Текширувлар ва ноаниқлик солиқ юкини оғирлаштиряпти — экспертлар

Август ойида давлат раҳбарининг тадбиркорлар билан анъанавий очиқ мулоқоти бўлиб ўтади. Kun.uz эса бизнесни қийнаётган долзарб масалаларни мутахассислар билан муҳокама қилишда давом этади. Суҳбатдошларимиз – солиқ маслаҳатчилари Мурод Муҳаммаджонов ва Давронбек Бобожонов. Уларга кўра, солиққа оид текширувлар, маркировка ва электрон ҳисоб-фактураларга оид қатор муаммоли масалалар тўпланиб қолган.

Мутахассислар солиқ юкининг асл моҳияти нафақат ставкаларда, балки мураккаб маъмурчилик, асоссиз текширувлар ва тизимдаги ноаниқликларда эканини таъкидлашди.

Солиқ йукининг асл моҳияти: ставкалардан ташқари омиллар

Мурод Муҳаммаджонов: Ҳақиқатда бизда фақат ставкалар бўйича оладиган бўлса, Ўзбекистонда дунё бўйича деярли энг енгил ставкалар деса бўлади. Лекин солиқ юкига фақат солиқ ставкалари таъсир қилмайди. Солиқ маъмурчилигининг ўзи солиқ юкини оғирлаштирадиган механизм ҳисобланади. Ўша солиқ маъмурчилиги деганда ҳозирги кундаги текширувлар, текширувдан кейинги солиқ тўловчи ўзининг ҳақлигини исботлаш учун кетказадиган вақти, бизнес билан эмас, айнан солиқчилар билан муҳокамага кўп киришиши ва унга кетказадиган вақти ҳам одамларда “солиқ менга оғирлик қиляпти” деган тушунчани шакллантиради. Чунки фокус бизнесга эмас, ривожлантиришга эмас, солиқ органи қаршисида ҳимояланишга қаратилади.

Тадбиркорда солиқ тўлаб ҳам хотиржам бўлолмаяпман деган нарса бўляпти. Бу ҳолат автоматик равишда хуфёна иқтисодиётнинг кучайишига олиб келади, чунки тадбиркор иложи борича солиққа ҳеч нарсани кўрсатмасликка ҳаракат қилади. Ҳамма нарсани кўрсатадиган бўлсам, маъмурчиликнинг ўзи қийнаб қўйяпти, деган фикр пайдо бўлади.

Ҳозир ҳамма нарса электрон шаклга ўтяпти. Мисол учун, ўша автокамерални ўзи таҳлика-таҳлил тизими асосида ҳисоблайди ва “бу инсон омили аралашмасдан туриб қилинган нарса” деб ёзиб қўйишади. Лекин барибир инсон омили аралашган маълумотлар билан тайёрланган хабарномалар келади ва нотўғри қўлланилган формулалар орқали тадбиркорга катта стресс юкланади.

”Текширувлар занжири тадбиркорни безовта қиляпти”

Давронбек Бобожонов: Яқинда 100-сонли фармон билан автокамерал бўйича юборилган хабарномага жавоб бериш мажбурияти олиб ташланди. Лекин барибир ўшани камералга ўтказиб юборишяпти. Яъни, автокамералдан кейин камералга ўтяпти ҳолат.

Корхона асословчи ҳужжатлар тақдим қилса ҳам, кўпчилик ҳолатларда биттагина қисқа, лўнда жавоб беришяпти: “Ўша камерал текширув натижаси бўйича асослантирувчи ҳужжатлар етарли эмас деб ҳисобладик”. Лекин нима учун етарли эмас, қанақа ҳужжат етарли эмас, у ҳақида ҳеч қанақа маълумот йўқ. Етарли эмас деб ҳисоблаяпти-да, уни аудитга ўтказиб юборяпти. Кейин аудитда ҳам яна ойлаб, корхона асосий ишдан четланиб, ўша текшириш билан боғлиқ бўлиб қоляпти. Қарабсизки, текширувлар занжири тўхтовсиз тадбиркорни безовта қилиб турадиган нарса бўлиб қолади.

Бунга бир ёрқин мисол бор. Ишга тушмаган заводга аудит борган ва катта миқдорда электр энергия сарфланаётгани, лекин маҳсулот сотилмаётгани шубҳа остига олинган. Текширувда завод қурилиши кетаётгани аниқланиб, камчилик йўқ деб маълумот ёзиб кетилган. Кейин маълум бир муддат ўтгандан кейин ўша давр учун яна камерал текширув очиляпти ва корхонага талабнома юбориляпти: “Мана шунча электр энергия ҳисобига мана шунча маҳсулот ишлаб чиқарилган бўлиши керак. Буни сотсангиз, фалон сўм бўлади ва шундан ҚҚС ва фойда солиғи тўлашингиз керак”.

Бизнинг таклифимиз, камерал солиқ текшируви ўтказишдан олдин уни таҳлил қилиш керак. Солиқ органлари ўзларидаги дастурлар орқали корхонада олдин шунга ўхшаш текширув бўлганми ёки йўқлигини, қандай натижа бўлганини кўриб, кейин қарор қабул қилса, корхона ўзининг иши билан шуғулланарди.

“Tax gap” ўрнига “қизил-яшил” фактуралар пайдо бўлди

Мурод Муҳаммаджонов: Таҳлика-таҳлил дастури рискларни кўрсатиб беради. Лекин уни кўриб чиқадиган онгли мавжудот ўтирибди-да буёғига. Тақдим этилган асосни қабул қилиш масаласи яна инсон омилига боғланиб қолади. Хоҳласа қабул қилади, хоҳламаса йўқ. Бу эса бир томондан тадбиркорга оғирлик, иккинчи томондан коррупцияга олиб келади. Бу асли ё дастурий маҳсулотдан билиб туриб фойдаланишмаяпти ёки умуман билишмаяпти. Агар билиб туриб қилмаётган бўлса, мақсад нима деган савол туғилади: шунчаки тадбиркорни қийнаб, бюджетга пул туширишми ёки орқасида бошқа нарса борми?

“Tax gap” деган нарсани ўрнига “қизил-яшил” счет-фактура пайдо бўлди, мазмунан ўзгарди холос. Қўшилган қиймат солиғи занжири сунъий равишда узиб қўйиляпти. Ваҳоланки, мен ҳисоб-фактура бераётганимнинг ўзида “қизил” чиқса, жўнатиш имконияти чеклаб қўйилиши керак. Ўйин қоидаси ҳаммага маълум бўлиши керак. Мақсад нима? Тадбиркорни қаерда айби борлигини айтишни ҳам хоҳлашмаяпти. Балки тақдим этилган ҳужжатларни ўрганиб чиқадиган даражадаги кадрлар малакаси етмаётгандир. Берилаётган ҳужжатлар солиқчининг гумонларини аслида унақа эмаслигини тасдиқловчи аниқ фактлар ҳисобланади. Тақдим этилган маълумотни ҳеч қандай қўшимча асосларсиз шунчаки “етарли эмас” деб топилганлигини айтиш жуда осон. Бунинг учун олий маълумот ёки ҳатто ўрта мактаб дипломи ҳам керак эмас; бу гапни учинчи синф ўқувчиси ҳам ёза олади. Бу эса ёки малакасизликни, ёки бошқа бир яширин мақсадни кўрсатади.

Солиқ органлари солиқ тўловчилардан Солиқ кодексига риоя қилишни талаб қилади, бироқ кўпинча ўзлари бунга амал қилмайди. Солиқ қонунчилигини ҳимоя қилиши ва қўллаши керак бўлган ходимларнинг ўзлари уни очиқдан очиқ менсимаслиги ачинарли ҳолат. Агар уларнинг раҳбарларига шикоят қилсангиз, улар шунчаки “вақтимиз йўқ” дейишади. Агар вақтингиз бўлмаса, нега тадбиркордан талаб қиляпсиз?

Текширув учун асос таҳлика-таҳлилдан бошланади, бу эса талабномага олиб келади. Агар камерал текширув талабномасига берилган жавоб етарли эмас деб топилса, у ҳолда аудитга ўтилади. Бутун бу занжир инсон омили таъсирида. Кимдир тақдим этилган маълумотни “тушунмагани”, “кўрмагани”, “билмагани” ёки қабул қилишни “истамагани” учунгина муаммо автокамерал текширувдан тортиб солиқ аудитигача катталашиши мумкин.

“Инспектор аудит пайтида нимадир топиши керак” деган 15 йил олдиндан қолган тушунча ҳали ҳам мавжуд. Агар инспектор ҳеч қандай қонунбузарликни ҳужжатлаштирмасдан қайтса, у ё пора олган деб тахмин қилинади, ёки гўёки мавжуд бўлган рискларни топа олмагани учун малакасизликда айбланади. Бу “нимадир топиш керак” деган ёндашув аслида уларнинг KPI (асосий самарадорлик кўрсаткичи) ҳисобланади. Баъзан инспекторлар шунчаки қонунбузарликни ёзиб, бизнесга “судда ҳал қилиб оласиз” дейишади.

Текширувларнинг барқарорлик рейтингига салбий таъсири

Давронбек Бобожонов: Барқарорлик рейтинги мезонларидан бирига кўра, камерал ёки автокамерал хабарномаларига жавоб берилмаса, минус беш балл қўлланилади. Шунинг эвазига корхоналар 15 балл йўқотяпти-да, керакли рейтингни ололмаяпти ва бунинг орқасидан керакли преференциялардан (солиқни бир кунда қайтариб олиш, текширувлардан озод бўлиш) фойдалана олмаяпти.

Мурод Муҳаммаджонов: Дастлабки автокамерал текширувдан тўлиқ солиқ аудитигача бўлган текширув асослари инсон омили орқали сунъий равишда яратилиши мумкин. Айнан шу нарсага алоҳида эътибор бериш керак. Агар қонун ҳам тадбиркорларга, ҳам уни ижро этувчи мансабдор шахсларга бир хил қўлланилса, рейтинг тизими тўғри ишлайди.

Пастроқ рейтинг жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Бизнес ҚҚСни қайтариб ололмаслиги ёки ортиқча ҚҚС тўловларини импорт учун божхона тўловларини қоплашга ўтказа олмаслиги мумкин. Бу чекловлардан қочиш учун тадбиркор автокамерал муаммосини ҳал қилишга мажбур бўлиши мумкин, бу эса ноқонуний тўловни ўз ичига олиши мумкин. Масалан, уларга 100-200 миллион сўм ўтказиш керак бўлиши мумкин, лекин буни қила олмайди, бу эса уларни муаммони “ҳал қилиш”нинг бошқа йўлини топишга мажбур қилади.

Инсон омили аралашиб, ҳисобдорлик бўлмаганда, бу автоматик равишда коррупцияни келтириб чиқаради. Жавоб бермаган солиқ тўловчилар учун банк ҳисобларини музлатиш ёки аудит каби оқибатлар бўлса-да, ўзларининг қонуний мажбуриятларини бажармаган солиқ ходимлари учун ҳеч қандай жазо йўқ. Бу бир томонлама ҳисобдорлик тадбиркорлик учун жиддий солиқ юки бўлиб, уларни ҳатто барча солиқларни тўлаганларида ҳам солиқ органларидан доимий қўрқувда яшашга мажбур қилади.

“Қизил” ва “яшил” ҳисоб-фактура тизими: шубҳа эҳтимоли ортидан туғилаётган муаммолар

Давронбек Бобожонов: 2026 йил 1 январда жорий этилган бу тизим электрон ҳисоб-фактураларни реал вақт режимида баҳолайди. У ҳисоб-фактурадаги ҚҚСнинг бюджетга тўланганини ва бошқа ҳолатларни текширади. Агар жўнатувчининг бюджетдан қарзи бўлса, ҳисоб-фактура автоматик равишда “қизил”га айланади. Муаммо шундаки, қарзи йўқ, ҳатто ҚҚС бўйича ортиқча тўлови бор ва бир кунлик фирмалар билан ишламайдиган компаниялар ҳам “қизил” ҳисоб-фактураларни олишмоқда. Улар ўзларига бириктирилган солиқ инспекторига қўнғироқ қилганларида, инспектор кўпинча сабабини билмаслигини айтиб, шунчаки “буни тизим қиляпти”, дейди.

Назарий жиҳатдан, жўнатувчи ёки қабул қилувчи томонидан солиқ қарзи тўлангандан сўнг, ҳисоб-фактура “яшил”га айланиши ва ҚҚС ўша ойнинг ўзида ҳисобга олиниши керак. Амалда эса бундай бўлмаяпти. Масалан, компания феврал ойида ва март ойида “қизил” ҳисоб-фактура олади ва ҚҚС ҳисобга олинмайди. Агар қарз май ойида тўланиб, ҳисоб-фактуралар яшилга айланса, тизим ўша ой учун ҚҚСни автоматик равишда ҳисобга олмайди. Тадбиркор ўз ҳисоботларини қайта топширишига тўғри келади ва шунда ҳам бу кўпинча иш бермайди. Бу солиқ инспекторига ёлворишга олиб келади, у эса буни тизимдаги хатолик дейди. Ҳар бир қайта топширилган ҳисобот компаниянинг барқарорлик рейтингидан бир балл олиб ташланишига сабаб бўлади.

Мурод Муҳаммаджонов: “Қизил-яшил” ҳисоб-фактура тизими аслида президент томонидан 2022 йилда бекор қилинган “солиқ узилиши” тизимининг янги ном остидаги кўринишидир. Президент уни бекор қилишига сабаб, у тадбиркорлар ўртасида доимий шубҳа уйғотиб, уларнинг фаолиятига тўсқинлик қилаётган эди. Орадан уч йил ўтиб, бу концепция бошқа терминология билан қайтиб келди ва ўша шубҳа ва коррупция эҳтимоли билан боғлиқ муаммоларга олиб келмоқда.

Тасаввур қилинг, менинг ҚҚС ҳисобимда бир миллиард сўм ортиқча тўловим бор. Мен сизга ҳисоб-фактура ёзиб бераман ва у “қизил” бўлиб чиқади. Мен инспекторга қўнғироқ қилиб, сабабини сўрайман, у эса: “Билмайман, шунчаки устига яна озроқ тўлов қилинг, яшилга айланади”, дейди. Ахир менда аллақачон бир миллиард сўм ортиқча тўлов бор-ку. Агар солиқ ходими билмаса, ким билиши керак? Бу тизим солиқ идораси томонидан аниқланган махсус хатарлар асосида яратилган, унда нега уларнинг ўз ходимлари унинг қандай ишлашини билишмайди?

Бу худди йўл ҳаракати хавфсизлиги ходими сизни тўхтатиб, қоидабузарлик учун жарима тўлашингизни айтганига ўхшайди. Сиз нима хато қилганингизни сўрасангиз, ходим: “Билмайман, лекин сиз аниқ хато қилгансиз, чунки дастур шундай кўрсатяпти”, деб жавоб беради. Бу ҳам худди ўша ҳолат.

Тўлиқ суҳбат билан видео орқали танишишингиз мумкин.