Пулли йўллар: Марказий Осиё ва Россияда вазият қандай?
|10:47 / 12.08.202611 87410 мин
Охирги вақтларда Ўзбекистонда пулли йўл қурилиши муҳокама марказида. Бизда бундай йўллар йўқ, шу сабаб қайсидир йўлдан пул тўлаб ўтиш аксар ўзбекистонликлар учун янги тушунча. Бироқ дунёнинг 100 га яқин давлатида 1700 га яқин пулли йўллар борлиги маълум. Бу тажриба Англияда XIV асрдаёқ мавжуд бўлган.
Фото: APФото: AP
Сўнгги йилларда Тошкент – Самарқанд ва Тошкент – Андижон пулли йўллари лойиҳаси қилинди ва амалий ишлар бошланди. Яқинда Урганч – Хива пулли йўли ишга тушади, Тошкент – Чорвоқ пулли йўл лойиҳаси ҳам тайёрланмоқда. Яқин 4-5 йилда Ўзбекистонда минг километрга яқин пулли йўл пайдо бўлади. Хўш, Марказий Осиёнинг бошқа республикалари ва Россияда қандай пулли йўллар бор?
Тожикистон
Марказий Осиёда пулли йўлларни ташкил этган илк давлат Тожикистон ҳисобланади. 2010 йилда қўшни давлатдаги асосий халқаро йўл Душанбе – Хўжанд – Чаноқ автомагистралининг биринчи қисми тўлиқ таъмирланиб, пулли йўлга айлантирилади. Ҳозир Тожикистонда 300 километрдан ортиқ пулли йўл мавжуд бўлиб, улар олти қисмга бўлинади. Варзоб туманида жойлашган йўл 2010 йил 1 апрелдан бошлаб пулли бўлганди.
Тожикистондаги пулли йўллар фойдаланувчилари тўрт тоифага бўлинган ва улар алоҳида тарифлар билан пул тўлайди:
* Биринчи тоифага енгил автомобиллар, микроавтобуслар ва 2 тоннагача юк кўтариш қувватига эга машиналар кириб, улар 300 километрдан ортиқ йўлни тўлиқ босиб ўтиш учун 9 доллар (картадан тўласа, 7 доллар) атрофида тўлов қилади.
* Иккинчи тоифага микроавтобуслар ва икки ўқли ўртача юк машиналари киритилган ва улар пулли йўлнинг охиригача бориш учун 20-22 доллар атрофида пул тўлайди.
* Учинчи тоифага кирувчи катта автобуслар, уч ўқли оғир юк машиналари учун пулли йўлни тўлиқ кесиб ўтиш 50-51 долларга тушади.
* Тўртинчи тоифага тўрт ва ундан ортиқ ўқли ўта оғир юк машиналари киритилган. Улар пулли йўлнинг охиригача босиб ўтиш учун 62-64 доллар атрофида пул тўлайди.
Тожикистонда пулли йўлларнинг муқобили йўқ. Шу сабабли фойдаланувчилар пулли йўллар жойлашган ҳудудга кирганда фақат тўлов қилиб ўтиши мумкин. Шунингдек, пулли йўллар бўйлаб жойлашган аҳоли пунктларида яшовчилар ўз ҳудудида чегирмали тўловдан фойдаланади. Бошқа ҳудудга ўтмоқчи бўлганда тўловни тўлиқ амалга оширади.
Қозоғистон Остона – Шучинск биринчи пулли йўлини 2013 йилда фойдаланишга топширади. Ҳозир Қозоғистонда 12 та пулли автомагистрал бор, улар 28 та участкага бўлинади ва умумий узунлиги қарийб 6 минг километрдан ошади. Бундай йўлларни давлатга қарашли “ҚазАвтоЖол” миллий компанияси бошқаради.
Қозоғистонда пулли йўллардан фойдаланиш тўлови ҳам тоифаларга бўлинади. Бироқ нархлар Тожикистондан анча арзон:
* Биринчи тоифага кирувчи енгил автомобиллар ҳар 100 км масофа учун ўртача 45-50 цент тўлайди. Масалан, узунлиги 211 км бўлган Остона – Шучинск пулли йўли учун йўл ҳақи олдиндан тўлов қилинса 1 доллар, кейин тўланса 1,1 доллар бўлади.
* Иккинчи тоифага кирувчи юк кўтариш қуввати 2,5 тоннагача бўлган юк автомобиллари ва микроавтобуслар ҳар 100 км учун 1,3-3 доллар (600-1400 тенге) атрофида пул тўлайди.
* Учинчи тоифага юк кўтариш қуввати 5,5 тоннадан кам бўлган юк машиналари, 32 ўрингача бўлган автобуслар киради ва улар ҳар 100 км масофа учун 3-6 доллар (1 400-2 800 тенге) атрофида тўлайди.
* Тўртинчи тоифага кирувчи юк кўтариш қуввати 10 тоннагача бўлган юк машиналари ва 32 тадан ортиқ ўриндиқли автобуслар ҳар 100 км масофа учун 4,5-9 доллар (2 100-4 200 тенге) атрофида тўлов қилади.
* Бешинчи тоифага кирувчи 15 тоннадан ортиқ юк кўтарувчи ва тиркамали юк автомобиллари ҳар 100 км масофа учун 8-18 доллар атрофида пул тўлайди.
Қозоғистонда барча пулли йўлларнинг муқобили бор ва ҳайдовчилар бемалол бепул йўллардан ҳам фойдаланиши мумкин. Пулли йўллар жойлашган ҳудудларда маҳаллий аҳоли учун йиллик имтиёзли абонемент жорий қилинган. Енгил автомобиллар учун йиллик абонемент тўлови 9-10 долларни ташкил этади. Юк автомобиллари ва бошқа транспорт турлари учун нархлар бироз баланд.
Қирғизистон
Қирғизистонда тўлиқ пулли автомагистраллар тизими мавжуд эмас, бироқ айрим стратегик муҳим йўллардаги туннеллар ва янги айланма йўллардан ўтишда ҳайдовчилардан тўлов ундирилади. Бунда тўловлар асосан йўл инфратузилмасини (ёритиш, вентиляция, хавфсизлик тизимлари) сақлаб туриш учун йўналтирилади.
Масалан, Қирғизистоннинг шимолий ва жанубий қисмини боғловчи энг муҳим стратегик йўл бўлган Бишкек – Ўш автомобил йўлида жойлашган Тоо – Ашуу туннели пулли. Ушбу йўлдаги “Сосновка” ва “Қорақўл” назорат-ўтказиш пунктларида Тоо – Ашуу туннелидан ўтиш учун тўлов қилинади.
Бу ерда ҳам турли транспорт воситалари учун турлича тарифлар жорий этилган:
* Биринчи тоифага кирувчи 8 ўрингача бўлган енгил автомобиллар учун тўлов 60 цент атрофида (50 сом).
* 8 ўриндан ортиқ микроавтобуслар, 5 тоннагача юк кўтарадиган юк автомобиллари ва тракторлар 1 доллардан кўпроқ тўлайди.
Бу тарифлар маҳаллий транспорт воситалари билан бирга ЕОИИ, шу жумладан, Ўзбекистонга тегишли машиналар учун ҳам амал қилади. ЕОИИга кирмайдиган давлатларга тегишли транспорт воситалари кўпроқ пул тўлайди. Тоо – Ашуу туннелидан ташқари янги қурилган Шимол – Жануб муқобил автойўлидаги Кўк – Арт туннели, Ўзган шаҳрининг 14 км узунликдаги айланма йўли ҳам пулли.
Туркманистон
Узунлиги 600 километр бўлган Ашхобод – Туркманобод автомагистрали мамлакатдаги ягона пулли йўл ҳисобланади. Бу йўлнинг Ашхобод – Тежен ва Тежен – Мари қисмлари аввалроқ қурилган, Мари – Туркманобод қисми шу йил баҳорда якунланди.
Ашхобод – Туркманобод йўлида ҳам тарифлар машиналар тоифасига қараб белгиланган. Биринчи тоифага кирувчи енгил автомобиллар ҳар бир км учун 10 цент атрофида пул тўлайди. Иккинчи тоифага кирувчи ўрта вазнли юк машиналари ва автобуслар ҳар бир км учун 40 цент, катта ҳажмдаги юк машиналари эса 60 цент тўлов қилади.
Шунингдек, Туркманистонда маҳаллий ва хорижий транспорт воситалари айрим кўприклардан ўтишда тўлов қилади. Масалан, Амударё устидаги кўприкдан ўтишда енгил машиналар 10 доллар, юк машиналар ва автобуслар ҳажмига қараб 40 доллардан 60 долларгача пул тўлайди.
Ҳозир Туркманбоши – Гарабогаз – Қозоғистон чегараси йўналишида янги пулли автомагистрал қурилмоқда. Туркманистонда пулли йўлларни “Туркман Автобан” давлат компанияси бошқаради.
Россия
Россияда умумий пулли йўллар узунлиги 3600 километрдан ошади. Биринчи пулли йўл 1999 йилда очилган. Пулли йўллар асосан мамлакатнинг Европа қисмида жойлашган ва уларни давлатга қарашли “Автодор” компанияси бошқаради. Россияда пулли йўллар учун тўлов тарифлари Марказий Осиё республикалари билан солиштирганда анча юқори.
Ўртача ҳисобда ҳайдовчилар ҳар 100 км масофа учун 5-10 доллар тўлайди. Айрим участкаларда, масалан, М-11 ёки М-12 тезюрар йўлларида кун вақти ва транспорт шароитларига қараб тариф янада баландроқ бўлиши мумкин. Масалан, узунлиги 800 км атрофида бўлган Москва – Қозон пулли йўлини тўлиқ босиб ўтадиганлар умумий ҳисобда 145-150 доллар атрофида тўлайди. 1500 кмли Москва – Новороссийск пулли йўлини тўлиқ босиб ўтадиганлар 175-180 доллар атрофида тўлов қилади.
Россиядаги йўлларда ҳам турли транспорт воситалари учун алоҳида тариф жорий қилинган ва юк машиналари турига қараб кўпроқ тўлайди. Шунингдек, айрим пулли йўлларда дам олиш кунлари ёки машиналар оқими кам бўладиган тунги вақтда тарифлар ўзгаради.
Россиядаги айрим пулли йўлларда махсус ўтиш жойлари йўқ, камералар машиналар рақамини қайд қилиб боради ва тўлов шу тариқа амалга оширилади. Ҳайдовчилар бундай йўллардан ҳаракатланганда 5 кун ичида тўловни амалга ошириши шарт. Шунингдек, Россиядаги пулли йўлларда юришда транспордерлардан фойдаланилади. Яъни автомобиллар ойнасига кичик электрон қурилма ўрнатилади ва ҳайдовчилар тўлов масканларида тўхтамасдан ҳаракатланади. Шунда транспордер орқали тўлов ҳайдовчининг картасидан автоматик тарзда ечилади. Россиядаги пулли йўлларга муқобил бўлган бепул йўллар ҳам бор.
Ўзбекистонда нима гаплар?
Ҳозирча Ўзбекистонда пулли йўллар йўқ. Қўшнилардан фарқли равишда кўприклар ёки туннеллардан ўтишда ҳам тўлов ундирилмайди. Бироқ ишлар бошланган ва яқин келажакда Ўзбекистонда минг километрлаб пулли йўллар қурилади. Урганч – Хива пулли йўли тез орада ишга тушади ва пул тўлаб ўтиладиган мамлакатдаги биринчи йўл бўлади.
Шунингдек, Тошкент – Самарқанд пулли йўли қурилишига старт берилди. Бу йўлни 2030 йилгача тўлиқ фойдаланишга топширилиши айтилмоқда. Умумий қиймати 2,2 млрд доллар, узунлиги 282 км бўладиган мазкур йўл Тошкент, Сирдарё, Жиззах ва Самарқанд вилоятларида 13 та туман ҳудудидан ўтади.
Лойиҳа доирасида 92 та кўприк, 28 та йўл ўтказгич, 60 та туннел типидаги ўтиш жойи, шунингдек, қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун ер ости йўлаклари ва сув ўтказиш иншоотлари қурилади. Йўл қопламаси оғир ва юқори тезликда ҳаракатланадиган транспорт воситалари қатновига чидамли монолит бетондан барпо этилади. Текис ҳудудларда ҳаракат тезлиги соатига 150 километргача бўлиши кўзда тутилган. Шунингдек, яқин йилларда Тошкент – Андижон йўналишида пулли йўли қуриш ҳам режалаштирилган.
