2026 йилги Нобел мукофоти кимларга ва нима учун берилди?
|21:5197113 мин
Ҳар йили октябр ойида дунё олимлари, адиб ва сиёсатчиларнинг нигоҳи Норвегия ва Швецияга қадалади: айнан шу вақтда инсониятга энг катта наф келтирган кашфиёт ва хизматлари учун Нобел мукофоти ғолиблари эълон қилинади.
Нобел мукофотининг олтин медали / Фото: New York TimesНобел мукофотининг олтин медали / Фото: New York Times
2026 йилги мавсум ғолиблари 5–12 октябр кунлари эълон қилинди. Олти йўналишдаги мукофот олимлар, шоира ва ҳуқуқшуносга насиб этди. Тинчлик мукофотига Ғазода геноцид содир этилган, деган хулосага келган БМТ комиссияси раҳбари муносиб кўрилди. Бу сафар ҳам мукофотдан қуруқ қолган президент Трамп Нобел қўмитасини кескин танқид қилди. Мукофотлар ўз эгаларига 10 декабр — Алфред Нобел вафот этган куни Стокголм ва Осло шаҳарларида топширилади.
Нобел лауреатлари ва номзодлар қандай танланади?
Нобел танлови очиқ конкурс эмас: унга ариза топшириб ёки ўзини ўзи кўрсатиб бўлмайди. Физика, кимё ва иқтисодиёт бўйича лауреатларни Швеция Қироллик Фанлар академияси, физиология ёки тиббиёт бўйича Каролинска институтининг 50 профессордан иборат Нобел ассамблеяси танлайди. Адабиёт бўйича ғолибни 18 аъзоли Швеция академияси танлайди. Тинчлик мукофотини эса Нобел васиятига кўра Норвегия парламенти тайинлайдиган беш кишилик Нобел қўмитаси беради.
Фан ва адабиёт йўналишларида номзодни таклифнома олган академия аъзолари, аввалги лауреатлар ва соҳа профессорлари, адабиётда эса ёзувчилар уюшмалари раислари ҳам кўрсата олади. Тинчлик мукофотида доира кенгроқ: парламент ва ҳукумат аъзолари, давлат раҳбарлари, тарих, ҳуқуқ ва фалсафа профессорлари каби ўн минглаб киши номзод кўрсатишга ҳақли.
Номзодлар номи 50 йил сир сақланади. Битта мукофот кўпи билан уч кишига берилади. Лауреат диплом, ўртача 175 граммли олтин медал ва пул мукофотини олади. 2026 йилда мукофотнинг 125 йиллик юбилейи муносабати билан Нобел жамғармаси ҳар бир мукофот миқдорини 11 миллиондан 12 миллион Швеция кронасига оширди. Бу тахминан 1,2 миллион АҚШ долларига тенг.
6 йўналиш ва 10 ғолиб
Физиология ёки тиббиёт соҳаси
Мукофотлар ҳафтасини анъанага кўра тиббиёт йўналиши очди: 5 октябр куни Каролинска институти мукофот «нур ёрдамида очиладиган ион каналлари ва оптогенетика соҳасидаги кашфиётлар учун» берилганини маълум қилди.
Мавзуга оид
Нобел мукофоти бу кашфиётларнинг бошида турган америкалик психиатр ва биоинженер Карл Дейссерот (Стэнфорд университети) ҳамда немис олимлари Петер Хегеманн ва Георг Нагелга берилди.
Фото: AP Photo
Узоқ вақт давомида олимлар алоҳида нерв ҳужайралари нима иш қилишини аниқ текшира олмасди. Хегеманн ва Нагел бир ҳужайрали сувўтида кўк нур тушганда «ёқиладиган» оқсилни топди, Дейссерот эса бу оқсил генини нерв ҳужайраларига киритиб, уларни нур билан бошқаришга эришди.
Оптогенетика деб номланган бу усул олимларга муайян нерв занжирларини ёқиб-ўчириб, хотира, ҳис-туйғу ва хулқ-атвор қайси тармоқларга боғлиқлигини исботлаш имконини берди.
Фото иллюстрация: Нобел тиббиёт қўмитаси
Бу неврологик ва руҳий касалликларни ўрганишда муҳим, клиникада эса усул кўриш қобилиятини тиклаш учун синаб кўрилмоқда. «Оптогенетика мияни биз илгари фақат орзу қилишимиз мумкин бўлган даражада хариталаш имконини беради», деди Нобел тиббиёт қўмитаси раиси Пер Свеннингссон.
Физика соҳаси
6 октябр куни Швеция Қироллик Фанлар академияси физика мукофотини Белгияда туғилган, АҚШнинг Висконсин–Медисон университетида ишловчи 82 ёшли физик Френсис Халзенга берди. Олим «IceCube нейтрино обсерваториясига қўшган ҳал қилувчи ҳиссаси ва астрофизик келиб чиқишга эга юқори энергияли нейтриноларни кашф этгани учун» эътирофга лойиқ кўрилди.
Френсис Халзен / Reuters
Нейтринолар Ер шарини ҳам, танамизни ҳам сездирмасдан тешиб ўтади, шу боис уларни «арвоҳ зарралар» дейишади. Уларни ушлаш жуда қийин.
IceCube обсерваторияси / Фото: Getty Images
Халзен Жанубий қутбдаги тиниқ музни улкан «тутқич»га айлантиришни таклиф қилди: бир куб километр муз ичидаги минглаб сезгичлар нейтрино атом ядросига урилганда пайдо бўладиган заиф чақнашни қайд этади. IceCube деб номланган бу обсерватория Қуёш тизимидан анча узоқдан келган нейтриноларни илк бор аниқлаб, коинотдаги энг кучли жараёнларни ўрганишнинг янги йўлини очди.
Кимё соҳаси
Кимё мукофоти эса 7 октябр куни француз кимёгари, 95 ёшли Анри Каган ва 76 ёшли япон олими Кенсо Соаига берилди. Улар «асимметрик органик синтезда ночизиқли эффектлар ва автокатализни кашф этгани учун» эътироф этилди.
Кўплаб молекулалар ўнг ва чап қўл каби бир-бирининг кўзгудаги акси бўлган икки шаклда бўлади, аммо тирик организмлар фақат биттасини ишлатади. Бу қандай юзага келгани бир асрдан бери жумбоқ эди.
Фото: AP
Каган реакцияда шакллардан бирини кутилганидан анча кўп ҳосил қилиш йўлини топди, Соаи эса фақат битта шакл чиқадиган реакцияни яратди. Бунгача бундай натижага фақат табиатнинг ўзи эриша олганди. Бу усул дори ишлаб чиқариш учун жуда муҳим, чунки кўпинча дорининг фақат битта «қўли» даволайди, иккинчиси эса фойдасиз ёки ҳатто зарарли бўлиши мумкин.
Адабиёт соҳаси
Лабораториялардан сўнг навбат адабиётга келди. Швеция академияси 8 октябр куни мукофотни канадалик шоира, ёзувчи ва таржимон Энн Карсонга берди. У «классик анъана билан ўйинсимон мулоқотда замонавий адабиёт учун янги шакллар яратган дадил ва ихтирочи ижоди учун» мукофотга лойиқ кўрилди.
Карсон қадимги юнон афсоналари ва шеъриятини бугунги ҳаёт билан боғлаб, уларни замонавий ўқувчига янги кўринишда тақдим этган.
Ҳамид Исмоилов / Фото: The Guardian
Бу йилги мукофот ўзбек ўқувчиси учун яна бир жиҳати билан эътиборга молик. Айрим манбалари ўзбек адиби Ҳамид Исмоилов ҳам ғолиб бўлиши мумкинлигини ёзганди. 1992 йилдан буён Лондонда яшаётган Исмоилов 2019 йилда «The Devils' Dance» романи учун EBRD адабиёт мукофотини олган. Асл номи «Жинлар базми» бўлган бу роман Абдулла Қодирийнинг фожиали тақдири ҳақида ҳикоя қилади. У ўзбек тилидан инглиз тилига таржима қилинган илк роман ҳамдир.
Бироқ унинг Нобелга номзодлар қаторида бўлганини расман тасдиқлаш имконсиз: Нобел қўмитаси номзодлар кимлигини 50 йил давомида ошкор қилмайди.
Иқтисодиёт соҳаси
Стокголмдаги эълонлар ҳар бир оиланинг ҳамёнига тааллуқли мавзу — иқтисодий силкинишларни юмшатиш билан якунланди. Нобел васиятида бўлмаган иқтисодиёт мукофотини 1968 йилда Швеция Марказий банки таъсис этган. 12 октябр куни у америкалик иқтисодчилар Роберт Ҳолл ва Майкл Вудфордга «макроиқтисодий барқарорлаштиришнинг микроиқтисодий асослари учун» берилди.
Инқироз пайтида ҳукумат ва марказий банклар фоиз ставкасини тушириб, харажатни ошириб, иқтисодиётни жонлантиришга уринади. Бироқ 1970 йилларда бу усул иш бермай, нархлар ҳам, ишсизлик ҳам бирданига ўсиб кетган эди. Ҳолл ва Вудфорд иқтисодий моделларни оддий оилалар ва компаниялар қарорларига асослаб қурди: одамлар пул жамғариш ёки нарх белгилашда келажакка қарайди, деган ғояни марказга қўйди. Шу туфайли марказий банк режаларини олдиндан очиқ эълон қилиб, одамларнинг кутилмалари орқали инфляция ва инқирозларни юмшата олади — бугун шу турдаги моделлардан кўплаб марказий банклар, жумладан Ўзбекистон Марказий банки ҳам фойдаланади.
Тинчлик соҳаси
Ослода эса 9 октябр куни ҳафтанинг энг кўп кутилган ва энг сиёсий эълони янгради. Норвегия Нобел қўмитаси тинчлик мукофотини жанубий африкалик ҳуқуқшунос, 85 ёшли Нави Пиллейга «тинчлик ва халқаро ҳуқуқни илгари суриш йўлидаги саъй-ҳаракатлари учун» берди.
Пиллей ёш адвокатлигида бўлажак ЖАР Президенти Нелсон Мандела ва бошқа апартеид мухолифларини ҳимоя қилган. У узоқ йиллар халқаро судларда ва БМТда судя ҳамда комиссар лавозимларида ишлаган.
Нави Пиллей / UN Photo
Пиллей бошчилигидаги БМТнинг босиб олинган Фаластин ҳудудлари бўйича мустақил тергов комиссияси 2025 йилда «Исроил Ғазода геноцид содир этган», деган хулосани чиқарганди. Шунингдек, комиссия 2024 йилда ҳам Исроилни, ҳам Ҳамасни ҳарбий жиноятларда айблаган эди.
Ғолибни эълон қилган Нобел қўмитаси ўз баёнотида халқаро ҳуқуқ «улкан босим остида» эканини ва судялар санкцияларга учраётганини таъкидлади. БМТ Бош котиби Антониу Гутерриш мукофотни «халқаро ҳуқуқни қўллаб-қувватлаш ва ҳимоя қилиш учун меҳнат қилаётган барчага эҳтиром» деб атади.
Геноцид айбловини рад этадиган Исроил бош вазири девони Нобел қўмитаси «ахлоқий компасини йўқотди», дея танқид қилди. Мукофот эълон қилингач, АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Халқаро жиноят судининг ўзига қарши санкциялар эълон қилди.
Трамп омили ва энг «сиёсий» Нобел
Иккинчи йил кетма-кет тинчлик мукофоти арафасидаги асосий савол «ким олади?» эмас, балки «Трамп оладими?» бўлди. Чунки АҚШ президенти Доналд Трамп мукофотга даъвогарлигини яширмайди ва «урушларни тўхтатгани»ни асосий далил қилади.
2026 йилги мукофотга унинг номзодини Покистон, Исроил ва Камбоджа ҳукуматлари ҳамда бир қатор америкалик қонунчилар кўрсатган. Бироқ PolitiFact фактчекинг нашри Трампнинг урушларни тугатгани ҳақидаги даъвосини «асосан ёлғон» деб баҳолаган. Нашр фикрича, Трамп бир қатор келишувларда рол ўйнаган, аммо уларнинг кўпи мўрт, айрим томонлар унинг ролини инкор этади, баъзи низоларда эса уруш бўлмаган.
2025 йилда ҳам Трамп Нобел мукофотини ололмаганди. Кейинроқ 2025 йилги лауреат, Венесуэла мухолифати етакчиси Мария Мачадо ўз медалини Трампга совға қилган.
Мачадо ўз медалини Трампга бермоқда / Фото: White House
Трамп 2026 йилда ҳам бу мукофотни ололмагач, Пиллей ҳақида «Мен бу аёл ҳақида ҳеч нарса билмайман, бошқа ҳеч ким ҳам билмайди!» деб ёзди. Қарорни эса «Норвегия учун ўчмас доғ» деб атади.
Манбаларга кўра, Ослодагилар Эронга қарши бошланган уруш, ҳудудий даъволар, муҳожирларга нисбатан қатъий сиёсат, шунингдек, халқаро ҳамкорлик ва оммавий ахборот воситаларига ҳужумлари туфайли Америка президентини муносиб номзод деб ҳисобламайди.
Агар Трамп ғолиб бўлганида, Нобел мукофотини олган сиёсатчиларнинг узун рўйхатига қўшилган бўларди. Зеро, тинчлик мукофоти доим энг «сиёсий» Нобел бўлиб келган. АҚШнинг тўрт президенти — Теодор Рузвелт, Вудро Вилсон, Жимми Картер ва Барак Обама бу мукофотни олган.
Турли йиллардаги лауреатлар орасида Миср президенти Анвар Садат ва Исроил бош вазири Менахем Бегин, СССР президенти Михаил Горбачёв, Нелсон Мандела ва ЖАР президенти Фредерик де Клерк, Фаластин етакчиси Ёсир Арафат ҳамда исроиллик Шимон Перес ва Ицҳак Рабин ҳам бор. 1973 йилда мукофот АҚШ Давлат котиби Генри Киссинжер ва ветнамлик музокарачи Ле Дук Тхога ҳам берилган. Буюк Британия бош вазири Уинстон Черчилл эса тинчлик учун эмас, 1953 йилда адабиёт бўйича Нобел олган.
Алфред Нобел: динамитдан тинчликкача
Бу мукофот швед кимёгари ва ихтирочиси Алфред Нобел васияти асосида жорий қилинган. 1833 йилда Стокголмда туғилган Нобел 1866 йилда беқарор нитроглицеринни ғовак тупроқ билан аралаштириб, динамитни ихтиро қилди. Ҳаёти давомида 355 та патент олди, 90 га яқин жойда завод қурди.
Уни бойитган динамит кончилик ва қурилишни енгиллаштирган бўлса-да, урушларда ҳам ишлатилган. 1895 йил 27 ноябрда Нобел Парижда васиятнома имзолаб, бойлигининг 94 фоизини — 31 миллион кронани жамғармага қолдирди. Жамғарма даромади ҳар йили «инсониятга энг катта фойда келтирган» кишиларга, миллатидан қатъи назар, берилиши керак эди. Илк мукофотлар 1901 йилда топширилди.
Алфред Нобел / Britannica
Нобел мукофотининг расмий сайтига кўра, 1901–2026 йилларда мукофотлар 639 марта — 1036 нафар шахс ва ташкилотларга берилган.
Мамлакатлар орасида АҚШ 400 дан ортиқ лауреат билан мутлақ етакчи, ундан кейин Буюк Британия ва Германия туради. Университетлар рейтинги ҳисоблаш усулига қараб фарқ қилади, лекин деярли барчасида Ҳарвард биринчи ўринда; Колумбия, Стэнфорд, MIT, Чикаго ва Кембриж ҳам етакчилар қаторида.
Энг ёш лауреат — 2014 йилда 17 ёшида тинчлик мукофотини олган покистонлик таълим фаоли Малала Юсуфзай. Энг кексаси — 2019 йилда 97 ёшида кимё мукофотига сазовор бўлган америкалик олим Жон Гуденаф. Мукофотдан турли сабабларга кўра воз кечганлар ҳам бўлган. Масалан, француз файласуфи Жан-Пол Сартр 1964 йилда адабиёт мукофотини рад этган.
