Булар – июл ойи охирида Молия вазирлигининг Фискал таҳлиллар институти эълон қилган ва муҳокамаларга сабаб бўлган таклифларнинг айримлари. Kun.uz бу таклифлар юзасидан иқтисодчи Отабек Бакиров билан суҳбат ташкил этди.
“Диалог давом этиши керак”
— Аввало айтиш керак, шу пайтгача солиқчиликдаги, бюджет даромадлари ва харажатларидаги ўзгаришлар ёки режалар кенг жамоатчилик билан муҳокама қилинмасди. Ҳар йилги солиқчиликдаги ўзгаришлар ҳақида декабр ойи охирида, парламентимиз қуйи палатасида бир неча соатлик муҳокамалардан кейин тасдиқланадиган бюджетдан хабар топардик. Бу кўп муҳокамаларга, танқидларга сабаб бўларди ҳар доим. Шу нуқтайи назардан диалог пайдо бўлгани мени хурсанд қилади. Бу диалог давом этиши керак. Чунки ёқимсиз ва қийин масалаларнинг мулоқотсиз ечимини, компромиссини топиб бўлмайди.
Иккинчидан, фискал диалогда айтилган жуда кўп таклифларнинг иккита-учтасигина кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Бевосита одамларнинг чўнтагига, солиғи ошишига ёки ташвишига сабабчи бўлган масалаларгина муҳокама бўлди. Аксар масалалар четда қолиб кетгандек. Сиз айтаётган иссиқлик тарифлари жазирама ёзда турганимиз учун қанақадир бугунги куннинг муаммоси эмасдек, у куз ва қишга бориб муҳокама қилиниши керак бўлган масаладек туюлади, шунинг учун кўп муҳокамаларга сабаб бўлмади.
Иссиқлик таъминотида таннарх қанчалик ҳаққоний?
— Иссиқлик тарифларига келадиган бўлсак, охирги уч йилда бу масала ҳар йили кўтарилади. Тошкент шаҳрини иссиқлик тарифлари бўйича энг кўп субсидия оладиган ҳудуд деб ҳисобласак, Veolia бошқарувига берилганидан кейин айтилдики, биз базавий тарифнинг, яъни таннархнинг 15 фоизига чиқдик, бироз муддатдан кейин 16 фоизига, кейинроқ 17 фоизига чиқдик деб айтиб келинади. Ўтган йилги тарифлар оширилишидан кейин эса аҳоли тўловлари таннархнинг 18-20 фоизини қоплаяпти, деб айтилган эди. Ўшанда мен ҳисоб-китоб қилиб айтгандимки, агарда тариф ҳар йили 50-55 фоиздан ошириб бориладиган бўлса, тахминан тўрт йил ичида базавий тарифга етказиб олиш мумкин бўлади.
Бу ерда масаланинг жуда муҳим жиҳати бор: агар улар айтаётган таннарх ҳақиқатан ҳам ҳаққоний бўлса. Лекин энергетикада, транспорт билан боғлиқ бўлган харажатларда, яъни давлат монополиялари кўрсатаётган хизматларда таннарх ўзи қанчалик ҳаққоний? 2022 йилдан бошлаб бизга энергетикадаги ҳар киловатт соатининг таннархи, газ кубасининг ҳар бирининг таннархи ҳақида гапиришарди. Ҳар йили улар ошириб борилади. У қанчалик ҳаққоний деган саволга ҳеч ким жавоб бермасди.
Фискал мулоқотда билдирилган таклифлар: мавжуд амалдаги тарифларни 5,5 баробарга кўтариш, 60 квадрат метргача ижтимоий нормани жорий қилиш, иккинчи ва ундан кейинги квартираларга тўлиқ тижорий тарифларда хизмат кўрсатиш таклифларидан аввал, мен истайдиган нарсам — бу барчага тегишли масала деб ҳисоблайман — таннарх масаласининг шаффофлигини таъминлаш ва мустақил ўрганишлар керак. Ўзи қанча унинг таннархи? Таннарх қанчалик оширилган, бошқарув, маъмурчилик, кредитлар ва сотиб олинаётган техника ускуналари билан боғлиқ харажатлар қанча? Яъни биз фақатгина манфаатдор томоннинг оғзидан чиқаётган рақамларга ишониб қолмасдан, аввал таннарх қанақа деган саволга жавоб бериб олишимиз керак. Аҳоли ишончи учун ҳам бу муҳим нарса. Яъни биз аҳолига нимадир таклиф қиляпмизми, уларга аввал ишонч бера оладиган рақамларни беришимиз керак.
Иккинчи масала бор. Бу масалани ҳар йили пайсалга солиб, кейинги йилга ўтказиб юбориш ҳам нотўғри. Ўзи Ўзбекистон бўйича марказлашган иссиқлик таъминоти хизмати кўрсатилиши саноқли шаҳарларда бор. Бошқача айтганда, Тошкент шаҳрида ва бир неча кичик шаҳарларда марказий иситиш тизими ишлаши учун бутун Ўзбекистон солиқ тўлайди. Яъни андижонлик, сурхондарёлик кўмир ёқадиган, Хоразмда ўтин ёқадиган солиқ тўловчилар Тошкент шаҳри, Навоий ёки Зарафшон шаҳридаги комфорт учун ўзларининг ёнидан тўлаган солиқ ҳисобига қолганларга субсидия берилади. Бу қанчалик адолатли ўзи?
Учинчи масала шуки, ҳақиқатан ҳам иссиқлик учун субсидиялар йилдан йилга ошиб бораётган субсидиялар бўлиб турибди. Агар эътибор берсангиз, биз жами субсидияларнинг бюджетдаги улушини камайтириб боряпмиз, ҳаттоки газга ажратилаётган субсидиялар ҳам камайтириб бориляпти, лекин иссиқликка ажратилаётган субсидиялар йилдан йилга ошиб боряпти. Буни қаердадир тўхтатишимиз керак.
Тасаввур қилинг, давлат субсидия берар экан деб туриб, харажатни амалга ошираверадиган бўлса, давлат уни қоплашда давом этаверадиган бўлса, бунинг ниҳояси қаерда? Бу қаерда тўхтайди? Бунга ҳам жавоб олишимиз керак. Шунинг учун қанчалик ёқимсиз бўлишидан қатъи назар, бу саволга ижро нуқтайи назаридан жавоб берилиши керак. Бугун бўлмаса эртага.
Мен ўша фискал мулоқотда кўрмадим: мана бизнинг режамиз шундай, бу режани амалга оширилиши 2027 йилда бу қадам билан, 2028, 2029, 2030 йилда бу қадам билан амалга оширилади деган таклифни кўрмадим. Яъни умумий гап айтилди, беш-беш ярим баробар биз тарифларни оширамиз дейилди. Бу қанча муддат ичида амалга оширилади? Қанақа қадамлар қўйилади? Яъни бу юк бирданига аҳолига, айниқса ижтимоий оғриқларга эга аҳолига қандай таъсир кўрсатади деган саволларга жавоб олганимиз йўқ.
Бюджетга қўшимча тушумлар қаерга сарфланади?
— Солиқ, бюджет билан боғлиқ ҳар қандай ўзгаришлар “ниманинг эвазига нимага эришмоқчимиз” деган саволга жавобдан бошланиши керак. Мен фискал институтни танқид қилмоқчи эмасман, чунки улар бюджетнинг харажатлар қисмига ҳам кўп масалаларда тўла-тўкис таклиф бера олмайди, чунки унинг устида турган бошқа давлат органлари ҳам бор. Агар фискал институт самимий, халққа тушунарли бўладиган мулоқотни давом эттиришни истайдиган бўлса, битта нарсани аниқ қилиб етказиш керак бўлади: бизга 2027 йилда шунча қўшимча бюджет даромади керак. Айтайлик, 10 триллион сўм қўшимча бюджет даромади керак.
Хўп, бу қўшимча даромадларни нимага сарфлаймиз? Маъмурий харажатларга, яъни бошқарув харажатларига, амалдорларга сарфлаймизми, иқтисодиёт харажатларига, ижтимоий харажатларгами, шуни аввалбошдан айтиш керак.
Масалан, иссиқликдан биз 2 триллион субсидияни бўшатиб олмоқчимиз. Қўшимча солиққа тортиш, ЯТТларни ёки ўзини ўзи банд қилганларни қўшимча солиққа тортиш ҳисобидан, айтайлик, 1 триллион сўм қўшимча тушумга эришмоқчимиз. Яна қайсидир соҳа, масалан углерод солиғини жорий қилиш орқали биз шунча қўшимча бюджет олмоқчимиз. Бўшаган даромадларни ва қўшимча келган даромадларни шу соҳаларга сарфламоқчимиз дейдиган бўлса, ўз-ўзидан бу ҳаракатларнинг мантиқий давоми бўлади.
Исталган мамлакатда, эркин дунё мамлакатларида ҳар қандай солиқ ўзгаришлари фақатгина у солиқларни жорий қилиниши билан эмас, ўша солиқлардан келадиган қўшимча даромадлар ёки бўшаган маблағларни қаёққа қандай тақсимланиши ҳақида бўлади. Мен мана шу тақсимланиш бўйича муҳокамаларни ёки таклифларни кўрмадим.
Ўз-ўзидан, бу таклифлар ижобий қабул қилинмагани ёки кўтаринки руҳ билан қабул қилинмаганининг сабаби ҳам ўзи шунда. Биз нима учун иссиқликка энди кўпроқ тўлаймиз, эвазига нима оламиз деган саволга жавоб ола олиши керак солиқ тўловчи. Бу тарафи кафолатланмасдан туриб, бу ёқдан таклиф берилиши ишонч яратмайди, кўприк яратмайди.
2017 йилдан буёғига олиб қарайдиган бўлсак, ҳар сафар қўшимча солиқлар, қўшимча тарифларнинг ошиши эвазига нима олингани билан бўлган моддий картина яратилгани йўқ. Шу моддий картинага ишонч ҳосил қилдирилиши керак.
“Ёпиқ тарзда берилган имтиёзлар бекор қилиниши керак”
— Бюджет даромадларини кўпайтириш, қўшимча солиқлар ёки тарифлар масаласи келганда доим айтамиз: тўхтанглар, аввал биринчи навбатда шу пайтгача берилган имтиёзларни, у очиқми, ёпиқми, қанчалик самарали бўлганини бир ўзимизга белгилаб олайлик.
Айрим имтиёзлар ҳалигача ишлаб келяпти. Мисол учун, ёпиқ имтиёзларнинг жуда кўпчилиги ҳалигача ишлаб келяпти. Жуда кўпини билмаймиз. ОАВга тақдимот қилинган рақамларни кўрадиган бўлсангиз, ўша имтиёзларни ёпиқ қарорлар асосида берилган таснифи, очиқ қарорлар асосида берилган таснифи йўқ. Солиқлар қирқимида таснифи бор имтиёзларнинг, қўшилган қиймат солиғи, фойда солиғи ва ҳоказо, айланмагача бўлган қисми бор. Лекин бу имтиёзларнинг қанчасини биз бож бўйича, солиқлар бўйича ёпиқ кўринишда берганмиз?
Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ҳар йили эълон қилиб боряпти, ким қанча имтиёз олди деб. Ҳаттоки Коррупцияга қарши кураш агентлигида ҳам ўша ёпиқ имтиёз олганларнинг қанча имтиёз ҳажми борлиги тўғрисида маълумот олишга имкони йўқ.
Мувозанат масаласини кўришимиз керак деган пайтда, аҳолига келган жойи кўриляпти-да, йирик бизнесга – ўша катта давлат дастурларига кириб олган, давлат буюртмаларига кириб олган, турли пудратлар, турли йирик инвестицион лойиҳалардаги субъектларнинг имтиёзлари ҳақида гап очилмаяпти умуман. Шу ерда самимият масаласи кўтарилади.
Шунинг учун мана шу тафтиш қисми, аввал берилган, айниқса ёпиқ кўринишда берилган имтиёзларни қайта кўриб чиқилиши, уларни бекор қилиниши масаласи ҳам кун тартибида баб-баравар бўлиши керак. Агар шу кун тартибида бўлмайдиган бўлса, бу худдики ўгай болага битта муносабат, ўзини боласига битта муносабат бўлгандек бўлади.
“ЯТТлар ва ўзини ўзи банд қилганлар солиғи тенглаштирилса, имтиёз олган компаниялар ҳам ижтимоий солиқни тўлаши керак”
— Ҳозир якка тартибдаги тадбиркорлар ва ўзини ўзи банд қилганлар айланмадан 1 фоиз солиқ тўлайди. Фарқи: ЯТТларда беш нафаргача ходим ёллаш имконияти бор ва улар ҳар ой 1 БҲМ миқдорида ижтимоий солиқ тўлайди. Ўзини ўзи банд қилганлар учун эса ижтимоий солиқ ихтиёрий, улар агар иш стажи ҳисобланишини хоҳласа, йилига 1 БҲМ ижтимоий солиқни ихтиёрий равишда тўлаши мумкин.
Фискал институт 2027 йилдан бошлаб ЯТТлар ва ўзини ўзи банд қилган шахслар учун ижтимоий солиқни тенглаштиришни таклиф қиляпти. ЯТТлар ва ўзбандларга йилига тахминан 2 млн сўм атрофидаги ижтимоий солиқ белгилаш илгари суриляпти. Бу таклифда ижтимолий солиқ ЯТТлар учун камаяди, ўзбандлар учун эса ошади ва мажбурий бўлади.
Шу ерда битта савол туғилади. Агар ЯТТ ва ўзини ўзи банд қилганларнинг солиқ юки тенглаштириладиган бўлса, ўзини ўзи банд қилишнинг моҳияти қолмай қолади-ку? Сабаби, ўзини-ўзи банд қилганлардан фарқли равишда, ЯТТлар бештагача одам ёллай олади. Яъни улар нима учун кўпроқ солиқ тўлар эди, деган саволга жавоб шу ерда .
Иккинчиси, ЯТТлар чакана савдо билан шуғулланиши мумкин. Ўзини ўзи банд қилганлар эса савдо билан шуғуллана олмайди. Бу ерда оқибатлар ҳақида гапиришимиз керак, яъни бугун мавжуд бўлган 2,8 миллион ўзбанд эртага ҳаммаси солиқ тўловчига айланиб қолади деган хулосага келмаслик керак. Математик янглишув бўлади. Яъни бугун мавжуд бўлган 380 минг ёки 400 минг атрофидаги ЯТТларнинг ҳақиқатан ҳам солиғи камайиши мумкин. Лекин 2,8 миллион ўзини ўзи банд қилганларнинг ҳаммаси эртага ижтимоий солиқ тўловчисига айланиб қолади, деган фикрга ёки моделга бормаслик керак.
Агар ЯТТ ва ўзбандлар ўртасида фарқ йўқолса, ўзини ўзи банд қилганларнинг жуда катта қисми ёпилади ёки ЯТТга ўтиб олади. Нима қилади солиқ юки бир хил бўлса-ю, имтиёзи бўлмаса?
Ўзини ўзи банд қилиш мақоми пандемия пайтида, даромадлари доимий бўлмаган аҳолини қўллаб-қувватлаш учун жорий қилинган эди. Унгача бизда бу мақом мавжуд эмас эди. Кейинги йилларда бу аҳолини банд қилишдаги асосий инструментга ҳам айланди. Демак, бу таклифлар агар амалиётга жорий қилинадиган бўлса, қабул қилиш керак бўладики, ўзини ўзи банд қилганлар сони кескин камаяди. Фаолиятини давом эттирадиганлар, давом эттириш истагидагилар ЯТТга ўтиб олади.
Ижтимоий солиқ тўғрисидаги таклифлар тўғри. Ҳаммага баб-баравар юк тушиши керак. Бекорга бу мазмунни яна бояги имтиёзлар масаласига олиб бориб тақамоқчи эмасман. Бизда 2020 йилдан кейин ижтимоий солиқдан тўлиқ озод қилинган компаниялар бор. Очиқ қарорлар билан, ёпиқ қарорлар билан. 1 фоизлик ижтимоий солиқ тўлайдиган ҳудудларимиз ёки соҳаларимиз бор, тармоқларимиз бор. Демак, у ерда ҳам шу минимумни жорий қилиш керак бўлади. Чунки яна номутаносиблик пайдо бўлади. Биз ЯТТлар ва ўзбандлар ўртасидаги адолатни таъминламоқчи бўлаётган бўлсак, шу адолатимизни бошқа имтиёзли гуруҳларга ҳам, имтиёзли компанияларга ҳам татбиқ этишимиз керак бўлади. Акс ҳолда, бизнинг самимиятимиз боягидек саволли бўлиб қолади. Бу таклифларга ҳеч ким ишонмай қолади.
Шунинг учун агарда ўзбандлар ва ЯТТлар билан боғлиқ ижтимоий солиқ масаласи таклиф этилаётгандек жорий қилинадиган бўлса, шу минимумни, яъни жон бошига, ҳар бир банд аҳолига 2 миллион сўм атрофидаги маблағни имтиёзи бор бўлган компанияларнинг ходимларига ҳам минимум сифатида ишлатиш керак. Бошқача вариантни мен кўрмаяпман.
“Банклар ва уяли алоқа компанияларининг фойда солиғи пасайтирилмаслиги керак”
— Аввалига нима сабабадан тижорат банклари, бозорлар ва уяли алоқа компанияларининг фойда солиғи 20 фоиз бўлиб келганини тушунтирсам. Янги Солиқ кодексига 2020 йилдан ўтилганди. Унда фойда солиғи ҳаммага 15 фоиз, банклар, уяли алоқа ва бозорларга эса 20 фоиз деган масала ўша пайтдаги консенсус билан боғлиқ эди. Яъни солиқ реформамиз пайтида бюджет даромадларини пасайтириб юбормаслик масаласи ҳам бор эди. Банклар, бозорлар ва уяли алоқа компаниялари – доимий юқори даромадга эга субъектлар. Улар йирик солиқ тўловчилар ҳисобланади ва уларнинг алоҳида маъмурчилиги, солиқ назорати бор. Уларнинг даромади доимий, улардан солиқ олиш жуда ҳам осон. Шунинг учун ҳам ўша ўтиш даврида бюджет даромадларини камайтириб юбормасликнинг усулларидан бири – доимий солиқ тўлаётган шу учта тоифага 20 фоизлик ставкани қолдириш эди. (Нима сабабдан уларга фойда солиғини 20 фоиз ставкада қолдиряпмиз, қолганларникини 15 фоизга туширяпмиз деган саволга аниқ жавоб бўлмаган эди. Юқоридагилра – бу менинг мулоҳазам).
Иккинчи масала, ҳамма муҳокама қилди, банкларни энди бундан буёғига пулда ифодаланган хизматлари учун қўшилган қиймат солиғи тўлаши-ю, эвазига фойда солиғининг 20 фоиздан 15 фоизга туширилиши кўп муҳокама бўлди. Лекин уяли алоқа компанияларига келганда ҳеч ким бу масалани кўтаргани ҳам йўқ. Сиз билан суҳбатимиз бошида айтиб кетдим-ку, жуда кўп таклифлар, ўндан ортиқ таклифлар ичида муҳокама қилинмасдан тирқишдан ўтиб кетадиган таклифлар ҳам бор. Шу тирқишдан ўтиб кетиши кутилаётган таклифлардан бири, мени назаримда, уяли алоқа компаниялари учун солиқ ставкасини 20 фоиздан 15 фоизга тушириш. Мен бунинг маъносини тушунмадим.
Охирги уч йил ичида уяли алоқа компаниялари учун акциз солиғи 20 фоиздан нолга тушириб берилди. Аввал 20 дан 15 га, кейин 15 дан 10 фоизга, кейин умуман бекор қилинди. Айни бир пайтда уяли алоқа компаниялари тарифларни оширишдан тўхтагани йўқ. Хизматларни яхшилаб қўйгани йўқ. Энди савол туғилади, тўхта, давлат сизларга акцизларни нол қилиб берган бўлса, нимага тарифларни оширяпсиз деган саволни ҳеч ким кўтармаяпти.
Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг ўзининг ҳисоб-китобига кўра, акцизларни бекор қилишнинг ўзидан уяли алоқа компанияларидан олинадиган солиқлар 1,2 триллион сўмга камайган. Яъни биз уяли алоқа компанияларига акцизларни бекор қилиб, уларга 1,2 триллион сўм топширгандик. Бир томондан, ўзини ўзи банд қилганлардан қанақадир суммаларни, “тийинларни” йиғмоқчимиз, бошқа томондан эса триллионларни уяли алоқа компанияларига ўз ихтиёримиз билан топширмоқчи бўляпмиз.
Банклар ҳам 20 фоиз солиқ тўлаши керак. Керак бўлса, ҚҚСга ҳам киритиш керак. Агарда масала аҳолидан имтиёзларни маҳрум қилиш, аҳолини тарифларини ошириш ўртасидаги сценарийлар ҳақида гап кетадиган бўлса, ёмон сценарийлар ичида “яхшироқ ёмони” банкларнинг ҳам, уяли алоқа компанияларининг ҳам фойда солиғини 20 фоиз даражасида қолдириш ҳисобланади.
Тўлиқ интервюни Kun.uz'нинг You tube саҳифасида томоша қилинг.
