Бир неча йил аввал ҳомиладор аёллар туғуруқхонага йўл олганда, асосий савол «фарзандимни соғ-саломат дунёга келтира оламанми?» бўлган бўлса, бугун унга яна бир савол қўшилмоқда: «Табиий равишда туғаманми ёки кесарча кесиш амалиёти биланми?» Kun.uz мазкур долзарб мавзуга бағишлаб кўрсатув тайёрлади. Унда соҳа мутахассислари, шифокорлар ва бу жараённи ўз бошидан ўтказган қаҳрамонлар иштирокида кесарча кесиш амалиётининг кўпайиш сабаблари, унинг салбий асоратлари ҳамда бу борада қабул қилинаётган янги ҳуқуқий тартиблар муҳокама қилинди.
Жамоатчиликнинг кесарча кесишга муносабати: осон йўлми ёки зарурат?
Жамоатчилик орасида эса кесарча кесишга муносабат турлича. Кимдир уни туғуруқ оғриғидан қочишнинг осон йўли деб ҳисобласа, бошқалар фақат тиббий зарурат бўлгандагина операция қилиниши керак деб билади. Сўровномада иштирок этган аёллар ҳам бу борада турли фикрларни билдирди. Айрим иштирокчилар кесарча кесишни аёлларнинг туғуруқ оғриғига чидамсизлиги ва осонроқ йўлни танлаши билан боғлади. Бошқалар эса операциянинг ўзига хос қийинчиликлари борлигини, бироқ тиббий зарурат туғилганда унинг аҳамияти беқиёс эканини таъкидлади.
«Энди, албатта, табиий туғган яхши деб ўйлайман, бекорга Худойим шунақа яратмаган. Табиий туғган барибир яхши. Лекин операция барибир операция. Шунчаки дардга чидамасдан кўпчилик ҳозир кесарчани танлаяпти. Дардга чидамаслик, кейин ҳозир жудаям нозик-да, кўпчилик, бақувват эмас барибир. Шунинг учун кесарчани танлашяпти, кучи етмайди», — деди сўровномада иштирок этган аёллардан бири.
Кесарча кесиш кўпаймоқда: асосий мезон энди фоиз эмас
Кесарча кесиш амалиётига мурожаатлар сони сўнгги йилларда ортиб бормоқда. Бунга замонавий диагностика усулларининг ривожланиши, ҳомила ва онадаги айрим ҳолатларни эрта аниқлаш имконияти, шунингдек, ЭКО орқали ҳомиладорликлар кўпайиши каби омиллар таъсир қилмоқда. Ўзбекистонда ҳам бу кўрсаткич йил сайин ўсган: 2023 йилда кесарча кесиш амалиётлари республика бўйича 20–21 фоизни ташкил этган бўлса, кейинги йилларда 24–26 фоизгача ошган. 2025 йил якунига келиб эса бу кўрсаткич 27–28 фоиз атрофида бўлган.
Юлдуз Эшонова кесарча кесиш фақат тиббий эмас, балки ижтимоий тус олиб, аёлларнинг туғуруқ оғриғидан қўрқиб, ўз хоҳиши билан операцияни талаб қилаётганини очиқлади. Мамлакатдаги рақамлар жаҳон стандартларига нисбатан пастроқ бўлса-да, йил сайин ошиб бораётганини таъкидлади.
«Мана, Туркия давлатида, диагностикани биласиз, уларда кесарча кесиш амалиёти 62 фоизни ташкил қилади. Европа мамлакатларида 42 фоиз. 2025 йилнинг охирига келиб эса бу республикамиздаги умумий кўрсаткичимиз 27–28 фоизни ташкил этади. 1985 йилда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти “10 фоиздан 15 фоизгача қилинглар” деган бўлса, 2015 йилда “Йўқ, муассасалар, тўхтанг, биз жарроҳлик амалиётини фоиз миқдорида эмас, унинг ўтказилиш сифати, қайси даражада, кимга тўғри амалга оширилаётганига қараб баҳо беришимиз керак, бунинг сабабларини аниқлашимиз керак ва шу сабабларини керакли йўналишда камайтиришга ҳаракат қилишимиз керак”, деган тенденцияни олдинга суриб чиқди», — дейди у.
Кесарча кесишнинг оғриқли оқибати: бир кунлик қоронғилик
Туғуруқ жараёнларидаги соғлом ёндашувлар ва шифокорлар масъулияти ҳақида сўз борганда, бу жараённинг инсон тақдиридаги оғир асоратларини ҳис қилган қаҳрамоннинг ҳикояси барчани ўйлантириб қўйиши аниқ. Операцияни «осон йўл» деб билганлар кўп, бироқ унинг ортида шифокорлар хатоси ва тиббий масъулиятсизлик туфайли юзага келадиган аччиқ ҳақиқатлар ҳам бор. Кўрсатувда иштирок этган қаҳрамон ўзи бошидан кечирган оғир дамларни ва ичида қолган фобияни қуйидагича хотирлайди:
«Ундан ёмони — кўзим кўрмай қолган. Энг ёмон томони шу. Кейин бир кун давомида шу ёруғ оламни кўрмаганман. Анестезиологнинг хатоси билан менда наркозни кўп бериб юборишган экан, яъни дозасини кўпайтириб юборишган экан, шунинг оқибатида эгизак фарзандларим онанинг меҳридан қаровсиз қолиб кетишган. Кўнглимда оғриқ қолиб кетган ва кўзим кўрмай қолгани ҳисобига кесарча кесиш деган амалиётни эшитсам, менда фобия яна пайдо бўлаверади. Чунки кесарча кесиш — бу мен учун бу дунёни кўрмаслик билан тенг. Ҳақиқатан бир сутка кўзим кўрмаган ва яна менга қўшимчасига анестезиолог келиб, блокада қилиб, мени тинчлантириб, саккиз соат ухлатишган ва ўшандан кейин сал хира-хира кўзим кўришни бошлаб, кейин яхши кўриб кетганман», — дейди афсус билан эслаб қаҳрамон.
Кесарча кесишни ким ва қачон танлайди?
Шифокорлар фақат тиббий кўрсатма асосида операция қилиниши кераклигини таъкидлаётган бўлса-да, баъзи аёлларнинг ўз хоҳиши билан туриб олиши ҳам муаммо эканини кўрсатади. Айрим ҳолатларда аёллар шифокорларнинг тўғри ёндашуви билан фикридан қайтиб, табиий туғуруқдан сўнг хурсанд бўлиб кетишини, бироқ талаби бажарилмаганда аразлаб кетишини ҳам шифокорлар айтишди:
«Амалиётда кўпинча кесар кесиш сўраб келган аёлларга тўғри тушунтирсак, туғуруқдан кейин ҳаммаси хурсанд бўлиб: “Яхшиям ўзимни туғдирдингиз”, деб айтишади. Улар икки соатдаёқ туриб юриб, боласини бемалол кўтаради. Кесареводан кейин эса қорин қаватма-қават кесилиши ҳисобига бир ойлаб яхшигина оғриқлар бўлади. Аёллар бу оддий операция эмаслигини, афсуски, фақат туғгандан кейингина билишади. Айрим вақтларда қабулимизга келган аёллар “Кесарево сечение қилинг мени”, деб келишади. Йўқ, унда кўрсатма йўқ, ўзинг туғсанг бўлади, деса, аразлаб кетиб қолганлари ҳам бор», — дейди Республика перинатал маркази акушер-гинекологи Дилфуза Ҳайитова.
Кўрсатмасиз кесарча кесишга энди йўл қўйилмайди
Ана шундай муаммоларнинг олдини олиш ва асоссиз равишда кесарча кесишни талаб қилиш ҳолатларига чек қўйиш мақсадида Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан жиддий чоралар кўрилмоқда. Соғлиқни сақлаш вазирининг оналик ва болаликни муҳофаза қилиш бўйича маслаҳатчиси Элмира Боситхонова бу борада янги ҳуқуқий тартиблар қабул қилинганини билдирди:
«Биз Соғлиқни сақлаш вазирлиги Адлия вазирлиги билан ҳамкорликда кесар кесишга бўлган кўрсатмалар рўйхатини норматив-ҳуқуқий ҳужжат даражасигача кўтардик ва бу шифокорларга ҳам, аёлларимизга ҳам тааллуқли. Агар аёл кўрсатма бўлмаса ҳам талаб қиладиган бўлса, ана шу ҳужжат орқали унга кўрсатилади: “Кечирасиз, сингилжоним, бу амалиётни бажариш учун сизда ҳеч қандай кўрсатма йўқ”, деб ва у физиологик туғруқ орқали ўз фарзандини дунёга келтириши керак. Бугунги кунда тасдиқланган протоколларга риоя қилмасдан, кўрсатмасиз кесар кесиш амалиётини бажарган шифокорларга нисбатан интизомий жазолар қўлланилади. Агар бу ҳолат асоратлар, ҳатто оналар ёки гўдаклар ўлимига олиб келадиган бўлса, демак, жиноий жавобгарликка ҳам тортилиши аниқ», — деди у.
