Германиядаги сайловлар: ҳудудларда фашистларнинг ғалаба қозонаётгани нимани англатади?

Бир пайтлар ГДР ҳудуди бўлган Германия шарқидаги маҳаллий ер сайловлари тарихий деб аталмоқда ва уларнинг оқибатлари кучлар тақсимотини ўзгартириши ва Берлиндаги сиёсатга ўз таъсирини ўтказиши мумкин. Дастлабки маълумотларга кўра, 1 сентябр, якшанба куни ўтказилган сайловларда Тюрингияда “Германия учун муқобил” (ГуМ) партияси 33 фоиз овоз жамғариб, ғолиб чиққан. Унинг энг яқин таъқибчиси консерватив Христиан демократик иттифоқ (ХДИ) қарийб ўн фоизга ортда бормоқда.

Тюрингияда ўнг экстремистларнинг муваффақияти

2013 йилда тузилган ва Германияда ўнг популистик партия саналувчи ГуМ учун бу маҳаллий ер миқёсида рекорд муваффақият саналади. Саксонияда ҳам ГуМ етакчилар қаторига кўтарилган ва 32 фоиз овоз тўплаган ХДИдан бор-йўғи бир фоиз ортда қолган. Бундай натижалар фонида ГуМ аввал ҳисоблаб келинганидек, шунчаки протест партияси кўринмаяпти. Сўровлар кўпчилик бу партияга минг мушоҳада қилиб овоз берганини айтган. 

Социологларнинг қайд этишича, ёшлар орасида ГуМ янада катта машҳурликка эга. Тюрингияда 18-24 ёшли сайловчиларнинг 38 фоизи ултраўнгларга овоз берган.

Ғарб ОАВларининг қайд этишича, Иккинчи жаҳон урушидан буён илк марта ўнг экстремистик партия Германиядаги маҳаллий ер сайловларида энг кучли натижаларга эришган. Ҳар икки ерда конституцияни ҳимоя қилувчи ташкилотлар ГуМни ўнг экстремистик деб тан олгани, уни махсус хизматлар муттасил кузатиши ҳам сайловчиларни чўчита олмаган кўринади. ГуМнинг Тюрингиядаги раҳбари 52 ёшли Бёрн Ҳёкке партиянинг ўнг экстремистик қаноти раҳбарларидан бири саналади. Сайловдан бироз аввал у нацистларга хос ибора ишлатгани учун жаримага тортилган эди. Бир неча йил аввал эса суд Ҳёккени “фашист” деб аташ мумкинлиги тўғрисида қарор чиқарган. Энди у Тюрингия бош вазири лавозимига номзод.

Украинага қурол-яроғ бермаслик тўғрисидаги чақириқлар

Янги, 2024 йилнинг бошида тузилган сўл популистик “Сара Вагенкнехт Иттифоқи” (СВИ) партияси ҳам муваффақиятга эришган. Йил бошида нолдан тузилган партия кўплаб партиялардан ўзиб кетган ва Тюрингияда 15 фоиз, Саксонияда эса 11 фоиз овоз тўплаган. Партия Сўл партиянинг парчаланишидан сўнг пайдо бўлган. Ўшанда сўлчиларнинг бундестагдаги фракцияси раҳбари Сара Вагенкнехт уларни тарк этган эди. Сўл партиянинг ўзи ҳар икки парламентга ўта олган бўлса-да, кўплаб овозларни бой берган ва уларнинг катта қисмини СВИ ўзига оғдириб олган. 

Етакчилар учлигидан ҳар икки партия ГуМ ва СВИ Украинага қурол-яроғ етказилишига қарши ва Россияга қарши Европа Иттифоқи томонидан жорий этилган санкцияларнинг олиб ташланишини ёқлайди. Уларнинг фикрича, Киевга қурол-яроғ етказилиши Россия билан уруш хавфини оширади, санкциялар эса аввало Германия иқтисодиётига зарар бўлмоқда. Гарчи федерал ерлар ГФРнинг ташқи сиёсатига тўғридан тўғри таъсир ўтказа олмаса-да, СВИ Россиянинг Украинага очган урушини дипломатик йўл билан тугатишни бош мавзу қилиб олиб, Германияда кўпчиликни таажжублантирди. У ўзини “тинчлик партияси” сифатида тақдим этиб, сайлов кампаниясини ўтказди. Боз устига, номи партияга берилган етакчиси, 55 ёшли Сара Вагенкнехт Украина бўйича “дипломатия”га урғу бериш, шунингдек, Германияда АҚШнинг узоқ масофага учувчи ракеталарини жойлаштириш бўйича режаларини бекор қилиш — унинг партиясининг маҳаллий ер ҳукуматларида иштирок этишнинг бош шарти эканини айтган. Сайловлар чоғида Вагенкнехт хонимнинг қатъий оҳанги бироз сусайди, лекин бу мавзу музокараларда, албатта, кўтарилишини таъкидлаган.

“Германия учун муқобил” эса сайловларни миграция ва жиноятчиликка кескин чора кўришга катта урғу бериб ютган. Партия қочқинлар ва мигрантларни қабул қилиш қоидалари қатъийлаштирилишини истайди.

Юқори натижаларга қарамасдан, партияда маҳаллий ер ҳукуматини шакллантириш имконияти йўқ, барча партиялар улар билан коалиция тузишдан бош тортган. Сайловлардан кейин янграган баёнотларга кўра, ГуМ Тюрингияда ХДИ билан алянс тузишни истаётгани жуда билиниб қолган. Яъни бу партия мухолифатда қолса ҳам унинг таъсири сезиларли бўлади. Мандатларнинг учдан бир қисмига эга чиққан ГуМ блокловчи озчиликка эга бўлади. У муддатдан олдинги сайловларни, маҳаллий Конституцион суд судяларини ёки Тюрингия конституциясига киритиладиган ўзгаришларни блоклай олади.

“Сара Вагенкнехт Иттифоқи” эса “олтин акция” деб аталувчи нарсага эга бўладиганга ўхшайди. Тюрингияда СВИсиз ҳукуматни шакллантириб бўлмайди. Эҳтимол Саксонияда ҳам. Ҳар икки ерларда мураккаб музокаралар бўлиб ўтади. Ҳукуматларни барибир ХДИ вакиллари бошқарса керак. Консерваторлар СВИ ва катта эҳтимол сўл партия билан оғриқли ён беришларга мажбур бўлиши мумкин.

Берлин сиёсатида нима ўзгаради?

Берлинда ҳукмронлик қилаётган сўл либерал коалиция учун Германия шарқидаги сайлов натижалари июн ойида Европа парламентига бўлиб ўтган муваффақиятсиз сайловлардан сўнг иккинчи жиддий зарба бўлди. Dpa агентлигининг ёзишича, Берлин учун мазкур сайлов натижалари “ҳалокатли, бироқ бундан-да баттар бўлиши мумкин эди”. Тюрингияда “яшиллар” ва Эркин демократия партия (ЭДП)дан либераллар беш фоизлик тўсиқдан ўта олишмаган. Олаф Шолцнинг социал-демократлари олти фоиздан сал кўпроқ овоз жамғариб энг ёмон сценарийдан қочиб қолишга улгуришган, бироқ партиянинг халқ томонидан қўлланиши пасайиб бормоқда. Саксонияда ЭДП ўта олмаган, “яшиллар” ва социал-демократлар маҳаллий парламент — ландтагга қийинчилик билан йўл олишган.

Бундай натижалар ва ГуМнинг муваффақияти асло сюрприз бўлгани йўқ, шунчаки сўнгги йиллар тенденциясининг давоми бўлди. Сўл либерал партиялар шундоқ ҳам собиқ ГДР бўлган шарқий Германиядаги ожизона позицияларини бой бермоқда, ўнглар ва айниқса ўлраўнглар тобора куч тўплаб бормоқда. Тюрингия ва Саксонияда сайловлар куни ГуМга қарши норозилик акциялари ўтказилди.

Бу сайловлардан сўнг Берлин сиёсатида нималар ўзгаради? Сара Вагенкнехт Германиянинг Украина ва Россияга нисбатан сиёсати ўзгаришига эриша оладими? Шарҳловчилар ўз прогнозларида жуда эҳтиёткор ва СВИ етакчиси бу ишга уриниб кўришини айтмоқда. Эҳтимол, Россия ва Украина ўртасидаги муносабатларда дипломатиянинг ролини тилга олиш коалицион шартномада ўз аксини топар, бироқ Вагенкнехт таклиф қилаётган Украинага ҳарбий ёрдамни қисқартириш, Россияга қарши санкцияларни бекор қилиш ва “Шимолий оқим” газ ҳайдаш қувурини ишга туширишга ҳеч ким ишонмайди.

Сайловларда кўтарилган яна бир асосий масала — миграцион сиёсат бўйича ўзгаришлар овоз беришдан анча аввал бошланган. Суриядан кириб келган мигрант Германия ғарбидаги фестивал меҳмонларига пичоқ билан ҳужум қилганидан сўнг ГФР ҳукумати миграцион қонунчиликни кучайтирган. Таҳлилчиларнинг фикрича, 2025 йилнинг кузига мўлжалланган Бундестагга сайловлар яқинлашиши билан бу жараён янада давом эттирилади. Муддатдан аввал сайловлар ўтказиш эҳтимоли ҳозирча паст, бироқ ҳукмрон партияларнинг Саксония ва Тюрингиядаги муваффақиятсизликлари Берлиндаги коалицияга яна қўшимча босим юклаши мумкин. Боз устига кейинги вақтлар коалиция иштирокчиларига муроса қилиш тобора қийин бўлиб бормоқда.