Сувости кемалари бир асрдан ортиқ вақт ичида секин ҳаракатланувчи кемалардан инсоният яратган энг мураккаб муҳандислик тизимларидан бирига айланди. Замонавий субмариналар учун яширин ҳаракатланиш асосий устунлик ҳисобланса-да, тезлик ҳам муҳим аҳамиятга эга. У қулай позицияни тезроқ эгаллаш, рақибни тутиб олиш ёки хавфли ҳудуддан чиқиб кетиш имконини беради.
Фото: Wikimedia CommonsФото: Wikimedia Commons
Тарихдаги энг тез сувости кемаларининг катта қисми Совуқ уруш даврида пайдо бўлган. Ўша йилларда СССР ва АҚШ сувости кемасозлиги имкониятларини максимал даражага олиб чиқишга интилган.
Айрим лойиҳаларда асосий эътибор юқори тезликка қаратилган ва бунинг эвазига шовқин даражаси ҳамда эксплуатация харажатлари ошган. Замонавий сувости кемаларида эса тезлик, яширинлик, қуролланиш ва бошқа хусусиятлар ўртасида мувозанатга эришиш устувор ҳисобланади.
1. 661-лойиҳа «Анчар» (Papa) — 82,8 км/соат
СССРда яратилган 661-лойиҳа «Анчар» сувости кемаси тарихда қурилган энг тез субмарина сифатида қайд этилади. Ғарбда Papa класси номи билан танилган титан корпусли атом сувости кемаси синовлар пайтида, мавжуд маълумотларга кўра, соатига 82,8 километр тезликка эришган.
Бу рекорд ҳанузгача янгиланмаган.
Бундай натижага иккита кучли ядро реактори ва илғор титан корпуси ҳисобига эришилган. Титан конструкция оғирлигини камайтириш билан бирга, сувости кемасининг катта чуқурликда ҳаракатланишига ҳам имкон берган.
Бироқ юқори кўрсаткичларнинг ўз «нархи» бор эди. Субмаринани қуриш ниҳоятда қимматга тушган, техник жиҳатдан мураккаб бўлган ва юқори тезликда жуда катта шовқин чиқарган. Бу эса уни рақибнинг гидроакустик воситалари орқали аниқлашни осонлаштирган.
Ушбу лойиҳа бўйича фақат битта — дастлаб К-162, кейинчалик К-222 деб номланган сувости кемаси қурилган.
2. 705-лойиҳа «Лира» (Alfa) — 76 км/соат
«Лира» СССР сувости кемасозлигидаги энг жасур муҳандислик лойиҳаларидан бири бўлган.
1970-йилларда фойдаланишга топширилган субмарина енгил титан корпус ва суюқ металл иссиқлик ташувчисига эга инновацион ядро реакторини бирлаштирган.
Бу технология сувости кемасига ўша даврдаги кўплаб бошқа субмариналар эриша олмайдиган даражада тез суръат олиш имконини берган.
Мавжуд маълумотларга кўра, «Лира»нинг максимал тезлиги соатига тахминан 76 километрни ташкил этган. У ўша даврдаги кўплаб торпедалардан узоқлашиш ва чуқурликни тез ўзгартириш имкониятига эга бўлган.
Бироқ инновацион реакторга хизмат кўрсатиш қиммат ва мураккаб бўлгани сабабли бундай субмариналарни оммавий қуриш имконияти чекланган.
Мавзуга оид
3. Seawolf класси — 65 км/соатдан юқори
АҚШнинг Seawolf классидаги кўп мақсадли атом сувости кемалари аввалги рекордчи субмариналардан бошқача концепция асосида яратилган.
Бу ерда юқори тезлик билан бир қаторда яширинликка ҳам катта эътибор қаратилган.
АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари Seawolf кемаларининг максимал тезлигини расман очиқламаган. Бироқ очиқ манбалардаги баҳоларга кўра, улар сув остида соатига 65 километрдан юқори тезликда ҳаракатлана олади.
Бу кемалар Совуқ урушнинг сўнгги босқичида илғор совет субмариналарига қарши туриш мақсадида ишлаб чиқилган. Улар кучли атом энергетик қурилмаси, замонавий гидроакустик комплекслар ва шовқинни камайтириш технологиялари билан жиҳозланган.
Россиянинг «Ясень» лойиҳасидаги атом сувости кемалари мамлакатнинг замонавий кўп мақсадли субмариналари қаторига киради.
Очиқ маълумотларга кўра, улар сув остида соатига тахминан 65 километр тезликка эриша олади.
Лойиҳада юқори тезлик замонавий яширинлик технологиялари ва қуролланиш билан уйғунлаштирилган. Матнда қайд этилишича, улар «Калибр», «Оникс» ва «Циркон» ракеталаридан фойдаланиш имкониятига эга.
Ушбу лойиҳада рекорд тезликдан кўра, яшовчанлик, акустик сезилмаслик ва узоқ масофадаги нишонларга зарба бериш имкониятига кўпроқ эътибор берилган.
5. 971-лойиҳа «Щука-Б» (Akula) — 65 км/соат
971-лойиҳа СССР сувости кемасозлиги ривожида муҳим босқич бўлган. У юқори тезлик билан аввалги совет субмариналарига нисбатан пастроқ шовқин даражасини бирлаштирган.
Тезлик, узоқ муддат автоном ҳаракатланиш, катта чуқурликларда сузиш ва торпеда қуроллари бу субмариналарнинг асосий хусусиятлари сифатида келтирилади. Модернизация қилинган айрим кемалар пайдо бўлганидан ўнлаб йиллар ўтгач ҳам хизматда қолган.
6. 945-лойиҳа Sierra — 63 км/соат
945-лойиҳа сувости кемалари ҳам Alfa ва Papa сингари титан корпус билан қурилган.
Бу материал конструкция оғирлигини камайтириш, коррозияга чидамлиликни ошириш ва катта чуқурликларда ҳаракатланиш имконини яхшилашга хизмат қилган.
Уларнинг максимал сувости тезлиги соатига тахминан 63 километр деб баҳоланади.
Ушбу субмариналар тезкор равишда нишонларни тутиб олиш ва катта чуқурликларда ҳаракатланиш учун мўлжалланган. Бироқ титаннинг юқори нархи қурилган кемалар сонини чеклаган.
7. Virginia класси — 63 км/соатдан юқори
АҚШнинг Virginia класси замонавий сувости кемасозлигида устуворликлар қандай ўзгарганини кўрсатади.
Очиқ манбалардаги баҳоларга кўра, ушбу атом сувости кемаларининг максимал тезлиги соатига 63 километрдан ошади. АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари эса аниқ максимал кўрсаткични расман тасдиқламаган.
Virginia лойиҳасида асосий мақсад тезлик рекордини ўрнатиш эмас. Кемаларда яширинлик, замонавий сенсорлар, қурол тизимларининг мослашувчанлиги ва турли вазифаларни бажариш имкониятига урғу берилган.
Улар разведка олиб бориш, бошқа сувости кемаларига қарши ҳаракат қилиш, қуруқликдаги нишонларга зарба бериш ва махсус кучлар операцияларини қўллаб-қувватлаш каби вазифаларни бажариши мумкин.
Шу тариқа, тарихдаги энг юқори тезлик натижаси ҳамон СССРнинг К-222 сувости кемасига тегишли — 82,8 км/соат. Бироқ замонавий субмариналарда мутлақ тезликдан кўра, яширинлик, сенсорлар, автономлик ва турли вазифаларни бажара олиш имконияти муҳимроқ ўринга чиққан.
