23 йиллик тарихий ташриф. Гуржистон билан алоқаларнинг яхшиланиши нега муҳим?

Охирги йилларда Ўзбекистоннинг Жанубий Кавказ мамлакатлари билан муносабатлари сифат жиҳатдан янги босқичга кўтарилди. Хусусан, давлат раҳбарининг Гуржистонга амалга оширган ташрифи давомида ўзаро муносабатлар стратегик шериклик даражасига кўтарилди. Томонлар товар айирбошлаш ҳажмини 1 млрд долларга етказиш мақсадини белгилади. Расмий Тбилиси билан алоқаларнинг яхшиланиши геоиқтисодий мустақилликни мустаҳкамлаш, экспорт ва транзит йўналишларини диверсификация қилиш нуқтаи назардан ҳам жуда муҳим аҳамият касб этади.

Ўзаро алоқаларнинг ривожланиши

Ўзбекистон ва  Гуржистон ўртасида дипломатик муносабатлар 1994 йил 19 августда ўрнатилган. 1990 йилларнинг иккинчи ярми сиёсий мулоқотнинг юқори интенсивлиги билан ажралиб туради. 1995 йил сентябр ойида Грузия парламенти раиси (кейинчалик президент ҳам бўлган) Эдуард Шеварднадзенинг Тошкентга ташрифи муҳим воқеа бўлади. Ушбу ташриф давомида дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги таянч шартнома, шунингдек, ҳозирги кунга қадар иқтисодий алоқаларнинг ҳуқуқий асоси бўлиб хизмат қилаётган эркин савдо тўғрисидаги битим имзоланди. 1996 йил май ойида Ўзбекистоннинг биринчи президенти Ислом Каримовнинг Гуржистонга расмий ташрифи божхонани тартибга солиш, икки томонлама солиққа тортишнинг олдини олиш ва ҳаво қатнови соҳаларида меъёрий-ҳуқуқий базани шакллантиришга олиб келади.

1999 йилда Ўзбекистон GUAM (Гуржистон, Украина, Озарбойжон, Молдова) минтақавий алянсига қўшилиб, уни GUUAM’га айлантирди. Расмий Тошкентнинг асосий мақсади Европа–Кавказ–Осиё транспорт йўлагини ривожлантириш ва эркин савдо зонасини шакллантириш эди. Бироқ ушбу интеграция даври узоқ давом этмади. 2003 йилда Грузияда юз берган "Атиргул инқилоби" ва постсовет ҳудудидаги геосиёсий ўзгаришлар икки томонлама муносабатларнинг кескин совуқлашишига олиб келди. 2003−2005 йилларда Гуржистон, Украина ва Қирғизистонда содир бўлган “рангли инқилоблар”дан сўнг Ўзбекистон ўз ташқи сиёсатини ўзгартира бошлади. Расмий Тошкент 2005 йилда GUUAM’нинг Кишинёвдаги саммитида иштирок этишдан бош тортди ва ушбу бирлашмадан тўлиқ чиқиб кетади. Шундан кейин ўн йилдан ортиқ вақт давомида ҳамкорликнинг институционал механизмлари, жумладан, ҳукуматлараро комиссия мажлислари музлаб қолди. Алоқалар минимал савдо операциялари билан чекланди. Шундай бўлса-да, Гуржистоннинг Тошкентдаги элчихонаси сақлаб қолинди, Ўзбекистоннинг Гуржистондаги манфаатлари эса мамлакатнинг Бокудаги элчихонаси орқали ҳимоя қилиб келинди.

Прагматик шерикликнинг тикланиши

Муносабатларнинг қайта тикланиши 2017 йил сентябр ойида БМТ Бош ассамблеяси доирасида Шавкат Мирзиёев ва Гуржистон бош вазири Георгий Квирикашвили ўртасидаги учрашувдан бошланди. Бу иқтисодий ҳамкорлик бўйича Ҳукуматлараро комиссия ишини қайта тиклашга (2018 йилда Тбилисида 8-йиғилиш) ва 2019 йилда тўғридан тўғри авиақатновларни йўлга қўйишга туртки берди. 2022 йилнинг июл ойида Гуржистон бош вазири Ираклий Гарибашвили расмий ташриф билан Ўзбекистонга келди. Шавкат Мирзиёев билан бўлиб ўтган учрашувда савдо-сотиқ, транспорт ва логистика масалалари муҳокама қилинди. Хусусан, Ўзбекистондан юкларни ташишда Гуржистоннинг транзит салоҳияти — Поти ва Батуми портларидан фойдаланиш масаласи алоҳида кўриб чиқилди. 2023 йилнинг апрел ойида Тошкентда ҳукуматлараро комиссиянинг тўққизинчи йиғилиши бўлиб ўтди. Шу йилнинг июл ойида эса Ўзбекистон бош вазири Абдулла Арипов Гуржистонга ташриф буюрди. 2025 йилнинг март ойида Гуржистон бош вазири Ираклий Кобахидзе расмий ташриф билан Ўзбекистонга келди. 

Умуман олганда, 2017-2025 йилларда икки мамлакат ўртасидаги товар айланмаси 3 баробарга — 89 млн доллардан 270 млн долларга ошди. Бунда экспорт ҳажми 77,2 млн долларни, импорт ҳажми эса 190,4 млн долларни ташкил этади. Ҳозирги кунда Ўзбекистонда Гуржистон капитали иштирокидаги 100 га яқин корхона фаолият кўрсатаётган бўлса, Гуржистонда 140 дан ортиқ ўзбек компаниялари рўйхатга олинган.

2026 йилнинг 2-3 июл кунлари Шавкат Мирзиёевнинг Гуржистонга давлат ташрифи икки томонлама муносабатларни янги босқичга олиб чиқди. Гуржистонда Ўзбекистон элчихонасини таъсис этиш қарори қабул қилинди. Тбилисидаги боғга Алишер Навоий номи берилади. Томонлар ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини 1 миллиард долларга етказиш мақсадини белгилади. Шунингдек, ўзаро муносабатлар стратегик шериклик даражасига кўтарилди.

Гуржистоннинг Ўзбекистон учун аҳамияти

Океанларга тўғридан тўғри чиқиш имконига эга бўлмаган, яъни “икки карра берк” давлат бўлган Ўзбекистон учун экспорт-импорт йўлакларини диверсификация қилиш миллий хавфсизлик ва иқтисодий суверенитетнинг фундаментал асоси ҳисобланади. Ушбу контекстда Гуржистон шунчаки савдо шерик эмас, балки Ўзбекистоннинг Европа ва жаҳон бозорларига чиқишидаги энг муҳим транзит ҳаби ва денгиз дарвозаси сифатида намоён бўляпти. Хусусан, Ўзбекистон товарлари Туркманистон ёки Қозоғистон орқали Каспий денгизига, у ердан Озарбойжон ва Грузия орқали Қора денгиздаги Поти ва Батуми портларига етиб боради. Ушбу транспорт йўлаги Марказий Осиё маҳсулотларини жаҳон бозорига қисқа вақт ва хавфсиз шароитда олиб чиқиш имконини беради.

Глобал геосиёсий таранглик ва минтақадаги анъанавий транзит давлатларига нисбатан киритилаётган иқтисодий санкциялар фонида фақат битта маршрутга (масалан, шимолий йўлакка) қарам бўлиб қолиш миллий иқтисодиёт учун катта хавф туғдиради. Гуржистон йўналишининг фаол ишлаши халқаро савдода узилишлар бўлмаслиги, корхоналарнинг экспорт салоҳияти тушиб кетмаслиги ва валюта тушумларининг барқарорлигини таъминлайди.

Логистика занжирларининг узлуксизлиги ва транзит жараёнларининг соддалашиши тўғридан тўғри савдо қилинаётган товарлар таннархига таъсир қилади. Гуржистон билан транспорт тарифлари ва божхона йиғимлари бўйича қулай келишувларга эришиш экспорт қилинаётган товарларнинг Европа бозоридаги рақобатбардошлигини оширади. Шунингдек, қулай логистика ички бозорга кириб келаётган импорт товарлари нархини барқарор сақлаш орқали инфляция босимини жиловлашга ҳам ёрдам беради.