Трампнинг ядровий қурол ҳақидаги қарори радиоактив ифлосланиш бўйича хавотирни кучайтирмоқда

29 октябр куни АҚШ президенти Доналд Трамп Мудофаа вазирлиги (Пентагон)га «зудлик билан» ядровий қурол синовларини бошлаш бўйича топшириқ берганини эълон қилди.

Трамп ўз қарорини бошқа давлатларнинг синов дастурлари билан асослаб, Россия ва Хитой қуролланиш пойгасида тафовутни қисқартирганини таъкидлади.

Расмий маълумотга кўра, АҚШ охирги марта ядровий синовни 1992 йили президент катта Жорж Буш даврида ўтказган.

Трампнинг ядровий синовлар ҳақидаги баёноти сиёсий доирада ҳам, жамиятда ҳам турли талқинларга сабаб бўлди.

АҚШ президенти портловчи ядровий каллакларнинг тўлиқ синовини назарда тутдими ёки фақат ядровий каллак ташишга қодир ракеталарни синашни назарда тутдими — бу ҳали ноаниқ. Бироқ Трамп томонидан АҚШ стратегик қўмондони лавозимига илгари сурилган Ричард Коррелл буни икки хил талқин қилиш мумкинлигини қайд этди.

Корреллга кўра, бу қарор «ядровий синовлар»ни англатмайди: «(Трамп) ядровий қурол синовларини тенг шартларда бошлашни назарда тутди. (Сўнгги пайтларда) на Хитой, на Россия ядровий портловчи моддаларни синамаган. Шунинг учун мен бу сўзларга ортиқча маъно бермайман ва хулоса чиқармайман».

Демократ сенатор Жеки Розен «ядровий қурол синовларини бошлаш учун ҳеч қандай сабаб йўқ», дея баёнот бериб, бунга йўл қўймаслик учун бор кучини сарфлашини билдирди.

Очиқ манбаларга кўра, ядровий портлаш — ядровий реакция энергиясининг жуда юқори тезликда қасддан бўшатилиши натижасида юзага келади. Бу реакция «ядровий бўлиниш» ёки «ядровий қўшилиш», ёки уларнинг комбинацияси бўлиши мумкин.

Ядровий портлашда тез бўшатилган энергия атроф-муҳит билан ўзаро таъсирга киришиб, ер, океан ва атмосфера орқали товуш тебранишларининг тарқалишига сабаб бўлади.

Ядровий портлашлар ўз ортидан атроф-муҳитга узоқ муддатли ва вайронкор таъсир кўрсатувчи радиация қолдиради. Синовлар «атмосфера», «сувости» ва «ерости» турларига бўлинади.

Атмосфера синовлари атмосферада ёки унинг устидан ўтказилади, одатда қурилмалар минора ёки шарларга ўрнатилиб портлатилади, ёки самолётдан ташлаб юборилади.

Ҳозиргача ядровий синовларнинг тахминан 25 фоизи шу тарзда ўтказилган, атмосферага чиқарилган радиоактив заррачалар шамол билан улкан ҳудудларга ёйилиб, соғлиқда муаммолар келтириб чиқарган.

АҚШ Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш агентлиги (EPA) ҳисоботларига кўра, радиоактив моддалар тахминан 80 километр баландликка кўтарилиши мумкин. «Энг баландга кўтарилган заррачалар йиллар давомида Ер атрофида айланиб, сўнг ёғинлар билан қайта ер юзига тушиши мумкин», дейилади ҳисоботларда.

Сувости синовлари одатда катта кўллар ва денгизларда ўтказилади. Бу контекстда ядровий қуролнинг денгиз кемаларига таъсири баҳоланади, аммо юзага яқин портлашлар кучли зарба тўлқинлари ва денгиз флора-фаунаси ифлосланишига, катта миқдорда радиоактивлик тарқалишига сабаб бўлади.

Еростида турли чуқурликларда тўлиқ ёпиқ режимда ўтказиладиган синовлар деярли радиоактив ёғингарчилик келтириб чиқармайди ва синовларни махфий сақлаш имконини беради. Шу боис совуқ уруш даврида бу усул АҚШ ва Совет Иттифоқи томонидан энг кўп қўлланган.

Бироқ бундай синовлар натижасида радиоактив моддаларнинг ер юзасига сизиши ва сезиларли миқдорда радиоактив чиқиндилар пайдо бўлиши эҳтимоли мавжуд.

Ерости синовлари учун одатда аҳоли минтақаларидан узоқ ҳудудлар танланади, аввало полигоннинг геологик мувофиқлиги экспертлар томонидан баҳоланади.

Ядровий қурилма юзадан 200–800 метр чуқурликка, диаметри бир неча метрлик қудуққа жойлаштирилгандан сўнг, тешик устидаги шахтага мониторинг ускуналари жойлаштирилган қўрғошин қути туширилади. Кейин радиоактив чиқиндиларни еростида ушлаб қолиш учун шахта шағал, қум ва гипс каби материаллар билан тўлдирилади.

Материаллар жойлаштирилгандан кейин қурилма масофадан портлатилади, натижада қизиб кетган радиоактив газга тўлган ерости камераси ҳосил бўлади ва атроф-муҳитга сейсмик зарба тўлқинлари тарқалади. Бир неча соат ўтгач, босим пасайиши билан ер юзасида кратер пайдо бўлади.

Атмосфера синовларида ядровий қурилма портлатилганда катта ёнғин шари ҳосил бўлади, унинг ичидаги барча нарса «зангори-қўзиқоринобраз» булутга айланади.

Булутдаги модда совиб, кукунсимон заррачаларга айланади ва ер юзига радиоактив ёғингарчилик шаклида кўп миқдорда ёғилади. Бу заррачалар шамол билан портлаш жойидан узоқ масофаларгача етиб бориши мумкин.

Сувости синовлари сув юзасига яқин ҳам, катта чуқурликда ҳам ўтказилиши мумкин. Юзага яқин портлашларда, атмосфера синовларига ўхшаш тарзда, сувостида ёнғин шари ҳосил бўлади.

Тез кенгаяётган газ пуфаги зарба тўлқинини пайдо қилиб, сув юзасида айлана шаклида кенгаядиган ҳалқа ҳосил қилади. Юзага кўтарилиш жараёнида сув устини колоннага ўхшаш устун босиб чиқади, газ пуфаги юзани ёриб чиққан паллада ҳавода зарба тўлқини юзага келади.

Невада полигонининг собиқ ходимлари Washington Post газетасига берган интервюда Трампнинг ядровий синовларни қайта тиклаш режаси мураккаб ва жуда қимматга тушиши мумкинлигини таъкидлади.

Уларнинг айтишича, ҳозирги ядровий синовлар компютер моделларига таянади, бу эса реал портлашларни юз бермасидан олдин «тўхтатиш»га имкон беради, шу боис соҳадаги амалий тажриба «йўқолган» деган фикр айтилди.

Сўнгги пайтларда полигонларга ташриф буюрганлар синов майдончасини қазишда қўлланаётган ускуналарни «занғлаб кетган темир-терсак» деб таърифлаган, ходимлар эса бу масканларни қайта қуриш талаб этилишини қайд этган.

Бундан ташқари, АҚШ Ҳукуматининг самарадорлик бўйича департаменти (DOGE) томонидан қисқартиришлар ва ҳукумат ишининг тўхташи сабаб ходимлар етишмаслигига ишора қилган мутахассислар синовларни қайта бошлашга йиллар керак бўлишини айтган.

Мутахассислар фикрича, ядровий портлаш ҳолатида километларча масофага ёйилиши мумкин бўлган радиоактив заррачалар инсонлар, ҳайвонлар ва атроф-муҳит билан тўғридан тўғри контактга кириши мумкин.

Колумбия университетидан Норман Клейман радиация инсон ДНКсига зарар етказишини таъкидлаб, қисқа муддатли таъсир жиддий касалликларга, узоқ муддатда эса саратон хавфининг ошишига олиб келиши мумкинлигини айтди.

Клейманнинг қўшимча қилишича, энг катта хавф туғилмаган болаларга тўғри келади: «Туғилмаган бола учун хавф бошқаларга нисбатан юқорироқ, чунки унда кўплаб ҳужайралар шаклланмоқда ва бу жараённинг хато кетиши эҳтимоли жуда баланд».

АҚШ — атом бомбасини илк ишлаб чиқарган давлат сифатида — 1945 йили Ню-Мексикодаги Аламогордо чўлида синов ўтказган. Иккинчи жаҳон уруши якунланишида, 1945 йил 6 августда АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларининг B-29 «Энола Гей» самолёти Япониянинг Хиросима шаҳрига атом бомбаси ташлаган.

1945 йилдан 1996 йилгача — ядровий синовларни ҳар қандай муҳитда, фуқаролик ва ҳарбий мақсадларда тақиқловчи Кенг қамровли ядровий синовларни тақиқлаш шартномаси қабул қилингунига қадар — дунё бўйлаб 2000 дан ортиқ ядровий синов ўтказилган.

АҚШ 1945–1996 йилларда 1032 та, Совет Иттифоқи 1949–1990 йилларда 715 та, Буюк Британия 1952–1991 йилларда 45 та, Франция 1960–1996 йилларда 210 та, Хитой 1964–1996 йилларда 45 та ядровий синов ўтказган. Кенг қамровли ядровий синовларни тақиқлаш шартномаси БМТ Бош ассамблеяси томонидан 1996 йил 10 сентябрда қабул қилинган, бироқ ҳануз кучга кирмаган — саккиз давлат уни ратификация қилмаган.

Кенг қамровли ядровий синовларни тақиқлаш шартномаси имзога очилгандан кейин, 1998 йили Ҳиндистон ва Покистон 2 тадан ядровий синов ўтказган.

Стокҳолм тинчлик муаммоларини ўрганиш халқаро институти (SIPRI) маълумотларига кўра, 2024 йил январи ҳолатига жаҳонда тахминан 12 121 та ядровий каллак мавжуд.

Шулардан тахминан 9 585 таси ҳарбий захираларда жанговар ҳолатда, 3 904 таси эса операция кучлари таркибида. Тахминан 2 100 таси юқори жанговар тайёргарлик ҳолатида.

Тақсимотга назар солинса, энг кўп ядровий қуролга эга давлат — 5 580 та каллак билан Россия, иккинчи ўринда — 5 044 та билан АҚШ.

Хитой 500 та билан учинчи ўринда, Франция 290 та, Буюк Британия 225 та каллакка эга.

Ҳиндистонда 172 та, Покистонда 170 та, Исроилда 90 та, Шимолий Кореяда 50 та каллак бор.