“Малайзия ёрдамга тайёр” – элчи исломий молияни жорий қилиш ҳақида

Малайзия – исломий молия бўйича пешқадам мамлакатлардан бири. Бу ерда мазкур тизим аллақачон оддий банкинг чегарасидан чиқиб, миллий молия моделининг бир қисмига айланиб бўлган – суғуртадан тортиб, сукук бозоригача. Kun.uz Малайзиянинг Ўзбекистондаги фавқулодда ва мухтор элчиси Илҳам Туаҳ Иллиасни саволга тутди.

- Ўзбекистонда исломий банкингни жорий қилиш бўйича биринчи қадам ташланди. Ўзбекистоннинг молиявий тизими, инвестицион муҳитга бу қандай таъсир қилади сизнингча?

- Ўзбекистонда Президент фармони билан исломий банкчилик соҳасида ташланаётган қадамлар Ўзбекистон учун жуда муҳим аҳамиятга эга. Бу шундай бир муҳит яратадики, исломий банкчилик тажрибасига эга бўлган бошқа мамлакатлар Ўзбекистон билан ўз тажрибасини ўртоқлашиши ва Ўзбекистонда исломий молия тизимини шакллантиришга кўмак бериши мумкин бўлади.

- Бизнинг аудиториямизга тажрибаларингиз ҳақида бироз гапириб беринг. Қандай бўлган бу Малайзияда, қандай кечган?

- Малайзияда исломий банкчиликни жорий этиш жараёни қарийб 30 йил аввал, ўша даврдаги ҳукумат ташаббуси билан амалга оширилган. Чунки мамлакатнинг расмий дини Ислом бўлгани ҳолда, Малайзияда исломий банк тизими мавжуд эмаслиги муҳим масала сифатида кўрилган. Шунинг учун ўша пайтдаги ҳукумат сиёсий иродасини намоён қилиб, мустақилликдан кейин шаклланган анъанавий банк тизимига қўшимча равишда, Малайзия мусулмонлари учун исломий банкчиликни алоҳида молиявий алтернатива сифатида ўрганиш ва жорий этишга қарор қилган. Айни пайтда, бу тизим фақат мусулмонлар учун эмас, балки Малайзиядаги номусулмон аҳоли учун ҳам фойдали бўлиб, уларга ҳам ислом банкларида ҳисоб очиш имкониятини берган.

- Сизларнинг тажрибангиздан келиб чиқадиган бўлсак, биз нималарга эътибор қилишимиз керак? Қандай қилсак, кечаётган жараёнлар самарали бўлади, баракали бўлади?

- Аввало, шундай самарали тизим яратиш керакки, унда Ўзбекистондаги давлат идоралари, ҳуқуқшунослар, тартибга солувчи органлар, қарор қабул қилувчилар ва банк муассасалари ўзаро ҳамжиҳатликда ишласин. Бу эса тизимнинг узоқ муддатли ва барқарор ишлашини таъминлайди. Малайзия эса Ўзбекистонда исломий банкчиликни жорий этиш жараёнида амалий тавсиялар беришга тайёр.

- Малайзия элчихонаси нималарни режа қиляпти Ўзбекистон-Малайзия алоқаларидаги исломий молия факторини ривожлантириш учун?

- Бу жуда яхши савол. Аслида, бу йилнинг ўзидаёқ Малайзия ва Ўзбекистон молия муассасалари ўртасида амалий ҳамкорлик бошланган. Масалан, ўтган йили Малайзия Марказий банкига алоқадор таълим муассасаси бўлган INCEIF маҳаллий ташкилотчилар, хусусан маҳаллий “Ал Муамалат Консалтинг” ташкилоти билан ҳамкорликда Тошкентдаги Hyatt Regency меҳмонхонасида тадбир ўтказди. У ерда Исломий молия шариат билимлари ва исломий банкчиликка бағишланган конференция бўлиб ўтди. Унда Малайзиядан ва дунёнинг бошқа ҳудудларидан келган нуфузли экспертлар, мутахассислар Тошкентда маърузалар қилиб, исломий банкчилик масалаларини муҳокама қилдилар. Бу эса аллақачон Ўзбекистон ва умуман Марказий Осиёда аҳолининг бу соҳадаги хабардорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Шунингдек, менга айтишларича, жорий йилнинг октябрь ойида Самарқанд шаҳрида World Waqf Forum ўтказилиши режалаштирилмоқда, иншааллоҳ. Бу ҳақда менга World Zakat Forum Бош котиби маълум қилди. Демак, бу каби ташаббуслар орқали Малайзия Элчихонаси билим ва тажрибани олиб келиш, шунингдек, Ўзбекистон аҳолиси ўртасида исломий молия бўйича хабардорликни оширишда муҳим кўприк вазифасини бажармоқда.

- Малайзия банклари, инвесторлари Ўзбекистонда фаол бўлиши учун нималар қилишимиз керак биз бу томонда?

- Хўш, эътибор бериш керак бўлган муҳим жиҳатлардан бири шуки, бир вақтлар Ўзбекистонда Maybank фаолият юритган. Албатта, ўша пайтда муайян қийинчиликлар бўлган бўлиши мумкин. Аммо бугунги кунда мамлакат анча ривожланган ва эҳтимол, келажакда Maybank яна қайтиб келиши, шунингдек, Малайзиянинг бошқа банклари ҳам Ўзбекистон бозорига кириб келиши мумкин.

Бу борада улар учун энг муҳим масалалардан бири — аниқ ва тушунарли тартиб-қоидаларнинг мавжуд бўлиши, ҳуқуқий ҳимоя кафолатланиши ва олинган фойдани эркин олиб чиқиш имкониятидир. Шунинг учун Ўзбекистон Молия вазирлиги Maybank’нинг аввалги тажрибасини ҳам, келажакда кириб келиши мумкин бўлган Малайзия банклари учун шароитларни ҳам чуқур ўрганиб чиқиши керак.

Бу жуда муҳим, чунки бу нафақат банк соҳасини, балки Ўзбекистон ва Малайзия ўртасидаги савдо, таълим, молия тизими, ҳалол экотизим ва зиёрат туризми каби йўналишларни ҳам янада ривожлантиришга хизмат қилади. Яъни, исломий банкчилик тизимини тўғри жорий этиш кўплаб соҳаларда ижобий натижа бериши мумкин.

- Ўзбекистонга қизиқаётган малай тадбиркорларидан кимнидир ўзингиз танийсизми?

- Ҳа, албатта, бу ерга кўплаб тадбиркорлар келмоқда. Асосий масалалардан бири эса — шу ернинг ўзида муносиб ва ишончли ҳамкор топиш. Гап шундаки, Малайзияда бизнес қонунчилиги бир тизим асосида шаклланган бўлса, Ўзбекистонда ҳуқуқий тизим бошқа тарихий асосда ривожланган. Шу боис, бизнес муҳити, иш юритиш услуби ва айрим этик ёндашувларда фарқлар бўлиши табиий. Лекин мен ишонаманки, Ўзбекистон бу каби муаммоларни тез енгиб ўта оладиган мамлакат. Айниқса, ёшлар улуши юқори бўлгани келажакда икки мамлакат ўртасидаги савдо ва иқтисодий ҳамкорликни янада кучайтиришга хизмат қилади.

Аслида, Малайзия томонидан қизиқиш аллақачон бор. Масалан, айрим бизнес гуруҳлар Амирсой яқинида гольф майдони ва савдо маркази қуриш имкониятларини ўрганмоқда. Шунингдек, Қашқадарёда гидроэнергетика лойиҳаларига ҳам қизиқиш билдирилмоқда. Умуман, деярли ҳар ой Малайзиядан бизнес вакиллари келиб, бозорни ўрганяпти. Бу ерда энг муҳим масала — улар учун тўғри ҳамкорни топиш. Айрим ҳолатларда меморандумлар имзоланади, аммо шундан кейин мулоқот ёки амалий ҳаракатлар бироз сустлашиб қолади. Сабаби нимада эканини аниқ билмаймиз, лекин шунга қарамай, улар келиш, изланиш ва имкониятларни ўрганишда давом этмоқда.

Яқинда менга яна бир қизиқ таклиф бўйича мурожаат бўлди. Бир малайзиялик инвестор – хитой миллатидаги тадбиркор микро-молиялаштириш ғоясини илгари сурмоқда. Унинг фикрига кўра, Beeline, Ucell ва бошқа телеком компаниялар билан ҳамкорлик қилиш мумкин. Яъни телефон хизматлари бўйича ойлик тўловларни интизом билан амалга оширадиган мижозларга кичик бизнесини қўллаб-қувватлаш учун тахминан 1000 АҚШ доллари миқдорида молиялаштириш бериш, сўнг уни бўлиб-бўлиб қайтариш механизмини жорий этиш мумкин. Менимча, бу ғоя Ўзбекистонда кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш мақсадига жуда мос келади. Айниқса, ўтган йили Президент Шавкат Мирзиёев ва Малайзия Бош вазири ўринбосари Фадиллаҳ Юсоф ўртасида кичик ва ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш мавзуси ҳам муҳокама қилинган эди. Шу нуқтаи назардан, бундай кичик ҳажмли молиялаштиришлар тадбиркорлик ривожига жиддий туртки бериши мумкин. Шунинг учун мен у инсоннинг Ўзбекистонга келиб, маҳаллий телекоммуникация компаниялари билан мулоқотни бошлашини умид билан кутмоқдаман.

Албатта, бу йўналишда битимлар, ўқув дастурлари, маслаҳат ва эксперт кўмаги, сукук чиқариш имкониятларини ўрганиш, шунингдек, молиявий органлар ўртасидаги институционал ҳамкорликни кучайтириш каби йўналишларда ҳамкорлик бўлади. Бу каби ҳамкорликлар натижасида молиявий хизматлар соҳасида қўшма ташаббуслар пайдо бўлиши, ҳалол экотизим ва зиёрат туризми соҳаларида ҳамкорлик кенгайиши мумкин. Шу билан бирга, Исломий молияга мувофиқ молиялаштириш воситалари орқали савдо ва инвестиция оқимлари ҳам янада ортиши кутилмоқда.

Мен Сурхондарё вилоятида, хусусан Термиз шаҳрида бўлганман. У ерда Афғон-Ўзбек эркин савдо зонасини кўрдим. Афғонистон ҳам мусулмон мамлакат бўлиб, улар исломий қоидаларга қатъий ёндашади. Шу нуқтаи назардан, улар билан иқтисодий ҳамкорликни ривожлантиришнинг самарали йўлларидан бири — эркин савдо ҳудудида исломий банкчилик механизмларидан фойдаланишдир. Менимча, Ўзбекистон бу орқали қўшни Афғонистонда барқарорликни қўллаб-қувватлашга ҳам катта ҳисса қўша олади. Бу масала Малайзия ва Ўзбекистон ўртасида, хусусан Бош вазир ташрифи чоғида ҳам муҳокама қилинган.

Шундан кейин, агар Ўзбекистонда исломий банкчиликнинг пойдевори мустаҳкамланса, бу жараён бутун Марказий Осиёга ҳам ижобий таъсир кўрсатади. Масалан, мен Тожикистон ва Қирғизистонда ҳам элчи сифатида аккредитация қилинганман. Шу орқали бу йўналишдаги тажриба ва ҳамкорлик қўшни давлатларга ҳам кенгайиши мумкин. Кейинчалик Туркманистон ва Қозоғистондаги ҳамкасб элчиларимиз билан ҳам боғланиб, минтақада исломий банкчилик учун янада мустаҳкам асос яратиш мумкин бўлади.

Бундан ташқари, бу жараён ASEAN, яъни Жануби-Шарқий Осиё давлатлари уюшмаси минтақаси билан ҳам боғланади. Хусусан, Бруней, Сингапур, Индонезия, Камбоджа ва Вьетнам каби давлатлар билан алоқаларни кучайтириш имкони пайдо бўлади. Бу давлатларнинг айримларида ҳам мусулмон аҳоли мавжуд ва бу ҳолат исломий молия соҳасидаги ҳамкорликни янада кенгайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Бу эса мамлакатларимиз ўртасида, хусусан мусулмон аҳоли ўртасида дўстлик ва ўзаро алоқаларни янада мустаҳкамлайди. Яна бир муҳим жиҳатни унутмаслик керак: Малайзия ҳам, Ўзбекистон ҳам бир қатор халқаро платформаларда иштирок этиб келмоқда. Шу боис, бу орқали янада кенгроқ халқаро ҳамкорлик тармоғини шакллантириш имкони пайдо бўлади.

Масалан, Жанубий Африка, Кения ва Африканинг бошқа ҳудудларида ҳам мусулмон аҳолилар мавжуд. Демак, бу йўналишда Африка минтақаси билан ҳам алоқаларни кучайтириш имкони бор. Шунингдек, Евроосиё, Хитой билан боғлиқ минтақавий тузилмалар ва бошқа кўп томонлама майдонлар орқали ҳам янги боғланишлар яратиш мумкин. Бу ерда энг муҳими — исломий банкчиликни тўғри тушунтириш, уни савдо ва иқтисодий ҳамкорликни енгиллаштирадиган амалий молиявий восита сифатида кўрсатишдир.

Шу тариқа, Шанхай ҳамкорлик майдони, ASEAN, BRICS каби платформалар доирасида ўзаро алоқалар, молиявий ҳамкорлик ва инвестиция имкониятларини кенгайтириш мумкин бўлади.

Шунинг учун масалага кенгроқ қараш керак. Албатта, бугунги кунда Batik Air ва AirAsia каби Малайзия авиакомпаниялари Куала-Лумпурдан Тошкентга тўғридан-тўғри парвозларни амалга оширмоқда. Шунингдек, Uzbekistan Airways ҳам бу йўналишда хизмат кўрсатяпти. Бу эса келажакда янада катта имкониятларни очиб беради.

Шу муносабат билан мен Президентингизга, Олий Мажлисга ва Ўзбекистон халқига энг эзгу тилакларимни билдираман. Мамлакатни ривожлантириш йўлида Президентингизнинг аниқ ва яхши ишлаб чиқилган йўл харитаси бор, деб ўйлайман. Шунинг учун барчангизга ана шу ислоҳот ва тараққиёт йўлида муваффақият тилайман. Барча томошабинларни ҳам муборак Рамазон ойи билан табриклайман.