Хитой Тинч океанида узоқ масофали баллистик ракетасини синовдан ўтказди

6 июнь куни Хитой Халқ озодлик армияси Ҳарбий-денгиз флотининг атом сувости кемасидан Тинч океанидаги халқаро сувларга ўқув жанговар каллагига эга баллистик ракета учирди. Бу ҳақда хабар берган "Xinhua" давлат ахборот агентлиги ракета «белгиланган сувларга» тушганини қўшимча қилди, аммо жойлашув ҳақида батафсил маълумот бермади.

Нашр ушбу учиришни Хитой йиллик ҳарбий тайёргарлигининг «мунтазам режаси» деб таърифлаган. Шунингдек, бу учириш "аниқ бир мамлакат ёки нишонга қаратилмагани"ни билдирди.

Reutersʼнинг ёзишича, Хитойнинг денгизга узоқ масофали ракеталарни учириши камдан-кам кузатиладиган ҳолат. Хитой охирги марта 2024 йилда қитъалараро баллистик ракетани синовдан ўтказганди. Бу учириш мамлакатнинг ортиб бораётган ҳарбий салоҳиятини намойиш этган. Ушбу сўнгги синов ҳам Хитой бутун минтақада ҳарбий фаоллигини ошираётган бир пайтга тўғри келди.

Минтақа ҳукуматлари ракета учирилишдан бироз олдин огоҳлантирилган. Шу билан бирга, минтақавий танқидларга жавобан Хитой мудофаа вазирлиги расмийси Мао Нин учириш «бошидан охиригача хавфсиз, стандартлаштирилган ва профессионал тарзда» амалга оширилганини таъкидлади.

«Умид қиламизки, тегишли давлатлар бу масалани ортиқча бўрттириб юбормайдилар», деди у Пекиндаги брифингда.

Хитойнинг шиддат билан кенгайиб бораётган ҳарбий салоҳиятининг бундай очиқ намойиши, АҚШнинг минтақа олдидаги мажбуриятлари қай даражада мустаҳкамлиги борасидаги хавотирлар фонида, Тинч океани атрофида қуролланиш пойгасига туртки бўлиши мумкин.

Қандай ракета эди? Экспертлар нима дейди?

Душанба кунги баёнотида Хитой ҳукумати қайси турдаги ракетани синовдан ўтказганига аниқлик киритмади.

New York Times бу борада Вермонтдаги Мидлбери коллежи олими, Хитойнинг ядровий қуролларни модернизация қилиш жараёнини ўрганувчи Жефри Люисдан изоҳ олди. Олимнинг фикрича, Хитой ҳарбийлари катта эҳтимол билан ядровий каллак ташишга мўлжалланган ва сувости кемаларидан учириладиган янги авлод қитъалараро баллистик ракетаси – Julang-3 (JL-3) ракетасини синовдан ўтказган.

Хитой 2025 йил сентябрда Пекиндаги ҳарбий парадда JL-3 ракетасини намойиш қилган эди. Пентагоннинг 2023 йилдаги ҳисоботида айтилишича, ушбу ракета Хитойнинг энг янги авлод сувости кемаларига жойлаштирилмоқда. Бу уларга Хитой қирғоқларидан туриб АҚШнинг материк қисмига зарба бериш имконини беради. Люиснинг таъкидлашича, минтақа келгусида бундай синовларнинг янада кўпайишини кутиши керак.

«Бу ҳар бир ҳарбий тизим ўзининг ёрқин лаҳзасига эга бўладиган янги синовлар даври бошланганидан дарак беради. Хитойликлар тарихан ўзларининг қитъалараро баллистик ракеталарини бошқа мамлакатларга қараганда камроқ синашган. Менимча, бу сиёсий сабабларга кўра эди. Энди эса бу ёндашув ўзгарди. Улар илгари хоҳламаган сиёсий оқибатларни энди бўйинларига олишга тайёр», дейди таҳлилчи.

Австралия Миллий университети халқаро хавфсизлик профессори ва ҳарбий-разведканинг собиқ офицери Жон Блаксланднинг айтишича, Пекин нафақат ўз имкониятларини, балки минтақа давлатлари ҳамда АҚШнинг муносабатини ҳам синовдан ўтказмоқда.

«Хитой худди Тайван билан бўлгани каби, вазиятни ўрганмоқда, синовдан ўтказмоқда. У ўзининг тажовузкор, қатъий ва авторитар хатти-ҳаракатларига бошқаларни аста-секин кўниктиришга уринмоқда», дейди у.

Нашрнинг ёзишича, Хитойнинг сувости кемаларига жойлаштириладиган ракеталари узоқ вақтдан бери мамлакатнинг ядровий тийиб туриш тизимидаги заиф нуқта бўлиб келган. Чунки уларнинг атом сувости кемалари бошқа йирик давлатлар, айниқса, АҚШникига қараганда кўпроқ шовқин чиқарарди. Бу эса уларни душман радарлари томонидан аниқлаш ва йўқ қилишни осонлаштирарди. Аммо Хитой Халқ озодлик армияси сездирмасдан ҳаракатланувчи (паст шовқинли) сувости кемалари ва янги ракеталарни ишлаб чиқиш орқали ушбу фарқни йўқотишга ҳаракат қилмоқда.

Фижи ва Австралия иттифоқи арафасида

Хитойнинг ушбу синови душанба куни — Австралия ва Фижи ўртасида йирик мудофаа иттифоқи имзоланганидан бир неча соат ўтгач амалга оширилди. Мазкур келишув ҳар икки давлатга ҳужум қилинган тақдирда бир-бирига ёрдам бериш мажбуриятини юклайди.

Австралия Ташқи ишлар вазири Пенни Вонг Хитой Австралия ҳукуматини режалаштирилган синов ҳақида огоҳлантирганини, бироқ ушбу учиришни минтақа учун «барқарорликни бузувчи» деб баҳолаганини айтди.

«Ушбу синов Хитойнинг шиддатли ҳарбий салоҳиятини ошириши фонида содир бўлди. Бу эса минтақа кутаётган шаффофлик ва ниятларнинг ишончлилиги етишмаслигидан далолат беради», деди Фижи давлати пойтахтида бўлиб турган Вонг.

Пекин ҳамда АҚШ-Австралия бошчилигидаги Ғарб давлатлари стратегик аҳамиятга эга бўлган орол-давлатларда таъсир ўтказиш учун йиллар давомида рақобатлашиб келмоқда. Хусусан, Хитой Жанубий Тинч океани бўйлаб ўзининг иқтисодий ва хавфсизлик таъсирини кенгайтиришга интилмоқда.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги расмий вакили Мао Нин эса Хитой – Фижи мухториятини ҳурмат қилишини айтди. Шунингдек, расмий Пекин ушбу келишув «учинчи томон манфаатларини нишонга олишдан тийилишига» умид қилмоқда.

Бошқа қўшниларда ҳам хавотир

Янги Зеландия nашқи ишлар вазири Уинстон Питерс мамлакат ушбу синовдан чуқур хавотирда эканлигини билдирди. «Кўриниб турибдики, ушбу турдаги фаолиятга нисбатан узоқ йиллик хавотирларимизга қарамай, Хитой бизни хабардор қилганидан кейин бир неча соат ичида синовни ўтказди», дейилади Янги Зеландия бош дипломати баёнотида.

Япония ҳукумати ракета учирилиши ҳақида билдиришнома олганини ва Хитойни буни қайта кўриб чиқишга чақирганини маълум қилди. «Биз Хитой ҳарбийларининг фаоллашганидан жиддий хавотиримизни билдирдик», дея баёнот берди Токио.

Маълум қилинишича, Хитой расмийлари якшанба куни Япония Соҳил хавфсизлик хизматини Япония эксклюзив иқтисодий зонасига тушиши мумкин бўлган коинот чиқиндилари ҳақида огоҳлантирган. Аммо ракета қолдиқлари бу зонадан ташқари тушган.

Шунингдек, Япония ҳукумати бош котиби Минору Киҳара матбуот анжуманида синов натижасида ўз самолётлари ёки кемаларига зарар етказилмаганини айтди.

Тайваннинг юқори мартабали хавфсизлик мулозими эса Хитой ҳарбий-денгиз кучлари ҳаракатларида, жумладан, Россия билан қўшма машғулотларда «ўсиш тенденцияси»ни кузатаётганини айтди.