Нақди ширин ёхуд нақд пулсиз сиёсатнинг ҳуқуқий томони

Ҳуқуқий давлатнинг ажралмас асоси сифатида қонун устуворлиги тамойили эътироф этилади.

Ўзбекистон Конституциясининг 15-моддасида барча давлат органлари, мансабдор шахслар ва фуқароларнинг қонунга оғишмай бўйсуниши шартлиги мустаҳкамланган бўлса, 16-моддасида бирорта ҳам меъёрий ҳужжат Бош қомусимиз ҳамда қонунларга зид келиши мумкин эмаслиги қатъий белгилаб қўйилган.

“Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги қонуннинг 9-моддасига кўра, “Ўзбекистон Республикасининг қонунлари энг муҳим ва барқарор ижтимоий муносабатларни тартибга солади ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси томонидан ёки референдум ўтказиш йўли билан қабул қилинади”.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар иерархиясида Фуқаролик кодекси, “Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида”ги ҳамда “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунлар бевосита Олий Мажлис томонидан қабул қилинган энг барқарор ҳужжатлар саналади. Улар президент фармонлари ва ҳукумат қарорларидан фарқли ўлароқ, юридик кучи жиҳатидан доимо устун мавқени эгаллайди.

Шу нуқтайи назардан ёндашганда, 2026 йил 1 апрелдан бошлаб жорий этилаётган мажбурий нақд пулсиз ҳисоб-китоблар тартиби миллий қонунчилигимиз амалиётида яққол кўзга ташланадиган ҳамда илмий-амалий доираларда жиддий баҳс-мунозараларга сабаб бўлаётган ҳуқуқий коллизияни юзага келтирганини кўришимиз мумкин.

“Қонун – карвон, ижро – сарбон” дейилганидек, ижро ҳокимияти вакиллари жорий этаётган ушбу чекловлар амалдаги фундаментал қонун ҳужжатларининг негизини ташкил этувчи принциплар билан тўғридан тўғри зиддиятга киришмоқда.

Фуқаролик кодексининг 790-моддаси ҳисоб-китоблар механизмининг энг асосий пойдевори саналади. Ушбу моддада мустаҳкамланган императив нормага кўра, фуқароларнинг тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўлмаган ўзаро ҳамда улар иштирокидаги ҳисоб-китоблар нақд пуллар ёрдамида ёхуд нақд пулсиз тартибда, суммаси чекланмаган ҳолда амалга оширилиши кафолатланган.

Бунга қўшимча равишда, пулга бағишланган Фуқаролик кодексининг дастлабки нормаларида, хусусан 94-моддада сўм – ўзида кўрсатилган қиймат бўйича қабул қилиниши шарт бўлган қонуний тўлов воситаси экани, шунингдек, тўловлар нақд пулда ва нақд пулсиз шаклда амалга оширилиши қатъий белгилаб қўйилган. Мазкур норманинг туб моҳияти шундан далолат берадики, нақд ва нақд пулсиз тўлов шакллари юридик жиҳатдан мутлақо тенг ҳуқуқий мақомга эга.

Шу билан бир қаторда, “Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида”ги қонуннинг 45-моддасида ҳам тўловлар мамлакат ҳудудида нақд пул ёхуд нақд пулсиз ҳисоб-китоблар тарзида амалга оширилиши кўрсатиб ўтилган. Бу шуни англатадики, Марказий банк эмиссия қиладиган миллий валюта – сўм бутун республика ҳудудида ҳар қандай миқдорда ва ҳар қандай вазиятда ҳеч бир чекловсиз қабул қилиниши шарт. Қонуности ҳужжати ҳисобланган ПФ-246-сонли президент фармони қабул қилиниши оқибатида эса ижро ҳокимияти миқёсида муайян товарлар гуруҳи (хусусан, ёнилғи, алкогол ва тамаки маҳсулотлари ҳамда 25 млн сўмдан ошадиган харидлар) учун нақд пулни қабул қилиш қатъиян тақиқланди.

Юриспруденцияда бу ҳолатни “Lex superior derogat legi inferiori” (Юқори юридик кучга эга қонун қуйи ҳужжатни бекор қилади) умум эътироф этилган қоидаси билан талқин қилиш мумкин. Аниқроқ айтганда, юқори юридик мақомга эга қонун нақд пулни қонуний ва чекловсиз восита сифатида эълон қилиб турган бир шароитда, қуйи турувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг уни қабул қилишни ман этиши юридик аномалияни юзага келтирди.

Мазкур номутаносиблик ўзининг салбий оқибатларини узоқ куттирмади. Янги меъёрлар ҳуқуқий кучга кириши биланоқ, бевосита ҳуқуқни қўллаш амалиётида қатор жиддий муаммолар юзага кела бошлади. Хусусан, савдо тармоқларида назорат-касса машиналаридаги “нақд” тугмаси ўчириб қўйилиши оқибатида, харидорлар ўзларининг қонуний тўлов воситалари ёрдамида харидни амалга ошириш имкониятидан маҳрум бўлишгани ҳамда истеъмолчилар савдо шохобчаларини харидсиз тарк этишга мажбур бўлгани, шунингдек, нақд пулларни банкоматлар орқали ҳисобрақамга кирим қилиш жараёнида турли техник қийинчиликлар ва қўшимча харажатларга юз тутгани каби ҳолатлар ижтимоий тармоқларда кенг муҳокама қилинмоқда. Вазиятнинг бундай тус олиши айрим жамоатчилик фаолларининг ҳуқуқий ҳимоя излаб суд инстанцияларига мурожаат қилишигача олиб келди.

Шу ўринда иқтисодий муносабатларни барқарорлаштиришда устувор ҳисобланган Фуқаролик кодексининг оммавий шартномаларга оид нормалари (358-модда) хусусида ҳам тўхталиб ўтиш зарур, чунки улар ҳам юқоридаги чекловлар билан мантиқий зиддиятга киришмоқда. Оммавий шартноманинг асосий қоидаларидан келиб чиқсак, савдо ёхуд хизмат кўрсатувчи ташкилот (тадбиркорлик субекти) ўзига мурожаат қилган ҳар қандай шахсга товарларни сотиши ёки хизматлар кўрсатиши бевосита қонун даражасида мажбурият сифатида ўрнатилган.

Бундан ташқари, “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 10-моддасига кўра, “товар (иш, хизмат)лар учун ҳақ тўлаш шакли ҳамда тартиби истеъмолчи билан сотувчи (ишлаб чиқарувчи, ижрочи) ўртасидаги келишувга биноан белгиланади” деб кўрсатилган.

Шунингдек, истеъмолчи томонидан товарлар учун ҳақ тўлаш нақд пул ёхуд нақд пулсиз шаклда амалга оширилиши ҳуқуқи кафолатланганидан фарқли ўлароқ, сотувчининг тўлов усулига қараб товарнинг айни бир маркаси, шунингдек, бир хил ҳажмдаги ва сифатдаги ишлар ёхуд хизматлар учун турлича нархлар белгилаши, шу жумладан, уларни сунъий равишда ошириши ёки пасайтириши қатъиян тақиқланади.

Масаланинг яна бир муаммоли қисми учун қонуннинг 21-моддаси шундай императив норма келтиради: “сотувчи (ижрочи) истеъмолчини ҳақ эвазига қўшимча товарлар сотиб олишга ёки қўшимча хизматлардан фойдаланишга қисташга, шунингдек кўрсатилмаган хизматлар учун ҳақ олишга ҳақли эмас”. Ҳозирги ҳолатда истеъмолчилар билвосита қўшимча хизматлардан фойдаланишга (банкоматлар орқали нақд пулни нақдсиз кўринишга ўтказиш) мажбур бўлмоқда.

Қолаверса, зиддиятнинг амалий ижтимоий оқибатлари сирасида рақамли тенгсизлик феномени ҳам мавжуд. Фикримизча, ўзгаришлар киритишда бироз шошилдик. Беш қўл баробар эмас деганларидек, нақдсиз жамият модели фақатгина рақамли саводхонлик тўлиқ шаклланган, узлуксиз электр энергияси ва юқори тезликдаги интернет билан таъминланган ҳудудлардагина идеал тарзда ишлаши мумкин. Ўзбекистоннинг реал шароитида эса олис қишлоқлар, чекка туманлар аҳолиси (ҳатто Тошкент шаҳрининг ўзида ҳам), шунингдек, ахборот технологияларидан йироқ бўлган кекса авлод вакиллари учун мажбурий нақдсиз ҳисоб-китоблар ҳаётни енгиллаштириш ўрнига, жиддий қийинчиликларни юзага келтиради.

Асрлар силсиласида нақд пул савдо воситаси вазифасини бажариш билан бирга ишонч, шахсий мустақиллик ва дахлсизлик рамзи сифатида ҳам алоҳида ўрин тутган. Ўзбек жамиятида кекса авлод вакиллари идрокида электрон пуллар ҳали тўлақонли ва ишончли тўлов воситаси кўринишида шаклланиб улгурмади (фикри ожизимизча). Шу боис, уларни ўз хоҳиш-иродасига зид равишда тўлиқ рақамли тизимларга мажбурлаш орқали ижтимоий ҳаётдан узилиб қолишларига, технологик қарамлик ҳамда доимий стресс ҳолати келиб чиқишига қўйиб бермаслик керак (буни Швеция мисолида қуйида кўриб чиқамиз).

Ўйлаб кўрайлик, тўлов картасига эга бўлмаган ёхуд ундан мустақил фойдаланиш кўникмаси йўқ нафақахўр қаттиқ қиш чилласида коммунал хизматлар учун тўловларни қандай амалга оширади? Аслини олганда, бундай ёндашув инсон фундаментал ҳуқуқларининг бузилиши деб ҳам эътироф этилиши керак.

Бунга қўшимча қилиб, шахсий ҳаёт дахлсизлиги масаласини ҳам кўрсатсак бўлади. Маълумки, ҳар бир тўловнинг истисносиз нақд пулсиз кўринишда амалга оширилиши орқали шахснинг кундалик ҳаракатлари, истеъмол диди, эҳтиёжлари, саломатлик ҳолати ва умуман ҳаракатланиш траекторияси давлат ҳамда йирик корпорациялар маълумотлар базасида доимий рақамли из кўринишида сақланиб қолади. Шу нуқтайи назардан қараганда, истеъмолчининг тўлов усулини ўз хоҳишига кўра танлаш ҳуқуқи унинг анонимлигини таъминлаш, дахлсизлигини кафолатлаш каби узвий ҳуқуқларининг ажралмас қисми сифатида қабул қилиниши керак.

Тадбиркорнинг икки ўт орасида қолиши

Юқорида таҳлил қилинган иерархик тўқнашув оқибати, иккинчи навбатда оддий тадбиркорларнинг зиммасига оғир юк бўлиб тушмоқда. Мавжуд вазият тижорат субектларини ўзига хос боши берк кўчага киритиб қўйганига гувоҳ бўляпмиз.

Амалиётда содир бўлиши мумкин бўлган оддий бир ҳолатни кўриб чиқсак. Харидор маиший техника дўконига кириб, 26 млн сўмлик музлаткич харид қилиш мақсадида қонуний тўлов воситаси бўлган юз минг сўмлик купюраларда нақд тўловни амалга ошириш ниятида. Тадбиркор бу тўловни қабул қилган тақдирда, солиқ маъмуриятчилигини бузган ва президент фармони талабларига риоя этмаган субъект сифатида эътироф этилади. Натижада унга нисбатан молиявий санкциялар, жарималар қўлланилиши эҳтимоли пайдо бўлади.

Мижоз манфаатини устун қўювчи ёндашувдан фарқли ўлароқ, тадбиркор унинг нақд пулини рад этиб, “фақат карта орқали тўлов қабул қиламиз” деган қарорга келса, у бир вақтнинг ўзида Фуқаролик кодексининг 790-моддаси (нақд пуллар билан ва нақд пулсиз ҳисоб-китоблар), 358-моддаси (оммавий шартнома) талаблари ҳамда “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 10-, 21-моддалари нормаларини бузган бўлади.

Юридик нуқтайи назардан ёндашганда, харидор ваколатли органга шикоят киритган вазиятда, тадбиркор миллий валютани қабул қилмагани, шартнома тузишни асоссиз рад этгани ва истеъмолчи ҳуқуқларини камситгани оқибатида фуқаролик ва маъмурий жавобгарликка тортилиши лозим.

“Ижтимоий шартнома” қоидаларига кўра, жамият аъзолари ўзларининг айрим мутлақ эркинликларидан воз кечишлари натижасида маълум ҳуқуқларни давлат бошқарувига топшириши, бунинг эвазига эса давлат фуқаролар хавфсизлигини кафолатлаш, мулкий дахлсизликни муносиб ҳимоя қилиш, адолатли суд тизимини ўрнатиш ҳамда умумий ижтимоий фаровонликни таъминлаш мажбуриятини ўз зиммасига олиши лозим эди. Мазкур ҳолатда эса ҳукумат тадбиркорни таваккалчиликлар хавфи остида қолдирмоқда.

Тўғри, давлат механизмининг тўлақонли ишлаши ва таълим муассасалари, соғлиқни сақлаш тизими каби ижтимоий соҳаларни таъминлаши бевосита аҳоли томонидан тўланадиган солиқларга таянар экан, солиқ тўлаш интизоми ўзаро келишилган ижтимоий шартноманинг негизини ташкил этувчи асосий мезонлар қаторида алоҳида ўрин тутади. Лекин Макиавелли айтганидек, “мақсад воситани оқлайди”ми?

Иммануил Кантнинг деонтологик қарашлари ҳам бу ёндашувни кескин инкор этган. Кант таълимотига кўра, инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари қандайдир улуғвор натижаларга эришиш йўлидаги восита вазифасини ўташи мутлақо мумкин эмас.

Давлат солиқ маъмуриятчилигидаги мавжуд камчиликлар ҳамда солиқ йиғувчанлигини ошириш борасидаги заифликларни хаспўслаш мақсадида фуқароларнинг ҳалол меҳнати орқали топган маблағларини қандай кўринишда (нақд ёки рақамли) тасарруф этиш ҳуқуқини чеклаши – патернализмга типик намуна. Патерналистик бошқарув услубида давлат ўз фуқароларига худди ота ёш болага муносабатда бўлгандек ёндашиб, “нима тўғри ва нима нотўғри эканлигини ўзим яхшироқ биламан” қабилида уларнинг иқтисодий мухториятига тўғридан тўғри аралашади.

Бундай аралашув оқибатида инсонлар ўз ихтиёрига эга бўлган эркин ҳуқуқ субъектлари мақомидан четлашиб, маъмурий тизимга мутлақ тобе шахслар даражасига тушиб қолиш хавфи мавжуд. Конституциявий нормалар доирасида мулкдор ўз мол-мулкига нисбатан исталган қонуний ҳаракатни амалга ошириши кафолатланганидан фарқли ўлароқ, юқоридаги каби чекловчи воситалар шахснинг иқтисодий мустақиллигини заифлаштиради. Бунинг оқибатида давлат ва жамият ўртасидаги ўзаро ишонч муносабатларига путур етиши ҳамда фуқароларда солиқ маданиятини ихтиёрий равишда шакллантириш амалиётинининг ўрнини қатъий маъмурий мажбурлов воситалари эгаллаб олиши – хавотирли ҳолат.

Швеция модели ва ундан олинадиган сабоқлар

Ўзбекистон дуч келаётган ва энди кутилаётган хатарларни баҳолаш учун дунёда нақдсиз жамият барпо этишда энг узоққа борган ва беқиёс тажрибага эга давлат – Швеция мисолини кўриб чиқиш керак. Бу давлат тажрибаси юридик муаммолар қандай ҳал қилиниши ва ҳаддан ортиқ нақдсизлик охир-оқибат нимага олиб келишини ўрганиш учун нодир дарслик саналади.

Швецияда 2007 йилдан буён нақд пулдан фойдаланиш ҳажми барқарор равишда пасайиб келмоқда. Бугунги кунда аҳоли асосан электрон BankID ва Swish мобил тўлов тизимларидан ҳар куни фойдаланади. Ҳатто жамоат транспорти ва черков эҳсонлари ҳам нақдсиз ҳисоб-китобга ўтган.

Ўзбекистон ҳолатидан фарқли ўлароқ, Швеция банк қонунчилиги ва дўконларнинг нақдсиз ишлаш амалиёти ўртасидаги юридик муаммони давлат фармонлари орқали тақиқлаш йўлидан бормай, ушбу масалани цивилизациялашган Фуқаролик ҳуқуқи механизмлари орқали ҳал қилган.

Швеция Марказий банки қонунига кўра, худди биздаги каби, Швеция кронаси қонуний тўлов воситаси ҳисобланади ва у ҳамма жойда қабул қилиниши шарт. Бироқ Швециянинг “Шартномалар ҳуқуқи тўғрисида”ги қонунига асосан, шартнома эркинлиги тамойили банк соҳасидаги оммавий қонунлардан устувор этиб белгиланган.

Бу нима дегани? Бу шуни англатадики, тадбиркор ва харидор – икки мустақил шартнома тарафи ўзаро келишув асосида Марказий банк қонунидан чекиниш ҳуқуқига эга. Агар дўкон ёки ресторан хўжайини эшикка “Биз фақат карта қабул қиламиз” ёхуд “Нақд пул олинмайди” деган белгини илиб қўйса, бу юридик тилда оммавий оферта (таклиф) ҳисобланади. Истеъмолчи шу дўконга қадам босиши билан, у ушбу шартномага рози бўлган ва ўзининг нақд пул билан тўлаш ҳуқуқидан ихтиёрий воз кечган ҳисобланади. Агар харидор бунга рози бўлмаса, у бемалол бошқа дўконга кетиш ихтиёрига эга. Яъни Швецияда ҳеч бир давлат органи дўконга нақд пул олмасликни мажбурламайди, бу – бизнеснинг ўзига берилган ихтиёрий танлов.

Парадоксни кўряпсизми? Швецияда хусусий секторга эркинлик берилган бўлса-да, 2015 йилда Швеция Олий маъмурий суди муҳим прецедент қарорини қабул қилган (иш рақами: HFD 2015 ref. 49). Унга кўра, Кроноберг маъмуриятининг (ландстинг) ўз касалхоналарида нақд пулни бекор қилиш ва фақат карта орқали тўловларни қабул қилиш ҳақидаги қарори қонунга зид деб топилган. Суднинг изоҳига кўра, давлат ва ижтимоий хизматлар (хусусан, соғлиқни сақлаш) оммавий характерга эга бўлгани учун, у ерда давлатнинг қонуний тўлов воситаси бўлган нақд пулни рад этиш фуқароларни камситишга олиб келади. Яъни хусусий сектор нақд пулни рад этиш ҳуқуқига эга бўлса-да, давлат хизматлари бундай ҳуқуққа эга эмас. Ўзбекистонда эса айнан давлат хизматлари биринчи навбатда нақд пулсиз шаклга ўтказиб юборилмоқда.

Энг эътиборли жиҳати шундаки, Швеция бугунги кунга келиб нақд пулсиз жамиятнинг экстремал чўққисига чиққач, унинг оғир ижтимоий ва хавфсизлик оқибатларини татиб кўрди ва энди тормозни босишга мажбур бўлмоқда. Бунга бир қанча омиллар сабаб сифатида кўрсатилади.

Биринчидан, ижтимоий ҳимоясиз қатлам. Қариялар, бошпанасиз инсонлар ва жамиятнинг энг заиф қатламлари деярли яшаш учун зарур неъматларни сотиб ололмай, тизимдан мутлақо сиқиб чиқарилди. Улар ўзларини камситилган ва жамиятга кераксиздек ҳис қила бошлашди.

Иккинчидан, хавфсизлик таҳдиди. Европа Марказий банки томонидан яратилган TIPS ёки хусусий P27 платформалари орқали халқаро серверларга қарамлик ошди. Агар бирор киберҳужум, техник носозлик ёки қўшни давлатлар билан эҳтимолий ҳарбий можаро юз берса, рақамли инфратузилманинг қулаши бутун мамлакатнинг очликда қолишига олиб келиши мумкин.

Шу сабабли, 2026 йилда Швеция Марказий банки парламентга қатор қатъий тавсиялар ва “Жамоат тўловларига тайёргарлик” доирасида янги чоралар билан чиқди:

1. Ҳар бир хонадондаги балоғатга етган шахс ўз уйида фавқулодда ҳолатлар учун камида 1000 крона нақд пул захираси сақлаши кераклиги эълон қилинди;

2. Савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларида нақд пул билан харид қилишга қисман ҳимоя мақсадида энг юқори 10 000 крона лимит киритиш таклиф қилинди. Бу билан давлат нақд пулдан бутунлай қутулмаслигини тан олди;

3. Озиқ-овқат, дори-дармон дўконлари ва асосий энергия таъминотчилари, хусусан ёқилғи қуйиш шохобчаларини инқироз вақтларида қатъиян нақд пул қабул қилишга мажбурловчи қонунлар қабул қилиниши илгари сурилмоқда. Йирик банклар ўз мижозлари бўлган корхоналарга нақд пул олиб келиш ва бериш хизматларини қайта йўлга қўйишга мажбур қилинмоқда.

Швециянинг бу орқага қайтиши биз учун жуда катта дарс бўлиши керак.

“Ўзганинг хатосидан ўрганиш – ақлнинг белгиси” дейдилар. Ўзбекистон хавфсизлик ва ижтимоий реаллик нуқтайи назаридан халқаро амалиётдаги бу эҳтиёткорлик сигналини инобатга олиши лозим.

Тўхтаев Ўктамжон Зарифжон ўғли,
ТДЮУ катта ўқитувчиси