Никоҳ қуриш камаймодқа: Бу оила қуриш қимматга тушаётгани билан боғлиқми?

Албатта, бу натижалар Ўзбекистондаги барча оилаларнинг молиявий ҳолати шундай дегани эмас. Бироқ тўй харажатлари айрим оилалар учун жиддий молиявий юк эканлигини кўрсатади. Агар ёшлар никоҳдан олдин катта тўй ўтказиш, уй-жой тайёрлаш, мебел ва маиший техника харид қилиш каби талабларни бажаришни шарт деб билса, оила қуриш учун зарур бўлган молиявий чегара янада юқорилаши мумкин.

Халқаро тадқиқот: ёшлар оила қуришни истайдими?

БМТнинг Аҳоли жамғармаси (UNFPA) 2025 йилда 73 мамлакат ва ҳудудда интернетдан фойдаланувчи 18–39 ёшли 108 мингдан ортиқ инсон иштирокида демографик истиқболлар бўйича сўров ўтказган. Ёшларнинг оила, шериклик ва фарзандли бўлиш ҳақидаги режаларига таъсир қилаётган омилларни ўрганиш бўйича бу тадқиқотда Ўзбекистон ҳам иштирок этган.

Сўров натижаларига кўра, иштирокчиларнинг учдан икки қисмидан кўпроғи никоҳ ёки шерик билан бирга яшаш идеал муносабат шаклларидан бири эканлигини айтган. Шу билан бирга, иқтисодий беқарорлик ва уй-жой муаммоси муносабат қуриш йўлидаги энг катта тўсиқлардан бири сифатида кўрсатилган. Иштирокчиларнинг 57 фоизи иқтисодий ва уй-жой билан боғлиқ чекловларни шериклик муносабатларини йўлга қўйишда муҳим тўсиқ сифатида кўрсатган.

Фарзандли бўлиш учун зарур шартлар ҳақида сўралганда, 88 фоиз иштирокчи молиявий барқарорликни, 87 фоиз барқарор иш билан таъминланганликни, 85 фоиз эса руҳий жиҳатдан тайёрликни муҳим деб кўрсатган.

Бу сўров натижаларини фақат Ўзбекистон ёшларининг қарашларини бевосита ифодаловчи статистика деб қабул қилиш мумкин эмас: у халқаро қамровга эга бўлиб, интернетдан фойдаланувчиларнинг жавобларига асосланган.

UNFPAʼнинг 2026 йил июлида эълон қилинган Шарқий Европа ва Марказий Осиё бўйича ҳисоботида ҳам иқтисодий беқарорлик, уй-жойга эришиш қийинлиги, гендерга оид кутилмалар ва келажакка ишончсизлик ёшларнинг муносабатлар ва оилавий режаларига таъсир қилаётган омиллар сифатида кўрсатилган.

Муаммо никоҳдами ёки оила қуриш шароитидами?

Ўзбекистонда никоҳлар сонининг камайиши — статистик жиҳатдан кузатилаётган тенденция. Бироқ бу тенденциянинг сабабларини аниқлаш учун фақат никоҳлар сонини эмас, аҳолининг ёш таркиби, биринчи никоҳ ёши, миграция, уй-жойга эришиш имконияти ва тўй харажатларини ҳам биргаликда таҳлил қилиш лозим.

Халқаро тадқиқотлар ёшларнинг оила ва фарзандли бўлиш истаги сақланиб қолиши мумкинлигини, бироқ бу истакни амалга оширишга иқтисодий ва ижтимоий тўсиқлар таъсир қилишини кўрсатмоқда. Ўзбекистондаги тўй харажатлари бўйича сўров натижалари ҳам маросимга кетадиган маблағ айрим оилалар учун жиддий молиявий масала эканини кўрсатади.

Бу тенденция давом этса, қандай хатарлар юзага келиши мумкин?

Никоҳлар сонининг камайиши ўз-ўзидан демографик инқирозга олиб келади деб бўлмайди, лекин бу ҳолат узоқ давом этса, оила қуришнинг кечикиши туғилиш кўрсаткичларига ҳам таъсир қилса, унинг иқтисодий ва ижтимоий оқибатлари юзага келиши мумкин.

Биринчидан, туғилиш кўрсаткичларига таъсир. Агар одамлар оила қуришни ёки фарзандли бўлишни кечиктирса, айрим ҳолларда режалаштирилган фарзандлар сонини амалга ошириш қийинлашиши мумкин. Бу, айниқса, фарзандли бўлишни маълум ёшгача режалаштирган оилалар учун аҳамиятли. Бироқ никоҳлар сонининг камайиши туғилиш ҳам худди шу даражада камаяди, дегани эмас: бу кўрсаткичларга никоҳсиз туғилишлар, оиладаги фарзандлар сони ва аҳолининг ёш таркиби ҳам таъсир қилади.

Иккинчидан, аҳолининг қариши ва меҳнат бозорига узоқ муддатли таъсир. Агар туғилиш узоқ вақт давомида пасайса, келажакда меҳнат ёшига етадиган аҳоли улуши қисқариши мумкин. Бу иқтисодиётдаги ишчи кучи таклифи, пенсия тизими ва кексаларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш билан боғлиқ масалаларни янада долзарблаштиради. Аммо бундай оқибатларни фақат никоҳлар статистикаси асосида башорат қилиб бўлмайди.

Учинчидан, иқтисодий тенгсизликнинг авлодлар ўртасида такрорланиши. Агар ёшлар учун уй-жойга эга бўлиш, барқарор иш топиш ва мустақил ҳаёт бошлаш қийин бўлса, оила қуриш имконияти ҳам оиланинг молиявий аҳволига кўпроқ боғланиб қолиши мумкин. Бу ҳолат иқтисодий имконияти чекланган ёшларнинг ҳаёт режаларини амалга оширишини қийинлаштиради. Бироқ бу хавфни баҳолаш учун ёшларнинг даромади, уй-жой шароити ва никоҳ қарорлари ўртасидаги боғлиқликни алоҳида ўрганиш зарур.

Тўртинчидан, оилавий сиёсатнинг самарадорлиги масаласи. Агар оила қуришни қийинлаштираётган омиллар орасида уй-жой нархи, ишсизлик, беқарор даромад ва тўй харажатлари бўлса, муаммони фақат ёшларга оила қуришни тарғиб қилиш орқали ҳал этиб бўлмайди. Ёш оилаларнинг уй-жойга эришиш имкониятлари, муносиб иш билан таъминланиши, бола парвариши шароитлари ва оилавий мажбуриятларни тенг тақсимлаш имконияти ҳам аҳамиятга эга.

Дунё тажрибаси никоҳлар камайиши ва туғилиш даражасининг пасайиши узоқ муддатда демографик муаммоларга олиб келиши мумкинлигини кўрсатади. БМТ маълумотларига кўра, 2024 йилга келиб, жумладан, Япония, Италия, Германия, Хитой ва Россия каби 63 та мамлакат ва ҳудуд аҳолиси сони ўзининг энг юқори нуқтасига етган. Масалан, Японияда 2024 йилда 721 мингга яқин бола туғилган, вафот этганлар сони эса 1,62 миллиондан ошган. Жанубий Кореяда ҳам туғилиш даражаси аҳоли такрор барпо бўлиши учун зарур бўлган кўрсаткичдан анча паст. Бундай ҳолатлар узоқ муддатда аҳолининг қаришига, меҳнатга лаёқатлилар улуши камайишига ва пенсия ҳамда тиббий хизмат тизимларига тушадиган юк ортишига олиб келиши мумкин. Бироқ никоҳлар камайишини бундай оқибатларнинг ягона сабаби деб бўлмайди: туғилиш даражаси, миграция ва аҳолининг ёш таркиби ҳам муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун Ўзбекистонда никоҳлар сонининг камайиши келажакда қандай демографик ўзгаришларга олиб келишини баҳолашда ушбу омилларни биргаликда таҳлил қилиш зарур.