Қирғизистон президенти Садир Жапаров Хитой—Қирғизистон—Ўзбекистон темир йўли қурилиши учун Россиядан рухсат олишга мажбур бўлгани ҳақида айтиб берди. Президентдан интервью олган журналист Али Тўктакунов Жапаровдан «темир йўл қуриб битказилса, қачон фойдага кириши, шунингдек лойиҳани ёқтирмайдиган ташқи ёки ички кучлар» ҳақида сўради.
«Хитой—Қирғизистон—Ўзбекистон темир йўлини қуриш зарурати ҳақида биз Совет иттифоқи парчаланган пайтдан бери гапириб келамиз.
2020 йилда ҳокимиятга келганимда, дарҳол Хитойнинг ўша пайтдаги элчисини ҳузуримга чақирдим (2019 йилдан 2024 йилгача Бишкекдаги Хитой элчиси Ду Девен бўлган). Ҳозир бошқа элчи, у ўзгарган. Биз хонада иккимиз ўтиргандик, мен унга Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли лойиҳасини бошламоқчи эканлигимни айтдим:
«Келинг, бошлайлик. Мутахассисларни олиб келинг, техник-иқтисодий асосларни тайёрлаймиз, лойиҳани ишлаб чиқамиз. Ким қанча пул киритишини, қандай шартларда эканини кўриб чиқайлик. Агар сиз молиялаштирсангиз, қандай шартларда ва қандай фоиз бўлади? Ўзбекистон билан ҳам гаплашамиз».
Элчи менга очиқчасига «буни бошлай оласизми, бунга кучингиз етадими?», деди. Мен «нега бошлай олмас эканман? Мен ўз мамлакатим ҳудудидаман ва Қирғизистон ҳудуди учун жавобгарман. Албатта, бошлайман», дедим.
Хитой элчиси эса дангалига шундай деди: «Йўқ, сиз бу масалани мустақил ҳал қила олмайсиз. Агар Россия қарши бўлса, агар Россия рози бўлмаса, биз бу йўл қурилишини бошлай олмаймиз. Чунки Хитой томонидан ҳам Торугартгача тахминан 100 километрлик янги темир йўл қуриш керак».
Пекин вакили Қирғизистон – Евросиё ҳудудида жойлашгани, КХШТга аъзо экани, шунинг учун Россия рози бўлмаса, Хитой томони лойиҳани бошлай олмаслигини тушунтирган.
Путиннинг олдига бордим
«Мен ҳайрон қолдим. Шундан сўнг, мен Владимир Путин билан амалий учрашув ташкил қилиб беришларини сўрадим. Эртасигаёқ у мени қабул қилишга рози бўлди.
У ерга ўзим ёлғиз учиб бордим. Владимир Владимирович билан бир-биримизга қараб, тахминан 35-40 дақиқа давомида айнан шу мавзуни жуда жиддий муҳокама қилдик.
«Биз транспорт берк кўчасида яшаяпмиз. Айнан шунинг учун шундай қийинчиликларни бошдан кечиряпмиз. Агар бу йўл очилса, эркинроқ нафас оламиз. Бу бизга ҳаво ва сувдек зарур.»
Якунда унинг [Путиннинг] розилигини олдим. Қайтиб келиб: «Бўлди, келинг, бошлаймиз», дедим. Шундай қилиб, бу лойиҳа бошланди.
Хитойнинг позициясини ҳам тушуниш мумкин. Улар буюк давлатлар. Жаҳоннинг энг йирик давлатлари ҳақида гапирадиган бўлсак, булар – Хитой, Россия ва Америка. Улар бир-бирларининг позицияларини ҳисобга олмаслиги мумкин эмас», деди Жапаров.
Темир йўл «янги Қумторимиз» бўлади
Қирғизистон раҳбарининг айтишича, темир йўл қурилмаслигини хоҳлайдиган ичкаридаги кучлар бор. Улар «баъзи блогер деб аталмиш кишиларни, яхши гапира оладиган ва четдан молиялаштириладиган одамлар»ни ёллайди.
Улар бу мавзуни илиб олиб, «дод, Хитой! Хитой! Хитой!», деб шов-шув қилишади. Аммо, Жапаров хитойлик мутахассислар лойиҳа якунлангач кетишини айтди.
«Бундай йирик мегалойиҳалар атрофида Хитой мавзусини сунъий равишда бўрттиришнинг кераги йўқ. Бу шунчаки ўн йилликларга, ҳатто юз йилликларга мўлжалланган лойиҳалар эмас. У бизга минг йилликларга керак.
Бу йўл – Хитойга ёки Ўзбекистонга эмас, Европа ёки Америкага ҳам эмас, биринчи навбатда Қирғизистонга керак. …Қачондир Қумтор (мамлакатдаги энг катта олтин кони) тугайди, бошқа ресурслар тугаб битади — унда биз нима қиламиз? Шундай экан, темир йўл бизнинг янги «Қумторларимиз»дан бирига айланади.
Бизда транзит пайдо бўлади. Фақатгина Қирғизистон орқали юкларни транзит қилиш ҳисобига бюджетга камида 400–500 млн доллар соф даромад тушиши мумкин», деди Қирғизистон етакчиси.
Жапаровнинг айтишича, темир йўл шарофати билан мамлакат нафақат халқаро транспортнинг берк кўчасидан, балки ички «берк кўчадан ҳам чиқиб кетади.
«Бишкекдан юкни тўғридан-тўғри поездга ортиб, жанубга жўнатиш мумкин бўлади. Ўш ёки Жалолободга келаётган товарни ҳам темир йўл орқали тўғридан-тўғри ташиш имкони туғилади.
Шундай қилиб, биз ички транспорт берк кўчасидан чиқамиз. Бизнес юритиш осонлашади, товар айланмаси арзонлашади, транспорт харажатлари камаяди. Барча жиҳатлардан темир йўл ижобий самара беради», дейди Жапаров.
Унинг таъкидлашича, агар Қирғизистон темир йўлни фақат ўз кучи билан қурса, ишлар тахминан 2035–2037 йилларгача давом этиши мумкин. Яъни, яна ўн йилча вақт керак бўлади.
«Агар инвестор ва молиялаштириш манбалари топилса, тахминан 2032–2035 йилларда тугатиш мумкин. У ерга катта пул керак. Ўйлайманки, қарийб 1 млрд доллар атрофида. Ҳозир суммани фақат тахминан айтяпман», дейди Садир Жапаров.
