Ўзбекистонда iPhone нархлари кескин кўтарилди. Яна IMEI сабаб
|19:142 8129 мин
Хориждан олиб кирилаётган қимматбаҳо смартфонлар IMEI кодининг ҳақиқийлигини текшириш важи билан 30 кунгача муддатга экспертизага олиб қолинаётгани айтилмоқда. Шу фонда iPhone нархлари бир кун ичида бир неча юз долларгача ошиб кетди. Божхона қўмитаси IMEI-коди ўзгартирилган қурилмалар импортига қарши чораларни кучайтирганини эълон қилди, лекин бунинг ҳуқуқий асослари очиқланмаяпти.
Ўзбекистон аэропортларидаги божхона органлари хориждан олиб кирилаётган смартфонлар ва уларнинг IMEI-кодлари устидан назоратни кучайтирди. Бу ҳақда интернетда тарқалган миш-мишларнинг муайян қисмини Kun.uz манбаси тасдиқлади.
Маълум бўлишича, янги тартиб доирасида қиймати 1 000 доллардан юқори бўлган смартфонлар хориждан олиб киришда божхона органи томонидан олиб қолиниб, қурилманинг IMEI коди сохталаштирилмаганини тасдиқлаш учун қўшимча экспертизага юборилади. Текширув 30 кунгача давом этиши мумкин.
Айни пайтда бу тартиб қайси норматив-ҳуқуқий ҳужжат асосида қабул қилингани номаълум бўлиб қолмоқда.
Ижтимоий тармоқларда IMEI кодларнинг ҳақиқийлигини текшириш амалиёти 6 ноябрдан бошлангани айтилмоқда. Эътиборлиси, бундан бир кун олдин – 5 ноябрда Божхона қўмитасида шу масала юзасидан йиғилиш бўлиб ўтган. Қўмита матбуот хизмати хабарига кўра, йиғилишда IMEI-кодларни қалбакилаштириш, клонлаштириш ва бошқа қурилмаларга тегишли кодлардан ноқонуний фойдаланиш каби ҳолатлар муҳокама қилинган ва назорат механизмларини кучайтириш кераклиги таъкидланган.
Божхона қўмитасидаги йиғилишда қўмита раисининг биринчи ўринбосари Ғайрат Носиров, қўмита вакиллари ҳамда Рақамли технологиялар вазирлигининг Телекоммуникация тармоқларини бошқариш республика маркази масъуллари иштирок этган. / Фото: Божхона қўмитаси матбуот хизмати
Божхона қўмитаси матбуот хизмати Kun.uz сўровига жавобан масала юзасидан расмий изоҳ тайёрланаётганини маълум қилди. Таҳририят эрталаб йўллаган сўровига оқшомга қадар жавоб ололмади.
Kun.uz'нинг божхона тизимидаги манбаси эса IMEI-кодларини текшириш заруратини уларни сохталаштириш ҳолатлари кўпаяётгани билан тушунтирди.
“Айрим фуқаролар мамлакатга ноқонуний олиб кирилган қимматбаҳо телефонларнинг IMEI кодини бошқа қурилмага кўчириб, уни чегарада декларация қилмоқда. Бунинг икки усули кузатилмоқда.
Биринчи ҳолатда қимматбаҳо телефоннинг IMEI коди бошқа русумдаги арзон телефонга кўчирилади. Масалан, божхона декларациясида 150 долларлик Samsung кўрсатилади. Шу декларация асосида рўйхатдан ўтказилган IMEI коди эса аслида iPhone 18 Pro Max'га тегишли бўлади.
Мавзуга оид
Иккинчи ҳолатда IMEI коди асл телефоннинг қалбаки нусхасига кўчирилади. Декларацияда асл моделнинг номи кўрсатилади, божхона назорати пайтида эса қурилманинг қалбаки нусха экани айтилади. Нусханинг қиймати божсиз олиб кириш меъёридан ошмагани учун у божхона тўловларисиз олиб кирилади. Кейин шу декларация асосида IMEI коди рўйхатдан ўтказилади ва асл телефон сотувга чиқарилади.
Тизим бир хил IMEI кодидан иккита қурилма фойдаланаётганини аниқласа, телефон блокланиши мумкин. Бу пайтга келиб уни вазиятдан бехабар харидор сотиб олган бўлиши мумкин. Сўнгги пайтларда бундай ҳолатлар кўпайганива харидорлар жабр кўраётгани сабабли божхона хизмати назоратни кучайтирмоқда”, – деди манба.
“Текширув учун алоҳида тўлов йўқ”
Ижтимоий тармоқларда iPhone 18 Pro Max смартфонини бир кунда рўйхатдан ўтказиш 450 долларга, айрим моделларда эса 1 100 долларга тушаётгани хақида хабар тарқалди. Kun.uz'нинг божхона тизимидаги манбасининг таъкидлашича, IMEI-кодларини рўйхатга олиш тарифларида телефон моделига ёки уни бир кунда рўйхатдан ўтказишга боғлиқ алоҳида тўлов йўқ.
“Ҳурматли мижозлар, баъзи билан сабабларга кўра Ўзбекистонда iPhone серияларининг нархи ошмоқда, 10-15 кунча нархлар ошади”, – дея эълон берган дўконлардан бири ўз Telegram-каналида.
Изоҳлардаги: “10-15 кундан кейин тушадими?” деган саволга канал админи қуйидагича жавоб берган: “Катта эҳтимол билан йўқ, сабаби телефон келса ҳам, божхонадан чиқмаяпти. IMEI нархини ошириб қўйишмаса бўлди ишқилиб”.
Тармоқлардаги реакция
Telegram'даги “Растаможка” канали 30 кунгача вақт оладиган янги текширувнинг ҳуқуқий асослари, қайси ҳолатларда қўлланиши, экспертиза муддатлари ва телефонларни қайтариш тартиби юзасидан расмий тушунтириш берилиши кераклигини қайд этди.
Канал муаллифига кўра, қўшимча экспертиза барча қимматбаҳо телефонларга татбиқ этиладими ёки фақат IMEI-коди шубҳали деб топилган қурилмаларгами, деган саволга ойдинлик киритилиши керак.
“Телефонни 30 кунгача вақтинча сақловга олиш эҳтимоли фуқаролар учун муайян ноқулайликлар келтириб чиқариши мумкин. Чунки телефон бугунги кунда нафақат алоқа воситаси, балки банк хизматлари, иш фаолияти ва шахсий маълумотлар билан боғлиқ кундалик зарурат ҳамдир”, – дея ёзади “Растаможка” канали.
Иқтисодчи Отабек Бакиров ҳам IMEI кодларнинг ҳақиқийлигини текшириш тартибининг асослари бўйича қатор саволларни ўртага ташлади:
“30 кунлик экспертизани қаерда олишган? Қайси ҳужжат билан бу талаблар киритилди? Ким тасдиқлаган бу ҳужжатни? Божхона қўмитаси? Ким экспертизадан ўтказади? Қани, кўрсатинглар унда асосни?”
Davletovuz канали муаллифи UzIMEI тизимидаги биринчи хато иккинчи хатони яратаётгани, ўртада истеъмолчи қийналаётганини таъкидлади:
“Жазолаш инструменти (айфонни ўлик матоҳга айлантириш) қўлида бўлган UzIMEI чўнтаги учун ўйлаб топилган бу бало энди божхоначиларимизни ҳам боқадиган бўлибди, шекилли. Уят-е! Ақчаси чўнтакка, азоб-у ўлпони – халққа”.
Иқтисодчи Беҳзод Ҳошимовнинг фикрича, телефон олиб киришдаги IMEI тўсиғи – импортга чекловларнинг қанчалик зарарли ва қимматли эканини энг ёрқин кўрсатувчи мисол бўла олади.
“Кўп турдаги озиқ-овқатлар, электроника, электротехника, қурилиш материаллари, транспорт воситалари, кийим-кечак, автомобиллар, ишлаб чиқариш ускуналари, маиший техника жиҳозлари ва бошқа кўплаб товарларга ҳам божлар мавжуд. Улар йўқ бўлиб кетишининг қийин тарафи – бундай очиқчасига кўринмайди. Оддий одам билмайди масалан лифт қанча туришини, лекин лифтларни нархи бизда божларни деб қимматроқ. Ёки пойабзал нархи қимматроқ. Лекин тури кўп бўлгани учун, аниқ билмаймиз қанча кўп кроссовкага тўлашимизни. Шунга ҳам божлар билинмайди пойабзалда ёки музқаймоқда.
Нега Ўзбекистонда нархлар қиммат десангиз, шу нарсани – божларни ёдда тутиш керак, чунки ҳамма нарсанинг нархи сунъий равишда қимматлаштирилган. Энг муҳими – қиймат яратиш учун керакли ускуналар ва хомашёнинг ҳам. Шунинг учун қиймат яратиш ҳам ўта қиммат”, – дейди Ҳошимов.
Божлар ва лимитлар
Божхона қўмитаси маълумотига кўра, 2026 йилнинг 9 ойида республикага 4 миллион дона мобил қурилма олиб кирилган ва давлат бюджетига 1,6 триллион сўм божхона тўловлари ундирилган.
Ҳозирда телефонлар учун импорт божи – 5 фоиз. Жисмоний шахслар эса шахсий эҳтиёжи учун нотижорий мақсадда божсиз олиб кириш нормасидан ортиқ қийматда ҳар сафар 2 тагача телефон олиб кирганида, нормадан ортиқча қийматнинг 30 фоизи (2027 йил 1 январдан 20 фоиз) миқдорида ягона божхона тўлови тўлайди.
Божсиз олиб кириш нормаси самолётда келувчилар учун 1000 доллар, поездда келувчилар учун 500 доллар, автомобил ёки пиёда ўтказиш пунктларида эса 300 долларга тенг. Бунда мобил телефонлар учун алоҳида миқдорий чеклов бор – 2 дона.
Самолётда келган фуқаро хорижда 3 кундан кам муддат бўлганида божсиз норма қўлланмайди. Поездда, автомобилда ёки пиёда келувчилар учун бу муддат 2 кун деб белгиланган. Бундай ҳолатларда жисмоний шахс олиб кирган товарларнинг тўлиқ қийматидан ягона божхона тўлови ундирилади.
Жавобгарлик бор
2024 йил 19 январда кучга кирган қонунга биноан, IMEI кодларини ноқонуний клонлаш учун маъмурий жавобгарлик киритилган.
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга қўшилган 1553-моддага асосан, мобил қурилманинг халқаро ўзига хос идентификация кодини ёки абонент қурилмасининг идентификациялаш модулини қонунга хилоф равишда ўзгартириш – ҳуқуқбузарлик содир этиш қуролини мусодара қилиб, БҲМнинг 15 бараваридан 20 бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
