Бу рекорд 60 йилдан ортиқ вақтдан буён сақланиб турибди. Жюст Фонтен 1958 йилги мундиалда 13 та гол урганди. Ва буни бошқанинг бутсаларида амалга оширган.
Фото: Michael Steele/Getty ImagesФото: Michael Steele/Getty Images
Лионел Месси бу сафарги жаҳон чемпионатини шундай бошладики, барча унинг ёшини унутиб юборди. Учта ўйинда олти гол – салмоқли кўрсаткич. Параллел равишда Месси жаҳон чемпионатларида урган жами голлари сони бўйича Мирослав Клозени ортда қолдирди. Леонинг голлари сони 19 тага етди, германиялик футболчида 16 та гол бор эди. Бошқа томондан, бу турнирда Мессига Килиан Мбаппе ҳам яқинлашиб олди (18). Аммо абадийдек кўринадиган яна бир рекорд бор. У олис 1958 йилдан буён сақланиб турибди. Ўшанда французлар жамоаси ҳужумчиси Жюст Фонтен битта жаҳон чемпионатида 13 та гол урганди. «Чемпионат» ўз материалида ушбу рекорд тарихини эсга олди ва Мессининг бу рекордни янгилаш имкониятларини баҳолади.
Фонтен рекордни бегона бутсаларда урган. 1958 йилги турнирдан олдин у Франция термасининг асосий футболчиси эмасди
1958 йилги жаҳон чемпионати тўрт йил олдинги турнир каби голларга бой кечмаганди. Швейцариядаги мундиални эса жамоалар ўта сермаҳсул ўтказишганди – бир ўйинда ўртача 5,38 тадан гол урилган. Швециядаги жаҳон чемпионатида эса бу кўрсаткич анча пастроқ бўлади – бир ўйинга ўртача 3,6 тадан гол тўғри келади. Аммо айнан шу турнирда қарийб 70 йил мобайнида сақланиб қолаётган рекорд ўрнатилганди.
Фонтен 1958 йилги жаҳон чемпионатигача Франция миллий жамоасининг асосий футболчиси ҳисобланмасди. Жюст фақат Рене Блиярнинг жароҳати туфайли бошланғич таркибда ўйнаш имкониятини қўлга киритади. «1957 йил декабрида тиззам операция қилинганди. 1958 йил 15 февралида эса мен майдонда эдим. Июн ойига яхши формада етиб бориш учун қўлимдан келганини қилдим. Исодек сув устида юрдим десам ҳам бўлади», – деганди кейинроқ Фонтен.
Фонтен Скандинавияга фақат бир жуфт бутса олиб келади. У шунчаки майдонга тушишига тўғри келишини ўйламаганди. Франция миллий жамоаси мураббийлар штаби жароҳатлар туфайли уни таркибга қўшганди. Аммо Фонтеннинг хурсандчилиги ўрнини тезда хафагарчилик эгаллайди – ўйиндан олдинги охирги машғулот чоғида унинг бутсаси йиртилиб кетади.
«Мен тамом бўлдим. Имкониятни қўлдан бой бердим, деб ўйлардим», – дея хотирлайди Жюст. Унинг бахтига Франция миллий жамоаси сафида оёқ ўлчами уникига тўғри келадиган бир футболчи топилади. Стефан Брюи бошланғич таркиб учун рақобатчиси бўлганига қарамай, бутсаларини Жюстга бериб туради. Оёқ кийимини алмаштириш эса Фонтеннинг ўйинини очиб юборади.
Мавзуга оид
Француз футболчиси дастлаб Парагвай дарвозасига ҳет-трик қайд этади, Югославия дарвозабонини икки бор ранжитади ҳамда Шотландия дарвозасини ҳам бир бор ишғол этади. Гуруҳ босқичининг учта ўйинида – 6 гол. Чоракфиналда Жюст дубл расмийлаштиради, яримфиналда битта гол билан чекланади, бронза учун кечган баҳсда эса рақиб дарвозасини нақ 4 бор ишғол этади. Турнир давомида французларнинг барча рақиблари ундан гол ўтказишганди.
Француз битта гол учун ўртача 42 дақиқа сарфлайди.
1958 йилда ФИФА ҳали ЖЧ якунлари бўйича «Олтин бутса» топширишни йўлга қўймаганди. Аммо Швециядаги газеталардан бири Фонтенни турнирнинг энг яхши тўпурари бўлгани муносабати учун ноёб ов қуроли билан тақдирлаганди.
1958 йилги жаҳон чемпионати – Жюстнинг карьерасидаги ягона мундиал бўлиб қолади. У жароҳатлар туфайли 28 ёшдаёқ футболчилик фаолиятини якунлашга мажбур бўлган.
1950-йилларда нега бунча кўп гол уришган?
Эътиборга олиш керакки, 1958 йилда футбол ҳозиргидан мутлақо бошқача эди. Ўшанда кўп жамоалар бугунги кун учун тасаввур ҳам қилиб бўлмайдиган 3-2-2-3 тактик схемасидан фойдаланган. Бу ўша давр учун инқилобий схема эди, аммо бундай схемада ҳимоя ва яримҳимоя чизиғи ўртасида катта бўшлиқ қолдирилган. Бундай схемада рақиб ҳужумларини биринчи бўлиб қарши олиши керак бўлган яққол таянч яримҳимоячиси бўлмаган. Ўшанда «олтилик» тушунчаси мавжуд эмасди.
Ўйинлар нисбатан очиқ ва хаотик кечар, икки томон ҳам мунтазам равишда ҳужум уюштирарди. Шу туфайли Фонтен олдинги чизиқда бугунги кундаги ҳужумчилар фақат орзу қилиши мумкин бўлган эркинликка эга эди. Қоидага кўра, 1958 йилда ҳимоячилар персонал ҳаракатланишган. Яхши ҳужумчи майдон бўйлаб ақлли ҳаракатланиш орқали таъқибчисини осонлик билан ортда қолдириши мумкин эди.
Бошқа томондан, 1958 йилдаги шароитлар юқори даражадаги жисмоний тайёргарликни талаб этарди. Фонтен уч ҳафтада бешта ўйин ўтказади, ҳолбуки ўша вақтларда алмаштириш қилишга рухсат берилмаганди. Агар ўйинни бошланғич таркибда бошлаган бўлсанг, ҳакамнинг сўнгги ҳуштаги чалингунига қадар ўйнаш керак бўларди. Албатта, агар оёқда туриб бера олсанг. Жюстнинг энг кучли ўйини Франция учун сўнгги ўйинда бўлади. Бу ўйин унинг организми учун жиддий синов бўлиши керак эди. Аммо жисмоний тайёргарлик борасида унда ҳаммаси жойида экани маълум бўлади.
Фонтеннинг рекордини ўша даврнинг статистик ёдгорлиги деб ҳам аташади. Кўпчилик бу рекордни ҳеч қачон янгилаб бўлмайди, деб ҳисоблайди. Чунки замонавий футбол бутунлай ўзгариб кетган. Айрим жамоалар рақиб ҳужумчиларига ҳаракатланиш учун ҳудудлар қолдирмасдан, чуқур ҳимояланишади. Қолаверса, беш нафаргача футболчи алмаштириш мумкин бўлган замонда қайсидир ҳужумкор футболчи турнирни худди Фонтен каби бошдан охиригача тўлиқ майдонда ўтказишини тасаввур қилиб бўлмайди.
Фонтен ўз рекорди ҳақида нималар деган?
Жюст 2023 йилда оламдан ўтганди. Албатта, ундан бир неча бор кимдир унинг натижасини ортда қолдира оладими, деб сўрашган. ФИФА расмий сайтига берган интервюсида Фонтен бунга ўзига хос юмор билан жавоб қайтарган:
«Кунларнинг бирида мисршунослар зарар етмаган мумиёга дуч келишади. Улар боғламлар остида қандайдир ҳаракатни кўришади. Уни ечишади ва у сўрайди: «Кечирасиз, битта жаҳон чемпионатида гол уриш бўйича рекорд ҳали ҳам Жюст Фонтенга тегишлими?» Кимдир рекордни янгилайдими, йўқми, билмайман. Мен башоратчи эмасман. Лекин рекорд сақланиб қолса, ёмон бўлмасди».
2014 йилда Жюст Фонтенга ФИФА конгресси олдидан махсус «Платина бутса» топширилганди
Фото: Alexandre Schneider/Getty Images
Шу билан бирга, у бошқа бир интервюсида аниқ қилиб гапирган: у кимдир бу натижани яхшилай олишига ишонмаслигини айтган. Қолаверса, Фонтен 1958 йилда ҳам гол уриш осон бўлмаганини қайд этган. «Жаҳон чемпионатида гол уриш осон эмасди. Тўпнинг ҳолати, узоқ сафарлар, мураббийлар штаби профессионал эмаслиги барчасини бугунгидан кўра қийинроқ қилган. Етмаганига мен бегона бутсаларда ўйнаганман. Ва энг асосийси: менинг даврим билан солиштирганда, ҳозир ҳакамлар ҳужумчиларни кўпроқ ҳимоя қилади. 13 гол – улкан натижа. Кимдир менинг рекордимни йўққа чиқара олади, деб ўйламайман».
Фонтенга қадар бир жаҳон чемпионатида кўп гол уриш бўйича энг яхши натижа венгриялик Шандор Кочиш томонидан ўрнатилганди. У 1954 йилги турнирда 11 та гол урган. Жюстдан кейин ҳеч ким битта жаҳон чемпионатида 10 тадан ортиқ гол урмайди.
1966 йилда португалиялик Эйсебио 9 гол, 1970 йилда германиялик Герд Мюллер 10 та гол урган ҳолда унга энг яқин келганди. 1978 йилдан 1998 йилгача бўлган даврда жаҳон чемпионатларида энг яхши тўпурарлар олтитадан ортиқ гол уришмаган. 2002 йилда бразилиялик Роналдо нафақат ғалати соч турмаги билан, балки саккизта гол уриши билан ҳам ёдда қолганди. 2022 йилда франциялик Килиан Мбаппе финалдаги ҳет-триги эвазига унинг натижасини такрорлайди.
Шундай бўлиб чиқмоқдаки, Фонтеннинг натижасига энг яқин келган футболчи Мюллер бўлганди. Ушбу германиялик ҳужумчи 1970 йилги турнирнинг гуруҳ босқичида жуда кучли ўйин кўрсатиб, учта ўйинда етти гол уришга эришади. Чоракфиналда ўз ҳисобига битта, яримфиналда иккита гол қўшиб қўяди. Герд фақат бронза учун кечган баҳсда рақиб дарвозасини ишғол эта олмаган. Битта жаҳон чемпионатида 10 гол уриш – ажойиб кўрсаткич. Аммо ушбу буюк тўпурар ҳам Фонтенга ета олмаган.
Месси «абадий» рекордни буза оладими?
Фонтен 1958 йилги жаҳон чемпионатида жами 6 ўйинда майдонга тушган. Ҳозирги формат эса бир жамоа учун саккиз ўйин ўтказиш имкониятини тақдим этади. Агар Месси бир ўйинда ўртача икки гол уриш темпини давом эттирадиган бўлса, у яримфиналдаёқ Фонтенни қувиб ўтиши мумкин. Албатта, бунинг учун амалдаги чемпионлар ўша босқичгача етиб бориши талаб этилади. Аммо Аргентина яна бешта ўйин ўтказса ва Лео ҳар бир ўйинда ўртача биттадан гол урса, бу рекордни янгилаш учун етарли бўлмайди.
Uanalyse таҳлилий платформаси Мессининг Фонтеннинг натижасини янгилаш имкониятини баҳолаган. Лекин бу анча камтарона баҳо бўлган. Моделлаштириш натижаларига кўра, Леода битта жаҳон чемпионатида 13+ гол уриш эҳтимоли 4,4 фоизни ташкил этади. Килиан Мбаппенинг плей-оффдан олдинги имконияти эса (француз ҳужумчиси гуруҳ босқичида тўрт гол урганди, плей-оффда Швецияга қарши ўйинда голлари сонини Мессиники билан тенглаштириб олди) янада пастроқ – 0,8 фоиз эди. Шу тариқа, Фонтеннинг рекорди 2026 йилги жаҳон чемпионатидан кейин ҳам сақланиб қолиши эҳтимоли юқори. Лекин бу оқшом Месси Кабо-Вердега қарши ўйинда (ўйин Тошкент вақти билан 4 июлга ўтар кечаси, соат 3.30 да бошланади) имкониятини яхшилаб олиши ҳам мумкин.
