АҚШ келишмоқчи, Эрон ўйланяпти, Исроил асабийлашмоқда

Трамп Эронга қанчалик катта таҳдидлар қилмасин, охирги икки ойда реал ва катта уруш қилгани йўқ. У Венесуэла президентини ўғирлаб кетганидан руҳланиб, Исроил бош вазирининг гапига кириб, Эронга қарши яшин тезлигида ўтиши керак бўлган самарали операцияни режа қилганди. Теҳрондаги элитани ўлдиргач, режим қулашига ишонган эди. Лекин ўхшамади.

Энди эса, Трампнинг олдида Эрондаги сиёсий тизимни йиқитиш борасида фақат битта реал сценарий бор – бу ҳам бўлса, тўлақонли ер усти операцияси ўтказиш, катта уруш олиб бориш, минглаб америкалик аскарлар ўлимига тайёр туриш. Бу нарсага Трампнинг ўзи ҳам, атрофидагилар ҳам тайёр эмас.

Трампда реал ишлайдиган бошқа сценарий йўқ. Шунинг учун бугун Вашингтон Эрон билан тезроқ келишувга эришиш ва масалани тезроқ ёпиш ниятида.

Унда нега Трамп Эронга муттасил таҳдидлар қилаяпти? У гоҳ Эронни ер юзидан супуриб ташлаш, гоҳ жамики инфратузилмасини бомбалаб йўқ қилиш таҳдидларини ёғдиряпти. Трампнинг бу таҳдидларидан мақсад – Эронни қўрқитиб, музокаралар столига ўтирғизиш, шартларига рози қилиш. “Агар мен билан ҳозир келишмасанг, ўзингга қийин бўлади, мен катта урушга ёки бор имкониятларингни йўқ қилишга тайёрман, кучим етади” дейиш...

Бу таҳдидлар қисман пуч эканини Эрон яхши билади. Эрон битта нарсадан реал қўрқади: катта урушдан, қуруқлик операциясидан. Лекин Трампда бундай ваколат ва имконият йўқлигини ҳам Теҳронда яхши билишади. Шунинг учун бугун Теҳрондаги қарашлар иккига бўлинади. Ислом инқилоби қўриқчилар корпуси АҚШ билан музокараларда қаттиқ туришни, ён бермасликни истайди. Чунки бу тарафнинг қарашига кўра, АҚШнинг реал имкониятлари чекланган. Бироқ дипломатлар ва сиёсатчилар мувозанат сақлаш тарафдори, улар АҚШни қаттиқ жаҳлини чиқариш ҳам керак эмас, музокараларни ҳам тез тугатмаслик керак деган қарашда.

Асосийси, бугун Теҳронда ижобий кутиш ҳолати юқорироқ. Чунки 1979 йилдан бери санкциялар, босимлар остидаги Эрон, ўзининг энг асосий ва қудратли душмани – АҚШ билан келишиб, ўзининг фундаментал эҳтиёжларини қондиришга имконият излаяпти.

Бугунги музокараларда Эроннинг ядро дастури муҳокама қилинаётгани йўқ. Бу масалага кейинги босқичда ўтилади. Ҳозир кун тартибида бош мавзу – Хормуз бўғози. Сиздирилаётган келишув лойиҳасига кўра, 60 кунлик сулҳнинг биринчи ярмида Эрон Ҳўрмуз буғозини очиши, эркин савдо ва ҳаракатланишни таъминлаши керак. АҚШ эса Эроннинг 12 млрд долларлик музлатилган маблағларини қайтариши зарур. Санкциялар юмшаши ва олиб ташланиши керак. Бу – Эроннинг иқтисодий тикланишига, сиёсий тизимнинг мустаҳкамланишига ёрдам беради. Ҳозир Вашингтон ва Теҳрон биринчи босқич келишувига анча яқинлиги ҳақида хабарлар бор.

Бу музокаралардан қаттиқ норози ягона давлат – табиийки, Исроил. Бугун Исроил давлати, сиёсий элитаси ва айниқса бош вазири Нетаняҳу АҚШ ва Эроннинг тўлиқ келишиб кетаётганини норозилик билан кузатмоқда. Ҳатто баъзи исроиллик журналистлар ва сиёсатчилар “Трамп Эрон режимига қутқарув қўлини чўзмоқда” дея ўзларининг эътирозларини изҳор этишди. Бу – тушунарли. Чунки Исроилнинг асосий мақсади – Эроннинг ядро дастури эмасди. Мақсад – Эронни йиқитиш, уни заифлаштириш, имкони бўлса – парчалаб ташлаш ва шу йўл орқали минтақада Исроил гегемонлиги учун, “Катта Исроил” лойиҳаси учун таҳдидлардан энг асосийсини йўқ қилиш эди.

Эронга уруш бошлашни Нетаняҳу 30 йилдан бери орзу қилади. Ва Трамп Эронга хужум қилганида, Нетаняҳу “орзумга еттим” деб ўйлаган бўлса, ажаб эмас. Бироқ Эрон йиқилмади.

Аксинча, Яқин Шарқ минтақасидаги геосиёсий кайфият бугун Исроил ва АҚШнинг зарарига ўзгара бошлади. Энди Эроннинг минтақавий қудрат сифатидаги обрўси ошяпти. АҚШнинг анъанавий иттифоқчиси бўлиб келган араб давлатларида Теҳрон билан келишиш мақсадга мувофиқроқ, деган қараш кучайиб бормоқда.

Агар Трамп Эрон билан келишувга эришса, Исроил ўзи учун катта бир имкониятни йўқотади. Чунки кейинги сафар АҚШ ҳокимиятида ким бўлади-ю, унинг Эронга муносабати қандай бўлади – буларни олдиндан режалаштириш қийин масала.