7 август куни мусулмонлар учун муқаддас Макка шаҳрида, Каъба ёнида уч йирик мусулмон давлати томонидан хавфсизлик ва мудофаа пакти имзоланди. Сиёсатшунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги колонкасида Саудия Арабистони подшоҳлиги, Покистон Ислом Республикаси ва Туркия Республикасини мазкур келишувга ундаган омиллар ва битимнинг Ўзбекистон жамияти учун аҳамияти ҳақида сўз юритди.
Ўзбекистон жамияти нуқтайи назаридан қараганда, бу давлатларнинг биз учун аҳамияти қандай? Ўзбекистон – Марказий Осиё минтақасининг юрагида жойлашган. Минтақада Ўзбекистоннинг тўртта қўшниси мавжуд: Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон. Энди, минтақадан ташқарига чиқадиган бўлсак, Ўзбекистоннинг жанубида яна муҳим тўрт давлат борки, бу давлатлар билан Ўзбекистон халқи тарихан, ўзлик даражасида мустаҳкам боғлиқликларга эга.
Бу “жанубий тўртлик”ка Туркия Республикаси, Эрон Ислом Республикаси, Афғонистон Ислом Амирлиги ва Покистон Ислом Республикаси киради. Макка пактида мана шу тўртликдан иккитаси иштирок этмоқда: туркий давлатларнинг аҳоли сонига ва иқтисодий ҳамда ҳарбий салоҳиятига кўра энг йирик давлати ҳисобланмиш Туркия, ҳамда ядровий салоҳиятга эга ягона мусулмон давлати ҳисобланмиш Покистон.
Саудия Арабистони-чи? Ушбу мамлакатдаги Макка ва Мадина шаҳарлари ислом цивилизациясининг географик маркази ҳисобланади. Ўзбекистон аҳолисининг 90 фоиздан ошиғи ислом динига эътиқод қилар экан, аҳоли учун диний жиҳатдан муқаддас масканларнинг хавфсизлиги – муҳим масала ҳисобланади. Шунинг учун, Саудия Арабистони бутун бир мусулмон дунёси учун энг муҳим рамзий давлат деб ҳисобланиши табиий.
Хўш, бу уч давлатнинг Макка пактини имзолашдан асосий мақсадлари, мотивлари нималардан иборат бўлиши мумкин?
Индивидуал мотивлар. Ушбу учта давлатнинг ҳар бирини алоҳида мотивлари мавжуд.
Покистон учун – унинг энг асосий рақиби Ҳиндистон билан стратегик тирашувда “мусулмон командаси”ни кенгайтириш, ва шу йўл билан расмий Деҳлига “менинг кучли иттифоқчиларим бор” дея сигнал бериши, табиий.
Туркия учун ҳам тарихан шаклланган муаммолар, зиддиятлар ва масалалар бор. Туркия – НАТО аъзоси, лекин расмий Анқара ўзининг хавфсизлиги ва тақдирини фақат НАТОга боғлаб қўйиш нияти йўқ. Аксинча, ўзининг геостратегияси ва хавфсизлигини диверсификация қилиш йўлидан кетмоқда. Ушбу пакт Анқарага НАТО билан муносабатларда қўшимча вазн беради. Шунингдек, Туркиянинг Греция, Кипр, ЕИдаги баъзи давлатлар билан муносабатларида ҳам рамзий инструмент ролини ўйнайди.
Саудия Арабистони учун Ямандаги ҳусийчилар, Ироқдаги шиалар ва бошқа кўплаб “безовта қилувчи омиллар” мавжуд. Бу пакт Саудия Арабистони учун минтақадаги “безовта қилувчи омиллар”га қарши сигнал ҳамдир.
Ҳар учала давлат бир-бирини тўлдирувчи хусусиятларга эга. Туркия илғор мудофаа саноати ва НАТО тажрибасига эга; Саудия Арабистони қўшма лойиҳаларни молиялаштириш учун сармоя манбайи бўлишга тайёр; Покистон эса юқори шайликка эга қуролли кучлар ва ядровий салоҳиятга эга.
Иккинчи умумий мотив – АҚШга сигнал. Бу учала давлатнинг барчаси АҚШ билан кучли алоқаларга эга. АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужумлари натижасида, минтақада янги геосиёсий ва хавфсизлик архитектурасига эҳтиёж пайдо бўляпти. Маълум бўлдики, АҚШ кўпчилик ўйлаганидек мутлақ ҳарбий ва стратегик қудрат соҳиби эмас экан, чунки ўзининг ҳарбий қудратини ўзи истаган сиёсий натижаларга ўгира олмади. Аксинча, Эроннинг кучайишига сабабчи бўлди. Қолаверса, минтақада зиддиятлар бўлганида фақат Исроилнинг ёнида туриши ойдинлашди. Шунинг учун ушбу учлик мудофаа пактини тузиш орқали АҚШга “бундан кейин ўзимизни хавфсизлигимизни ўзимиз, сенсиз ҳимоя қиламиз” демоқда.
Учинчи, ва менинг назаримда асосий мотив – Исроил экспанционизмига тайёр туриш, биргаликда жавоб бериш ҳаракати. 2023 йил октябридан то бугунги кунгача Исроил Ғазода мисли кўрилмаган геноцидни, этник тозалашни амалга оширди, Сурия ва Ливан ҳудудларини эгаллаб олиш сиёсатига зўр берди. Исроил расмийлари “Катта Исроил лойиҳаси”ни амалга ошира бошлаганини, АҚШ ёрдамида минтақанинг ягона гегемони, ҳудудий улкан давлати бўлиш амбицияларини яширмай қўйишди. Исроилдан “Эрондан кейинги навбат – Туркияга” деган баёнотлар янграётгани, ҳатто АҚШга иттифоқчи бўлган Қатарга ҳам Ҳамасга ҳужум баҳонасида қирувчи самолётлар билан зарба бериши – минтақа давлатларининг ўта жиддий ва асосли хавотирларига сабаб бўлди.
Исроил ва АҚШ Яқин Шарқ минтақасини тўлиқ форматлаш ниятида экани бугун ҳаммага аён. Шу сабаб ҳозирча мусулмон дунёсининг учта йирик давлати ўзар хавфсизлик ва мудофаа пактини имзолашга мажбур бўлишди.
Бу пакт ҳали тўлақонли ташкилот дегани эмас. Пактнинг барқарор ва силлиқ ишлаши кафолатланмаган. Лекин бу – катта тарихий жараённинг бошланиши. Мусулмон дунёси ўзининг хавфсизлигини ўзи таъминлаши зарурлиги, ташқи қудратлар эса ҳеч бири стратегик дўст бўлмаслиги англашилди.
