бу эса компаниялар ёки жисмоний шахсларнинг Хитой чегараларидан ташқарида юандан фойдаланишни кенгайтиришига тўсиқ бўляпти.
