АҚШ президенти Доналд Трамп ўтган ҳафтада Эронга иқтисодий жиҳатдан қаттиқ зарба беришга ваъда берди. Бу огоҳлантириш – АҚШ молия вазири Скотт Бессент келаси ҳафтадаёқ Теҳронга нисбатан «илгари ҳеч қачон кўрилмаган» чораларни жорий этишини айтганидан бир кун ўтиб янгради.
Аслида АҚШ, БМТ ва Европа Иттифоқи 1970 йилларнинг охиридан бери Эроннинг ядровий дастури, инсон ҳуқуқларининг бузилиши каби турли сабаблар билан унга нисбатан санкциялар жорий қилган. Эронга нисбатан савдо эмбарголари жорий қилинган ва миллиардлаб долларлик активлари музлатиб қўйилган.
Жорий йил феврал ойида АҚШ Исроил билан Кўрфазда янги уруш бошланганидан бери Эроннинг денгиз, энергетика ва молия соҳаларига яна қўшимча санкциялар киритди. Ҳўрмуз бўғозида денгиз қамалини бошлади.
АҚШ Молия вазирлигининг Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (OFAC) маълумотларига кўра, Трампнинг иккинчи муддатида давомида агентлик яна 1000дан ортиқ жисмоний шахслар, кемалар ва самолётларга санкциялар киритди.
Сўнгги чоралар – Эроннинг яширин нефт флоти; кемаларни суғурталовчилар; унинг қурол сотиб олишига имкон берувчи субъектлар ҳамда рақамли биржаларга қаратилган. Reutersʼнинг ёзишича, натижада Эрон билан алоқадор кўриладиган юзлаб миллион долларлик криптовалюта музлатиб қўйилган.
Экспертларнинг фикрича, Трамп маъмурияти Эронга босимни ошириш учун қуйидаги вариантларни ҳам синаб кўриши мумкин:
Хитойнинг «чойнак» заводларига қарши санкциялар
«Чойнаклар» номи билан танилган мустақил нефтни қайта ишлаш заводлари – Хитой қайта ишлаш қувватининг чорак қисмини ташкил қилади. Улар паст ва баъзида манфий фойда маржаси билан ишлайди.
Kpler таҳлилий фирмасининг 2025 йилдаги маълумотларига кўра, Хитой Эрон экспорт қиладиган нефтнинг 80 фоиздан ортиғини сотиб олади. Мустақил нефтни қайта ишлаш заводлари эса ушбу савдонинг катта қисмини ўзлаштиради. Натижада улар «иккиламчи чоралар» хавфи остида қолиши мумкин.
АҚШ аввалроқ Хитойнинг йирикроқ мустақил нефтни қайта ишлаш корхоналарини Эрон нефтини сотиб олишдан қайтарган эди. Бироқ кичик мустақил заводлар маълум даражада дахлсиздир. Чунки уларнинг АҚШ молия тизими билан деярли алоқаси йўқ.
Хитой банкларига қарши санкциялар
OFAC (Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси) Эроннинг миллиардлаб долларлик нефтини қайта ишлашда ва қурол сотиб олишни молиялаштиришга ёрдам беришда айбланган – Хитой ва Гонконгдаги кичикроқ ташкилотларга иккиламчи санкциялар киритган.
Молия вазирлиги, шунингдек Хитойнинг иккита йирик банкини – агар улар Эрон маблағларини айлнтираётгани аниқланса, иккиламчи санкцияларга учраши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирган. Бироқ АҚШ ҳозирча уларга нисбатан санкция жорий этгани йўқ.
АҚШ расмийларининг Reutersʼга айтишича, ушбу иккита банкка зарба бериши – йирикроқ молия институтларига жиддий тийиб турувчи таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо, санкциялар бўйича экспертлар бу – Пекиннинг жавоб чораларини келтириб чиқаришидан огоҳлантирган.
Шу билан бирга Оқ уй расмийлари йил охирида Трамп ва Си ўртасида кутилаётган учрашув олдидан Вашингтон ва Пекин ўртасидаги зиддиятларни юмшатишга ҳаракат қилмоқда. Улар Хитой илғор технологиялар ишлаб чиқариш учун зарур бўлган муҳим минераллар экспортини қисқартириши мумкинлигидан хавотирда.
«Кўрсичқон ўйини» – туганмас кураш
Булардан ташқари, АҚШ – Эроннинг санкцияларни айланиб ўтишига ва ҳарбий ҳаракатлари учун даромад йиғишига ёрдам бераётган шахслар ва ташкилотларни нишонга олишда ҳам давом этиши мумкин.
Яқинда Молия вазирлиги Эроннинг нефт даромадларини товарларга алмаштираётган воситачи фирмаларга қарши санкциялар киритганди. Аммо, таҳлилчи Бретт Эриксоннинг таъкидлашича, бундай чоралар «кўрсичқон ўйини» – бири йўқ қилинса, бошқаси пайдо бўладиган ёндашувига тенг. Чунки, бундай санкциялар Эроннинг хатти-ҳаракатларини ўзгартирмайди, эронликлар уларнинг ўрнига шунчаки янги ташкилотларни тузиб олаверади.
Санкциялар бўйича яна бир эксперт Миад Малекининг айтишича, Бессент, эҳтимол, Эронга – тўловларни амалга оширишга ёрдам берувчи нефть ташувчилар, харидор ва валюта айирбошловчилар устидан назоратни кучайтиришга ишора қилган бўлиши мумкин.
Унинг қўшимча қилишича, АҚШ «денгиз қамали»ни эълон қилган бир пайтда, Эроннинг имкониятларини пасайтиришга қаратилган авиацияга оид навбатдаги санкциялар ҳам киритилиши мумкин.
Қуруқлик қамали
АҚШ ва Исроилнинг айрим расмийлари қуруқликдан қамал қилиш эҳтимолини илгари суришди, деб ёзмоқда нашр. Бу эса Эроннинг қўшнилари: Ироқ, Туркия, Покистон, Афғонистон, Туркманистон, Озарбайжон ва Арманистоннинг ёрдамини талаб қилади.
Трамп маъмурияти Афғонистондан ташқари бу давлатларнинг барчаси билан турли даражадаги яқинликка эга. Аммо, у ердаги чегара шундоқ ҳам тоғли ва назорат қилиш ўта қийин ҳудуд ҳисобланади.
Трамп, масалан яқинда ўз иқтисодиётдаги доллар тақчиллигидан чиқиб кетиш учун АҚШдан 10 миллиард доллар нақд пулда қарз сўраган Покистонга таъсир кўрсатиши мумкин. Бундан ташқари, АҚШнинг F-35 ҳарбий самолётлари дастурига қайтишга интилаётган Туркияга нисбатан ҳам бу режа ишлаши мумкин.
Қуруқлик қамали - озиқ-овқат, энергия ва тўқимачилик маҳсулотлари импортини тўхтатиб қўйиш орқали Эрон халқига босимни кучайтириши мумкин. Аммо экспертларнинг таъкидлашича, бундай қадамни амалга ошириш қийин бўлади ва у Эронда ички босимга олиб келмаслиги мумкин.
Иккиламчи тарифлар
Олий суд бундай солиқларнинг ҳуқуқий асосини бекор қилганига қарамай, Трамп Эрон билан бизнес қиладиган мамлакатларнинг товарларига божлар киритиш билан бир неча бор таҳдид қилган.
Ўтган ҳафтада Сенат Россияга қарши кенг кўламли санкциялар тўғрисидаги қонун лойиҳасини қабул қилди. Нашрга кўра, ушбу ҳужжат Эронга қарши янги санкцияларни ҳам ўз ичига олади. Бу эса Доналд Трампга – Эрон савдосига ёрдам берадиган мамлакатларга қарши фойдаланиши мумкин бўлган янги тариф ваколатларини беради.
Бироқ бу қонун ҳужжатлари ҳали АҚШ Вакиллар Палатасидан ўтиши керак. Конгрессда тариф чораларига нисбатан кенг тарқалган хавотирларни ҳисобга олганда, буни амалга ошириш қийин кечиши мумкин.
Трампнинг янги иқтисодий босими ва қуруқлик блокадаси таҳдидларига жавобан, Эрон расмийлари Ҳўрмуз бўғозини ёпиш ва АҚШдан товон талаб қилиш орқали қарши босимни давом эттириб келмоқда. «Узоқ йиллик санкциялар билан яшаш тажрибаси» Теҳронни «омон қолиш иқтисодиёти»га ўтказган, дейиш мумкин.
Шу билан бирга Эрон АҚШ ва унинг иттифоқчилари манфаатларига қарши ҳарбий чоралар кўриши мумкин. Хитой билан яширин ёки очиқ нефт экспорти орқали АҚШ блокадасини заифлаштириш ҳам давом этади.
Бундан ташқари, расмий Теҳрон – Доналд Трамп сайловчилари ва партиядошлари босимига дуч келаётганини ҳам яхши тушуниб турибди.
