Қоғоздан ясалган мингта турна – атом бомбаси портлаганда радиация билан заҳарланган япониялик қизча фожиаси

Иккинчи жаҳон урушида ғолиблар бўлмаган ва у барча учун фожиа эди. Биргина урушнинг асосий ғолиби дейиладиган СССРда 20 млн одам ҳалок бўлган, ўн минглаб шаҳар ва қишлоқлар бутунлай вайронага айланганди.

Ўлганлар ўрнини урушдан сўнг туғилганлар тўлдирди, шаҳар ва қишлоқлар қайта тикланди. Орадан 10 йил ўтганда, 1950-йиллар ўрталарида одамлар ҳеч нарса бўлмагандай яшашда давом этарди.

Бироқ урушнинг асосий мағлубларидан бири бўлган Япония ҳақида бундай деб бўлмасди. Бу давлат уруш якуни арафасида ҳали инсоният умуман бошидан ўтказмаган фожиага дуч келади.

Америкаликлар Япониянинг иккита шаҳрига атом бомбаси ташлашади. Оқибатда ҳар икки шаҳар бутунлай вайронага айланади ва унда яшаб турганларнинг асосий қисми ҳалок бўлади. Тирик қолганлар эса радиация билан нурланиб, ногиронга айланади.

Энг ёмони – атом бомба ташланган Хиросима ва Нагасакида радиация таъсири сақланиб қолмоқда. Шу сабабли ҳанузгача бу ерда ногирон болалар туғилади.

Хиросимага атом бомба ташланганда тирик қолганлар орасида икки ёшли Садако Сасаки ҳам бўлган. Бу қизча тирик қолгани билан нурланиш касалига чалинган ва ногирон бўлиб қолганди.

Шу сабабли у атом бомбаси ташлангандан сўнг бор-йўғи 10 йил яшайди ва 1955 йилда 12 ёшида вафот этади. Садако вафот этганда бутун дунё мотам тутган эди.

Хиросимага атом бомбасининг ташланиши

1945 йил 6 август куни АҚШнинг B-29 (Enola Gay) бомбардимончи самолёти Япониянинг Хиросима шаҳрига Little Boy (“Кичик бола”) деб аталган атом бомбасини ташлайди. Бу бомбанинг кучи 13–18 килотонна тротил эквивалентига тенг эди.

Бомба ерга етмасдан 500 метр баландликда портлайди. Оқибатда ҳавода кучли овоз ва чақин содир бўлади. Ундан ҳосил бўлган кучли олов ва иссиқ шамол ерга қараб йўналади. Оқибатда бутун Хиросима ўт ичида қолади.

Портлаш эпицентридан 2 километр радиусда бўлган одамларнинг аксарияти ўша заҳоти куйиб кетади. Портлаш тўлқини эпицентрдан 19 километргача бўлган масофадаги ойналарни синдириб юборади. Портлаш пайтида унинг иссиғи етиб бормаган одамлар орадан бироз ўтиб ёнғинлар ва радиация тўлқини туфайли ҳалок бўлади.

Ўша пайтда Хиросимада 340 минг киши яшаган ва бомба портлаши оқибатида уларнинг 166 минг нафари ҳалок бўлган. Бошқа бир манбада атом бомба ташланиши пайтида Хиросимада 245 минг нафар аҳоли мавжудлиги ва улардан қарийб 200 минг нафари ҳалок бўлгани келтирилади.

Садако Сасакининг фожиали қисмати

1945 йил 6 август куни Хиросимага атом бомба ташланганда Садако 2 ёшда бўлган ва шаҳар четида ота-онаси билан яшаётган эди. Қизча яшаётган жой портлаш эпицентридан икки километр масофада бўлган.

Бомба портлаган пайтда Садако, унинг ака-укалари ва ота-онаси уй ичида бўлган. Ана шу уларнинг жонини сақлаб қолади. Она портлашдан сўнг қизини текшириб кўради ва унда ҳеч қандай жароҳат йўқ эди. Бироқ улар радиация туфайли нурланишган эди.

Садако 1954 йил, 11 ёшигача меъёрида улғайиб боради. Бироқ ўша йили унинг соғлигида жиддий муаммолар бошланади. Текшириб кўришганда қизда оққон касали аниқланади ва Садако шифохонага ётқизилади.

Ўшанда шифокорлар қизча оққон касаллиги билан узоқ яшай олмаслигини маълум қилади. Вақт ўтган сайин Садаконинг аҳволи оғирлашиб бораверади.

1955 йил октябр ойига бориб унинг танаси бинафшаранг тусга кира бошлайди. Қиз ҳеч нарса емай қўяди. 25 октябр куни эрталаб Садако чой ҳамда қайнатилган гуруч сўрайди ва улардан озгина татиб кўради.

Сўнг оиласидагиларга ғамхўрлик қилишаётгани учун миннатдорчилик билдиради. Бу унинг охирги сўзлари бўлади ва Садако жон беради. Ўшанда у 12 ёшда эди.

Қоғоздан ясалган мингта турна

1955 йил августда Садако оққон билан даволанаётган бир қиз билан танишиб қолади. Киё исмли бу қиз Садакодан икки ёш катта бўлиб, у ҳам оққондан даволанаётган эди.

Кунларнинг бирида Киёнинг дўстлари унга қоғоздан ясалган турналар олиб келади. Ўшанда Садако ҳам ўзига қоғоз турналар совға қилишларини жуда хоҳлайди ва бу ҳақда отасига айтади.

Отаси унга турналар ҳақидаги афсонани сўзлаб беради. Қиз афсонадан жуда таъсирланади ва қоғоздан турна ясашни ўрганиб олади. Сўнг қўлига тушган қоғоздан турналар ясай бошлайди.

Кўп ўтмай Садакога дугоналари мактабдан қоғоз олиб келиб беради. Қиз мингта турна ясашга аҳд қилади. Садако тез орада ўлишини биларди. У мақсадига эришиш учун қаттиқ оғриқларга қарамасдан турна ясашда давом этади.

Қиз жон бергунига қадар 644 та турна ясашга улгуради. Садако вафот этгандан сўнг унинг дўстлари унинг ишини якунлаб қўйишади. Турналар мингта бўлгандан сўнг қизни ўша қоғоз турналар билан бирга кўмишади. Бошқа бир маълумотга кўра, Садако вафот этгунича 1300 та қоғоз турна ясайди.

Садаконинг акаси Масахиро кейинчалик ўзининг автобиографик китобида синглиси вафот этгунича мингта қоғоз турнани ясаб бўлганини ёзган.

Кейинчалик Садаконинг оиласи у ясаган қоғоз турналарнинг бир қисмини дунёдаги турли музейларга совға қилишади. Жумладан, қиз ясаган турналар Ню-Йоркдаги мемориал музейида, Перл-Харбордаи, Ҳарри Трумэн номидаги президент музейида, Япон-Америка миллий музейига ва бошқа музейларга қўйилган.

Садако Сасаки – ядро қуроллари қўлланишига қарши тимсол

Садако вафот этгани ва у ясаган мингта қоғоз турна ҳақидаги хабар бутун дунёга тарқалади. Шундан сўнг Ер юзининг турли бурчакларида болалар қоғоздан турналар ясаб, уларни Японияга жўнатишади ёки Япония элчихоналарига олиб боришади.

Шунингдек, гарчи вафот этган бўлса ҳам Садакога мактублар ёзишади. Бугун ёши катталар яхши эслайди, ўша пайтда Садаконинг хотираси учун қоғоз турналар ўзбекистонлик болалар томонидан ҳам ясалган.

Садако вафотидан сўнг Японияда унга ёдгорлик ўрнатиш ҳаракати бошланади. 1958 йилда Хиросимадаги Тинчлик боғида Садако Сасакига ёдгорлик ўрнатилади. Ёдгорлик қоғоздан ясалган турналар кўринишида эди.

Кўп ўтмай АҚШда ҳам япон қизига ёдгорлик ўрнатила бошланади. Уларнинг биринчиси Вашингтон штати маркази Сиэтл шаҳридаги Тинчлик боғига қўйилган. Бу ерда Садаконинг ҳайкали бор ва у қоғоздан ясалган турнани ушлаб турибди.

Кейинчалик дунёнинг яна бошқа шаҳарларида Тинчлик боғлари ташкил қилинади ва уларда ҳам Садакога ёдгорликлар ўрнатилади.

Садако бадиий адабиёт ва санъатда

Матонатли япон қизининг номи дунёга машҳур бўлар экан, турли давлатларда у ҳақда китоблар ёзилади. Мултфилмлар, ҳужжатли ва бадиий филмлар суратга олинади.

Жумладан, у ҳақдаги энг машҳур асар канадалик ёзувчи Элеанор Коэр қаламига мансуб “Садако ва мингта қоғоз турна” романи ҳисобланади. Бу роман 1977 йилда чоп этилган ва у асосида филм ҳам суратга олинган.

Шунингдек, австриялик ёзувчи Карл Брукнер томонидан ёзилган “Бомба куни” романи (1961) ҳам машҳур ва у ҳам дунёнинг жуда кўп тилларига таржима қилинган.

Садаконинг тарихини эшитиб таъсирланган авар шоири Расул Ҳамзатов “Турналар” номли поэма ёзган. Бу поэма ҳам кўп тилларга таржима қилинган.

Бундан ташқари, узоқ йиллардан буён дунёдаги кўплаб мусиқий гуруҳлар, хонандалар Садако хотирасига қўшиқ куйлаган.

1990 йилда АҚШнинг Сиэтл шаҳрида Яхши ният ўйинлари ўтказилади. Ўшанда мусобақанинг очилиш маросимида сиэтллик 400 нафар мактаб ўқувчиси стадионга келганларга 20 минг дона қоғоз турна тарқатиб чиқишади.

Ҳар йили 6 август куни Японияда ва дунёнинг бир қанча давлатларида Садако хотирасига Тинчлик куни ўтказилади.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.