1901 йилдан буён топшириб келинаётган халқаро Нобел мукофоти, шубҳасиз, илм-фан ва тараққиётни тарғиб қилишга хизмат қилади. Шу билан бирга, мукофот кашфиётлар аслида қандай ва кимлар томонидан амалга оширилгани ҳақида нотўғри тасаввур уйғотмаяпти? Совриндорлар асосан Ғарбий Европа ёки АҚШ вакиллари ва кўпинча эркаклар экани инобатга олинса, ғолибларни танлашда ҳаддан ташқари тарафкашлик қилинмаяптими, дейилади DW мақоласида.
Алфред Нобелнинг эзгу ғояси
Нобел мукофоти швед кимёгари, ихтирочи ва тадбиркор, 350 дан ортиқ халқаро даражадаги патент эгаси Алфред Нобелнинг васияти билан таъсис этилган. У отасининг шарофати билан яхши таълим олган. Алфреднинг отаси 1830 йиллар охирида Санкт-Петербургда бир нечта эритиш заводларига асос солган, шунингдек, буғ машиналари ва миналар ишлаб чиқариш билан шуғулланган. Алфред Нобел кимё ва физикадан ташқари адабиётга ҳам жуда қизиқарди. Унинг бутун дунё бўйлаб олиб борган илмий тадқиқотлари ва тадбиркорлик фаолияти, шунингдек, Россиядаги қариндошларининг компанияларидаги улуши олимга улкан бойлик келтирди.
Тахминлардан бирига кўра, фарзандсиз Нобелни ўз миллионларини қандай тасарруф этиш ҳақида ўйлашга мажбур қилган воқеа 1888 йилда юз берган: француз газеталаридан бирида “Ўлим савдогари вафот этди” номли некролог чоп этилган. Ўшанда Алфред Нобелнинг акаси Алберт ҳаётдан кўз юмган бўлса-да, журналистлар адашиб Алфред Нобелнинг ўлими ҳақида хабар тарқатишган. Хабарда, асосан, тадбиркорнинг бойлиги ҳақида сўз юритилганди: унинг бу қадар бойишига сабаб одамларни аввалгидан тезроқ ва кўпроқ ўлдириш усулини топганида, дейилади некрологда. Айнан шу пайтда Алфред Нобел келажак авлодлар хотирасида қандай из қолдириш ҳақида ўйлай бошлаган бўлиши мумкин.
Олим 1896 йилда 63 ёшида Сан-Ремодаги вилласида вафот этди. Нобел ўз васиятномасида деярли барча активлари махсус фондга ўтказилиши лозимлигини айтган. Бу фонд ҳар йили даромаддан олинган фоизларни тенг қисмларга бўлиши, инсониятга энг катта фойда келтирган шахсларга тўрт илмий йўналишда: физика, кимё, физиология ёки тиббиёт, адабиёт, шунингдек, тинчликни мустаҳкамлашга қўшган ҳиссаси учун мукофот сифатида мунтазам топшириб бориши керак эди.
Васиятномасида тушунтирилишича, тинчлик мукофоти халқларни бирлаштириш, мавжуд армияни тугатиш ёки қисқартириш бўйича энг катта ютуқларга эришган ёки бошқалардан кўра кўпроқ ҳисса қўшган, шунингдек тинчлик анжуманларини ташкил этган ёки уларга эътибор қаратган шахсга берилиши лозим. Таъкидлаш жоизки, тинчлик мукофоти лауреатини танлаш одатда экспертлар ва жамоатчилик орасида энг кўп саволларни келтириб чиқаради.
