Uztelecom дастлаб яратишни кўзламаган етти ечим ва уларнинг барчаси қандай қилиб битта экранда жамлангани хақида
Яқин-яқингача алоқа операторига бериладиган асосий савол жуда оддий эди: интернет қачон яхши ишлайди? Бугун эса интернет деярли ҳаммада бор, унинг тезлиги эса бир йил ичида бир ярим баравар ошди. Бу масала кун тартибидан чиқди. У билан бирга алоқа операторининг биз ўрганиб қолган роли ҳам ўзгара бошлади.
Энг қизиғи эса энди бошланади. Йиллар давомида алоқа хизматларини кўрсатиб келган компания эндиликда электромобилларни қувватламоқда, суғурта полисларини расмийлаштириш ва уйга сантехник чақириш имконини ҳам бермоқда. Яқин вақтгача фақат балансни текшириш учун очиладиган иловада эса бу хизматларнинг барчаси бир жойга жамланди. Биз шундай еттита йўналишни санаб чиқдик ва Uztelecom маркетинг департаменти директори Жаҳонгир Адиловдан бу ўзгаришлар қандай юз бергани ҳамда компания фаолиятининг чегараси қаердан ўтишини сўрашга қарор қилдик.
«Электр энергияси ҳам бир вақтлар мўъжиза бўлган»
– Бутун дунёда телекоммуникация ўзининг энг юқори нуқтасига етган соҳадек кўринмоқда. Ўсиш учун жой қолмаган, тарифлар босим остида, энг қизиқарли жараёнлар эса тармоқлар устида — уларнинг негизида хизматлар яратаётганлар томонида кечмоқда. Бундай таърифга қўшиласизми?
– Қисман. Чегара бор, бироқ у одатда кўпчилик ўйлаган жойдан ўтмайди. Алоқа ҳақиқатан ҳам танқис бўлмай қолди, танқислиги йўқолган нарса учун эса миннатдорлик билдирмай қўйишади — муваффақиятли йўлга қўйилган ҳар қандай инфратузилманинг қисмати шундай. Электр энергияси ҳам бир пайтлар мўъжиза эди, бугун эса уни фақат ўчиб қолганида эслаймиз. Бу компанияга алам қиладими? Эҳтимол. Аммо аслида, бу ишнинг уддаланганидан далолатдир.
Бу ёғига йўллар айрилади. Борича қабул қилиб, шунчаки алоқа етказиб берувчи бўлиб қолиш мумкин. Ёки аллақачон барпо этилган инфратузилма устига яна нима қуриш мумкинлигини ўйлаб кўрса бўлади. Соҳа асосан иккинчи йўлни танламоқда: дунёнинг энг йирик операторлари тушумининг деярли учдан бир қисми алоқадан ташқари хизматлар ҳиссасига тўғри келмоқда — етти йил ичида уларнинг улуши 18 фоиздан 28 фоизга ошди.
Айнан шу нуқтада сабаб билан оқибатни адаштириб юбормаслик муҳим. Биз яна қаердан пул топсак экан деб изланмадик: давлат компаниясида ҳисоб-китоб бошқача бўлади. “Рақамли Ўзбекистон – 2030” стратегияси мавжуд бўлиб, оддий одам тилида у жуда жўн нарсани англатади: маиший масалалар Тошкентда ҳам, Нукусда ҳам бирдек тез ҳал бўлиши керак. Биз қуйида сўз юритадиган хизматлар янги даромад манбаларини излашдан эмас, айнан шу эҳтиёждан келиб чиққан. Аввал одамларнинг муаммосини ҳал қилиш, кейин эса иқтисодиёт. Бизнинг ҳолатимизда тескари тартиб умуман иш бермайди.
Мавзуга оид
– Бироқ “тармоқлар устига қуриш” деганда ҳар ким ҳар хил нарсани тушунади. Кимдир финтехга, кимдир медиага, яна кимдир булутли технологияларга йўналмоқда.
– Ва бу, эҳтимол, барча мамлакатлар учун бирдек мос келадиган тайёр ечим йўқлигининг энг яхши далилидир. Африкада “Orange” компанияси аҳолининг банк хизматларидан фойдаланиш имконияти чеклангани сабабли ўз тўлов тизимини яратди. Бугунги кунда “Orange Money” ўн миллионлаб фаол фойдаланувчиларга эга. Жанубий Корея операторлари эса кўнгилочар хизматлар ва “ақлли шаҳарлар” йўналишларини ривожлантиришга киришди. Мантиқ ҳамма жойда бир хил: мамлакатда айнан нима етишмаётганини аниқлайсиз ва мавжуд имкониятларингиздан фойдаланиб, шу эҳтиёжни қондирасиз. Буни ёлғиз амалга оширишингиз ёки бошқа бировнинг ўрнини эгаллашингиз шарт эмас. Бошқаларнинг тажрибасини кўр-кўрона кўчириб бўлмайди, чунки ҳар бир ечим муайян мамлакатдаги эҳтиёж ва муаммолардан келиб чиқиб яратилади.
Бизда эса ўзига хос, жуда оддий бир муаммо бор эди: деярли ҳар қандай маиший юмушни ҳал қилиш учун қаергадир боришга тўғри келарди.
Албатта, бу муаммони фақат битта компания ҳал қилаётгани йўқ. Умумий йўналишни давлатнинг рақамлаштириш дастури белгилаб беради, ҳар бир иштирокчи эса ўз соҳасида иш олиб боради: банклар — тўловлар, савдо майдончалари — етказиб бериш, биз эса алоқа хизматлари ва ўз инфратузилмамиз негизида ривожлантириш мумкин бўлган бошқа хизматлар билан шуғулланамиз. Бу ерда биз ғоя муаллифи эмас, балки ўз йўналишимиз бўйича иш олиб бораётган иштирокчимиз. Тўғри, бу йўналишнинг қамрови ҳам анча кенг.
«Биз тармоқ қуряпмиз деб ўйлагандик, аслида эса банкомат қурибмиз»
– Масалан?
– Сўнгги йиллардаги энг илҳомлантирувчи воқеа – электромобиллар учун қувватлаш станциялари ҳақида. Аслини олганда, станция шунчаки розетка эмас, балки тармоққа уланган қурилмадир: у маълумотларни узатиш, биллинг, фойдаланувчини авторизация қилиш, мониторинг ва тармоқни бошқариш функцияларини ўз ичига олади. Биз Telecom Charge’ни миллий тармоқ сифатида қурдик: ягона тариф, ягона аккаунт, турли шаҳарлардаги шохобчалар. Ғоя ажойиб. Кейин эса ўз маълумотларимизни кўздан кечириб, мижозларнинг қирқ фоиздан ортиғи ҳар доим битта станцияда қувват олишини кўрдик. «Бизнинг тармоғимизда» эмас – уйи ёки ишхонаси яқинидаги муайян битта розеткада.
Демак, биз тармоқ қуряпмиз деб ўйлабмиз-у, аслида одамлар учун банкомат қуриб берган эканмиз: ахир банкоматнинг ҳам севимлисига эмас, энг яқинига борилади-ку. Шундан сўнг биз мамлакат харитасини чизишни тўхтатиб, аниқ туманлар ва автотураргоҳларга эътибор қарата бошладик.
– Электромобиллар бозори бир йил ичида учдан бир қисмга ўсди. Инфратузилма бунга улгуряптими?
– Улгурмаяпти ва ҳозирги босқичда у дунёнинг ҳеч бир жойида улгурмаяпти. Аммо бошқа бир жиҳати қизиқроқ: электромобилнинг, умуман ҳар қандай машинанинг ортидан, электр энергиясига мутлақо алоқаси бўлмаган бир талай ишлар эргашиб юради. Ўша ҳайдовчининг ўзи жарималарни текшириши, суғурта муддатини узайтириши, сотиб олишдан олдин машина тарихини кўздан кечириши керак. Алоҳида олганда, булар майда-чуйда ишлардек туюлади, аммо ҳар бири учун алоҳида хизмат ва алоҳида логин зарур.
Биз буларнинг барчасини битта иловага жамлаб, уни HAMROH деб номладик. Жарималар билан шуғулланишни орзу қилганимиз учун эмас, балки одам барибир шу ўнта амални, шунчаки ўнта турли жойда бажариши сабабли шундай қилдик.
Кейинчалик эса HAMROH иловасида фақатгина телекомнинг қўлидан келадиган имкониятлар намоён бўлди. Ундаги навигатор Тошкент светофорларини бошқарадиган тизимга уланган: у ерда 938 та светофор контроллеридан 442 таси аллақачон ишлаб турибди. Шу боис илова тирбандлик ҳақидаги тахминни эмас, балки йўлдаги ҳақиқий манзарани: йўлларнинг бандлик даражаси, авариялар ва энг яқин чорраҳада яшил чироқ ёнишига неча сония қолганини кўрсатади. Бугунги кунда HAMROH’нинг 300 мингдан зиёд фойдаланувчиси бор, юздан ортиқ ташкилот эса унда ўз автопаркини юритмоқда.
– Бу жараёнда сизларни-чи, нима ҳайрон қолдирди?
– Автомобилни вақтинчалик бериб туриш хизмати бўлса керак. Ахир, бизда оғзаки келишган ҳолда машинани ака-ука ёки дўстга бир ҳафтага бериб туриш одатий ҳол-ку. Бир ойдан кейин эса жарималар келади ва ҳеч кимга ёқмайдиган суҳбат бошланади: рулда сенмидинг ёки бошқасими? Биз иловада автомобилни ким, қачон ва қанча муддатга олганини қайд этиб қўйиш имкониятини яратдик. Техник жиҳатдан бунда ҳеч қандай мураккаблик йўқ. Аммо бу функция оилавий низоларнинг олдини олади, оилавий хотиржамлик эса, тўғрисини айтганда, ҳар қандай технологиядан қимматроқдир.
«Wi-Fi’ни созлашга борамиз, биздан эса электрик устасини сўрашади»
– Хизматларингиз орасида суғурта полисларини расмийлаштириш ҳам, сантехник чақириш ҳам бор. Бу йўналишлар доираси яна қанчалик кенгайиши мумкин? Гўё платформа янги хизматлар учун ҳам кенг имкониятлар очаётгандек.
– Бу алдамчи таассурот. Бизда битта мезон бор: одам бу хизмат учун нима сабабдан айнан бизга мурожаат қилиши кераклигини ўзимиз тушуняпмизми? Агар ягона жавоб "чунки абонентлар базамиз катта" бўлса, бу ёмон жавоб. База – маҳсулотнинг афзаллигини исботловчи далил эмас, балки уни тез оммалаштириш воситасидир; булар мутлақо бошқа-бошқа нарсалар.
Масалан, суғурта масаласида биз асло суғурталовчига айланиб қолмаймиз. Полисни ALSKOM расмийлаштиради, бизнинг вазифамиз эса бу жараён ярим кун навбатда туриш ўрнига, телефонда саноқли дақиқалар ичида битишини таъминлашдир. Захиралар ва актуар математика билан боғлиқ соҳа унинг тушунадиган мутахассислар ихтиёрида қолгани маъқул.
– Сантехник-чи? Бу энди алоқа соҳасидан бутунлай йироқ-ку.
– Сантехник — хизматларнинг қандай қилиб ўз-ўзидан пайдо бўлишига энг севимли мисолим. Биз ишни қўлимиздан келадиган нарсадан бошлаганмиз: Wi-Fi созлаш, камера ўрнатиш, ақлли уй тизимини улаш. Мутахассисимиз бориб ишини тугатгач, мижоздан: “Менга қаранг, бирорта яхши электрикни билмайсизми?” деган гапни эшитади. Ҳар сафар шу аҳвол: одамлар қўшнисидан сўрашдан бошқа жойдан синалган устани тополмайди.
Шу тариқа Smart Services пайдо бўлди. Биз ҳеч қандай янги бозорга “чиқмадик” — шунчаки занжир бўйлаб охиригача бордик, чунки ярим йўлда тўхтаб қолиш ғалати бўларди.
«AI сўзини олиб ташланг-да, ҳал қилинадиган вазифа қоладими, қаранг»
– Ҳозирча одамлар экранда кўрадиган нарсалар ҳақида гаплашяпмиз. Кўринмас қисмида-чи, у ерда нималар бўляпти?
– У кўринадиган қисмидан кўра тезроқ ўсмоқда. Бу ерда умуман қизиқ бир парадокс бор: атрофимиздаги нарсалар қанчалик рақамлашиб борса, ҳеч ким пайқамайдиган жиҳатлар — маълумотларнинг қаерда сақланиши, қаерда қайта ишланиши ва буларнинг барчаси бир соатга тўхтаб қолса нима бўлиши шунчалик муҳим аҳамият касб этаверади.
– У ерда сунъий интеллект нима учун керак?
– Буни ҳар қандай тақдимотдан кўра яхшироқ тушунтириб берадиган бир кузатув бор. Видеокузатув мониторлари қаршисига ўтқазиб қўйилган одам ўн икки дақиқалардан сўнг экранда содир бўлаётган воқеаларнинг ярмини, йигирма дақиқадан сал ўтиб эса деярли ҳаммасини ўтказиб юбора бошлайди. Гап ходимларнинг ёмонлигида эмас, балки инсон диққат-эътиборининг тузилишида. Буни янги ишчи ёллаш билан ҳал қилиб бўлмайди: ўнта одамни ўтқазиб қўйсангиз ҳам, ҳаммасининг диққати бир хил ишлайди.
Шу боис AI Vision яратилди: тизим узлуксиз кузатиб туради ва операторнинг елкасига туртиб огоҳлантиради — мана бу ерда тутун чиқди, бу ерда навбат кўпайиб кетди, мана бу ёқда эса одам мумкин бўлмаган жойга кириб қолди.
Айтганча, менда ҳар қандай сунъий интеллектга оид маҳсулотнинг ҳалоллигини текшириш учун оддий синов бор: таърифдан "сунъий интеллект" сўзини олиб ташланг ва вазифа сақланиб қолдими-йўқми, қаранг. Бизнинг ҳолатда вазифа ўз ўрнида қолади. Аммо бизга ҳеч қандай моҳият қолмайдиган таклифлар ҳам анча-мунча келиб туради.
– Бизнесга ҳам тахминан худди шу ғояни – «ҳаммаси бир жойда» тамойилини сотасизми?
– Худди шундай, фақат масаланинг баҳоси бошқача. Одатдаги компания тўрт-бешта обуна асосида ишлайди: почта алоҳида, видеоалоқа алоҳида, файллар алоҳида, рухсатлар алоҳида. Бу тўртта ҳисоб-фактура дегани, уларнинг бир қисми валютада, ҳамда узилиш юз берганда айбни бир-бирига ағдарадиган тўртта етказиб берувчидир. Биз барчасини UzCloud Hub’да жамладик – ягона муҳит, сўмда тўлов, ҳужжатни турли хизматлар орасида сарсон қилмаслик учун электрон имзо ҳам шунинг ичида. Инқилоб эмас, албатта, аммо вақт ва асабни анча самарали тежайди.
– Туризм. Ўтган йили мамлакатимиз қарийб ўн икки миллион хорижий меҳмонни қабул қилди – бу ундан олдинги йилга нисбатан бир ярим баробар кўпдир. Бу инсонларнинг барчасида дастлабки ўн беш дақиқада фақат иккита эҳтиёж бўлади: интернет ва қаерга боришни тушуниб олиш.
Кейин эса бир эҳтиёж иккинчисини етаклайди. Аввал алоқа, сўнгра Telecom Travel ва MyUzbekistan пайдо бўлди: чипталар, меҳмонхоналар, ресторанлар, йўналишлар. Туризмга киришни истаганимиз учун эмас, балки интернетдан кейин одамга айнан шу нарсалар керак бўлгани учун.
Шу билан бирга, туризм нафақат Ўзбекистонга келадиган меҳмонлар, балки дунё бўйлаб саёҳат қилаётган фуқароларимиз ҳамдир. Шунинг учун биз ҳар икки йўналишда ечимларни ривожлантирмоқдамиз. Мисол учун, бизнинг Travel eSIM хизматимиз хорижда алоқада қолиш имконини беради: у ерга етиб борганда маҳаллий СИМ-картани қидириб юришга ҳожат қолмайди, электрон СИМ-картани эса ҳали учиб кетишдан олдиноқ фаоллаштириб олиш мумкин.
– Аммо чипталар, меҳмонхоналар ва ресторанларни бу иш билан профессионал даражада шуғулланадиганлар аллақачон сотиб келишмоқда. Бу ерда операторнинг нима кераги бор?
– Биз улар билан рақобатлашмаймиз ҳам. Агар кимдир ўз ишини биздан яхшироқ бажарса, унинг ўрнини эгаллашга ҳожат йўқ. Бизнинг вазифамиз – ортиқча оворагарчиликларни бартараф этиш: токи ҳозиргина алоқага уланган одам ҳар бир кейинги қадами учун алоҳида хизмат қидириб юрмасин. Чиптани ташувчи, хонани эса меҳмонхона сотади, биз эса уларга етиб боришни бир қадамга яқинлаштирамиз.
«Илгари хаммаси шу ерда тугарди»
– Демак, бу воқеалар – қувватлаш станциясидан тортиб меҳмонхона банд қилишгача – бир-биридан қанчалик фарқ қилмасин, фойдаланувчи учун улар бир нуқтада туташади. Иловадами?
– Ҳа, туташади ва бу бизнинг ўйлаб топган нарсамиз эмас, балки анча кенг тарқалган тенденция. Суҳбатимиз бошида тилга олинган ўша Оrange ҳам бугунги кунда шунчаки тўлов тизими сифатида эмас, балки кўпроқ барча хизматларини ўзида жамлаган Max it иловаси билан машҳур: ундан йигирма миллиондан ортиқ киши фойдаланади. Соҳада буни супер-илова деб аташади, аммо атамасиз ҳам моҳияти оддий: барчанинг йўналиши бир, мазмуни эса ҳар кимда ўзига хос, чунки ҳар бир мамлакатда етишмовчиликлар турлича. Операторнинг роли ўзгармоқда: у фақат алоқа учун пул тўланадиган жой эмас, балки муаммолар ҳал қилинадиган масканга айланмоқда.
– Рақамларингизда бу кўриниб турибдими?
– Кўринади, фақат уларни одатдагидан бошқачароқ таҳлил қилишни таклиф этган бўлардим. Илованинг фаол аудиторияси йил давомида 21 фоизга ўсиб, ойига 2,3 миллион кишига етди. Ёқимли рақам, аммо ўз ҳолича у деярли ҳеч нарсани англатмайди: бизда шундоқ ҳам абонентлар кўп. Бошқа нарса анча қизиқроқ: худди шу бир йил ичида иловадаги хизматлар сони бештадан ўн тўққизтага етди. Шунчаки тугмалар ёки функциялар эмас, айнан одам битта экрандан чиқмасдан туриб битириши мумкин бўлган ишлар назарда тутилмоқда.
– Шундай бўлса-да, очиғини айтганда одам иловани самолётга чипта сотиб олиш учун очадими ёки қанча трафик қолганини кўриш учунми?
– Кўпинча иккинчиси учун ва бундай эмасдек кўрсатишга уринмайман ҳам. Бизда энг кўп кириладиган саҳифа – бу бош экран, ундан кейин харажатлар тафсилоти, сўнгра тарифлар ва пакетлар. Иловада ўтказиладиган ўртача вақт тахминан олти дақиқани ташкил этади ва мен буни ёмон эмас, балки яхши кўрсаткич деб ҳисоблайман: ҳеч ким оператор иловасида вақт ўтказишни орзу қилмайди, ҳамма ўз ишини битириб, тезроқ чиқиб кетишни хоҳлайди. Шунинг учун биз дақиқаларга эмас, балки шу олти дақиқа ичида қанча турли ишларни битириш мумкинлигига қараймиз. Илгари ҳаммаси шу билан тугарди: одам қолдиқни кўриб, иловани ёпарди. Бугун эса худди шу олти дақиқа ичига хизматлар учун тўлов, суғурта ва илгари бир нечта иловани очишни талаб қилган бошқа ишлар ҳам сиғмоқда. Экотизим балансни текширишни бекор қилмайди, аксинча, у шундан бошланади.
«Алоқа пойдевор бўлиб қолади. Фақат қаватлар сони ўзгаради»
– Бироқ бундаги хавф ҳам аниқ: бирданига ҳамма нарса билан шуғулланадиган компания бирорта ҳам соҳада эксперт бўла олмаслик хавфи остида қолади.
– Хавф ҳақиқатан ҳам бор ва мен буни инкор этмайман. Бу ерда ягона ҳимоя — ҳар бир жараёнда ўз ролингизни рўй-рост айтишдир. Қаердадир биз инфратузилмага эгамиз, қаердадир платформа вазифасини бажарамиз ва асосий ишни ҳамкоримиз қилади, яна қаердадир эса шунчаки бошқаларнинг тизимларини битта экранга жамлаймиз. Муаммо компания ушбу ролларни фарқлай олмай қолганида ва ўзини ҳамма соҳада эксперт деб ҳисоблай бошлаганида юзага келади.
– Беш йилдан кейин ҳам сизларни телеком оператор деб аташ тўғри бўладими?
– Шунчаки телеком оператор деб аташ — энди тўғри бўлмайди. Йўналишларимиз шу қадар кўпайдики, Uztelecom рақамли экотизимга айланиб бормоқда. Бироқ алоқа пойдевор бўлиб қолади ва биз унинг устида ишлашдан тўхтамаймиз: атрофимизда рақамли технологиялар қанчалик кўпайса, улар таянадиган асос ҳам шунчалик муҳим аҳамият касб этади. Оптика, мобил тармоқ, маълумотлар марказлари, булутли қувватлар — булар босиб ўтилган босқич эмас, балки биз ҳар куни шуғулланадиган ишлардир. Пойдевор эмас, унинг устига қуриш мумкин бўлган қаватлар сони ўзгаради.
– Ҳозирча неча қават қад ростлади?
– Дастлабкилари. Бугун биз тилга олган еттита ечим — тайёр бино эмас, балки унинг қад ростлаши учун асосдир. Кейинги қаватлар айнан нималардан иборат бўлишини, очиғи, айта олмайман: беш йил аввал қувватлаш станцияларини ҳам, сантехник хизматини ҳам хаёлимга келтирмаган бўлардим. Аммо уларнинг сони сезиларли даражада кўпайишига шубҳам йўқ.
– Демак, кейинги еттита ечим аллақачон белгилаб олинган экан-да?
– Аниқ рўйхат шаклида эмас. Агар ҳамма нарса олдиндан маълум бўлганида, булар ечим эмас, режа бўлиб қоларди. Лекин беш йилдан сўнг бу суҳбатимиз еттита йўналиш доирасидан анча кенгроқ бўлишига ваъда бераман.
