Британияда ўн йил ичида еттинчи бош вазир алмашмоқда. Қиролликни кимдир ўнглай оладими?

Буюк Британия бош вазири Кир Стармер атиги икки йил муқаддам – 2024 йилда ўзининг Лейбористлар партиясини сайловда йирик ғалабага бошлаб келган эди. Ўшанда у ҳукумат раҳбарларнинг кетма-кет ва тез алмашишига сабаб бўлган Консерваторлар партиясининг кўп йиллик тартибсизликларига барҳам беришни ваъда қилганди.

Эндиликда унинг ўзи ҳам истеъфосини эълон қилди. Бу эса Британияда тез орада ўн йил ичида еттинчи бош вазир иш бошлашини англатади. New York Times'нинг ёзишича, ушбу «айланма эшик» Брехитдан кейинги даврда Британия беқарор сиёсатининг ўзига хос хусусиятига айланиб қолди.

Айримлар бош вазирларнинг бу тарзда тез-тез алмаштирилишини нодемократик деб танқид қилмоқда. Мухолифат сиёсатчилари эса бундай вазиятлардан кўпинча янги умумий сайловлар ўтказишни талаб қилиш учун фойдаланади.

Аммо Британиянинг парламентар демократиясида бош вазирнинг ўзгариши умумий сайловлар ўтказилишини талаб қилмайди. Чунки британиялик сайловчилар бош вазирни эмас, балки мамлакатни бошқариш учун партияни сайлайди. Айнан партия раҳбарлик курсисида ким ўтиришини ҳал қилади.

Нашр сўнгги ўн йилликда Downing street'даги раҳбарларнинг тинимсиз алмашиш суръатига назар ташлади.

2016 йил: Брехит овози Девид Камеронни ҳокимиятдан ағдарди

2010 йилдан 2016 йилгача Британия бош вазири бўлган Девид Камерон Консерваторлар партияси бирлигини сақлаб қолиш учун Европа Иттифоқидан чиқиши бўйича референдум эълон қилганди.

У Британиянинг иттифоқ таркибида қолиши учун ташвиқот олиб борди. 2016 йил 23 июнда кичик фарқ билан кўпчилик иттифоқни тарк этишни ёқлаб овоз бергач, у истеъфога чиқиш режаларини эълон қилди.

2019 йил: Муваффақиятсиз музокаралар Тереза Мейнинг бошқарувига чек қўйди

Камероннинг вориси Тереза Мей Британиянинг Европа Иттифоқидан чиқишидек мураккаб вазифани ўз зиммасига олар экан, ўзига хос қийинчиликларга дуч келди. Мей Британияни Иттифоқнинг иқтисодий доирасида сақлаб қоладиган нисбатан «юмшоқроқ» Брехит тарафдори бўлганди.

Аммо, Консерваторлар партиясидаги ашаддий евроскептиклар Мейга қарши исён кўтарди. Унинг режаси парламентдан уч мартада ҳам ўтмади ва 2019 йил май ойида у истеъфога чиқишини маълум қилди.

2022 йил: Можаролар Борис Жонсонни тахтдан туширди

Лондоннинг собиқ мери ва Мейнинг энг ашаддий танқидчиларидан бири бўлган Борис Жонсон унинг ўрнини эгаллади. У якунда Брехит келишувига эришди.

Ўзининг кескин табиати билан танилган Жонсон, охир-оқибат, қатор можаролар, жумладан, ўз ҳукумати жорий этган коронавирус чекловларга зид равишда ўтказилган базмлар сабабли лавозимидан четлатилди.

2022 йил: Лиз Трас бор-йўғи олти ҳафта чидади

Лиз Трас Жонсоннинг ўрнини эгаллади, бироқ Британия тарихида энг қисқа муддат бошқарган бош вазир бўлди. Унинг лавозимдаги сўнгги кунларида бир бош салат барги ундан узоқроқ чидагани билан боғлиқ қиёслаш машҳур бўлиб кетди.

Унинг молиявий асосга эга бўлмаган солиқ режасини жорий этиши иқтисодиёт учун ҳалокатли бўлиб чиқди: фунт стерлинг долларга нисбатан тарихдаги энг паст даражага тушиб кетди. Партиядошлари уни тезда лавозимидан четлатди.

2024 йил: Риши Сунак умумий сайловларни эълон қилди

Траснинг вориси – Риши Сунак Британиянинг асли келиб чиқиши ҳиндистонлик бўлган илк бош вазири сифатида тарихга кирди. У Трасга қараганда анча тажрибали ва қобилиятли деб ҳисобланган. Аммо Консерваторлар партиясидаги аввалги тартибсизликлар туфайли партиянинг халқ ўртасидаги қўллаб-қувватлови пасайиб кетганди.

Тахминан бир ярим йиллик бошқарувдан сўнг Сунак умумий сайловлар эълон қилишга мажбур бўлди. Кир Стармер бошчилигидаги Лейбористлар партияси консерваторлардан норозилик кайфиятидан унумли фойдаланиб ғалаба қозонди.

2026 йил: Нуфузини йўқотган Стармер

Лейбористларнинг ғалабасидан кейинги давр ҳам силлиқ кечмади. Стармер ўз сиёсий қарорларини тез-тез ўзгартиргани учун қаттиқ танқидларга учради. Танқидчилар уни харизма етишмаслигида айблашди.

Ноқонуний миграцияга қарши курашишда муваффақиятсизликка учрагани ҳам чуқур сиёсий бўлинишларни келтириб чиқарди. Бундан ташқари, Стармер ҳокимиятга кўплаб иқтисодий муаммоларни қандай ҳал қилиш бўйича аниқ бир режасиз келгани учун танқид қилинди.

Лейбористлар партиясининг 2026 йил май ойида маҳаллий сайловларда оғир мағлубиятларидан сўнг, Стармерга лавозимни бўшатиб қўйиш бўйича босим кучайди.

22 июнь куни тонгда Кир Стармер Downing-street'даги резиденсиядан ташқарига чиқиб, энди Британияни бошқариш учун муносиб эмаслигини айтди.

Яқин кунларгача Манчестер мери бўлиб ишлаган профессионал сиёсатчи, унинг рақиби Энди Бурнхам бир неча ҳафта ичида ҳокимиятни қўлга олиши мумкин.

Шундан сўнг, у Вазирлар маҳкамасини шакллантириши ҳамда мамлакат учун аниқ бир мақсадни белгилаб бериши керак бўлади.

Бир вақтлар куч-қудрат устуни эди

Британия бир вақтлар сиёсий ва иқтисодий барқарорлик устуни, замонавий Британияни қайта шакллантиришга ёрдам берган Маргарет Тетчер ва Тони Блеер каби етакчиларнинг ватани сифатида кўрилар эди.

Reuters'нинг ёзишича, иқтисодий ўсиши асосан улкан молиявий секторга боғлиқ бўлган Британияга - глобал молиявий инқироз оғир зарба берди. Ундан кейин давлат секторида жорий этилган тежамкорлик чоралари эса мамлакатни кейинги воқеаларга мутлақо тайёргарликсиз қолдирди.

Бошқа бирор партиянинг кўмагисиз сайловда мутлақ ғалаба қозониб, тўлиқ муддат давомида ишлаган охирги бош вазир 2001-2005 йилларда Тони Блейр бўлганди. Бир пайтлар Британия Италиянинг тинимсиз ўзгариб турадиган раҳбарлари рўйхатини масхара қилган бўлса, энди у Жоржиа Мелонига ҳавас билан қарамоқда. Мелони деярли тўрт йиллик бошқаруви билан Италия республикаси тарихидаги энг узоқ муддат хизмат қилган ҳукумат раҳбари бўлишга яқин турибди.

Брехитми ёки иқтисодий инқироз

Кўпгина таҳлилчилар ушбу беқарорликни роппа-роса 10 йил муқаддам Европа Иттифоқидан чиқиш – Брехит учун берилган овоз билан боғлайди. Аммо молия вазирлигининг собиқ мулозими ва IfG таҳлилий марказининг катта илмий ходими Жилл Руттер барчаси иқтисодий инқироздан бошланганини айтади.

«Мамлакатда ҳаётимиз яхшиланаётганини ҳам, фарзандларимиз ҳаёти яхшиланишини ҳам кўрмаяпмиз, деган умумий тушунча ҳукмрон. Ана ўшандан бери келган ҳар бир ҳукумат – буни ўзгартира олмаётгандек туюлмоқда,» дейди у.

2016 йилда Британия Европа Иттифоқидан чиқиш учун овоз бериб, ўзининг узоқ муддатли ташқи сиёсат моделини барбод қилди. Бу эса сайловчилари иттифоқ таркибида қолиш учун овоз берган Шотландияда мустақиллик ҳаракатини қайтадан оловлантирди.

COVID-19 пандемияси ва Россиянинг Украинага кенг кўламли босқинига молиявий жавоб ҳам Британиянинг давлат қарзи даражасини ялпи ички маҳсулотнинг қарийб 100 фоизигача етказди. Харажатларнинг бундай чекланиши турмуш даражасига жуда қаттиқ зарба берди.

Ҳукуматнинг собиқ маслаҳатчиси Сем Фридман ўзининг яқинда чоп этилган китобида Британия ҳаддан ташқари марказлашганини ва унинг асосий давлат идоралари муаммоларни бартараф этиш учун жуда кичиклик қилишини таъкидлаган.

Бунинг устига, маҳаллий таҳлилчилар Британия сиёсат маданияти ёмонлашганини айтмоқда. 24 соат ишлайдиган телевизион каналлар ва ижтимоий тармоқлар сиёсатчиларни шошилинч қарорлар қабул қилишга мажбур қилмоқда.