Яйлов чиптаси: далада мол боқиш пулли бўладими?

Президент қарори: аҳоли жамоат яйловларидан текинга фойдаланади

2026 йил 14 октябр куни президентнинг “Яйлов ерларидан самарали фойдаланиш ва чорвачилик хўжаликларини давлат томонидан қўллаб-қувватлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ҳужжат 15 октябрдан кучга кирган.

Қарорда маҳаллий аҳоли томонидан уй шароитида боқиладиган чорва молларини ўтлатиш учун бўш турган яйлов ерларида жамоат яйловлари ташкил этилиши ва бу жамоат яйловларидан фуқаролар бепул фойдаланиши белгиланган.

Қарор лойиҳасида мавжуд бўлган яйлов чиптаси масаласи қарорнинг давлат раҳбари томонидан имзоланган якуний таҳририга киритилмаган.

Ҳужжатга кўра, жамоат яйловлари халқ депутатлари туман ва шаҳар кенгашларининг қарорига асосан ҳудудий яйлов хўжаликлари томонидан 49 йил муддатга маҳалла фуқаролар йиғинларига бепул ижарага берилади. Ижарага берилган яйлов ер майдонларига солиқ солишнинг нол ставкаси қўлланади.

Қарорда белгиланишича, жамоат яйловларидан фақат шу ҳудудда доимий яшовчи маҳаллий аҳоли эҳтиёжлари учун уй шароитида боқиладиган чорва молларини ўтлатиш мақсадида фойдаланилади ҳамда ушбу ерларни тўлиқ ёки қисман муайян шахсларга бириктириб бериш, иккиламчи ижарага бериш, фойдаланувчилар ўртасида ер участкаларини чегаралаш ва бўлиб олиш тақиқланади. Бундай яйловлардан фойдаланишда ҳар бир хонадонга тўғри келадиган чорва моли сонининг чекланган миқдори МФЙ томонидан мустақил белгиланади.

Жамоат яйловларидан фойдаланиш ва уларни сақлашда чорвачилик хўжаликлари яйловлари учун белгиланган қоидалар, норма ва нормативларга амал қилинади.

Қарорга асосан, 2026 йил охиригача республика бўйича жами 470 та маҳаллада 627 минг гектар жамоат яйлови ташкил этилиши керак.

Чипта механизми қонунга киритилмоқда

Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 10 ноябр кунги мажлисида “Яйловлар тўғрисида”ги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди.

Қонун билан аҳоли хонадонларининг яйловлардан фойдаланишини қонунийлаштириш мақсадида жамоат яйловлари институти жорий қилинмоқда.

Шунингдек, ишлатилмаётган яйловларни электрон аукцион, инвестиция шартномаси ва давлат-хусусий шериклик асосида иқтисодий айланмага киритиш механизми яратилмоқда. Яйловдан фойдаланиш тартиб-таомиллари маҳаллий аҳоли ва бизнес учун ижара шартномаси ва чипта механизмлари асосида соддалаштирилган тарзда амалга оширилиши кўзда тутилган.

Қонунчилик палатаси тарқатган расмий хабарда чипта пулли ёки бепул бўлишига аниқлик киритилмаган.

Пулли бўладими ёки бепул?

“Яйловлар тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ялпи мажлисдан бир кун олдин, 9 ноябр куни Халқ демократик партияси фракцияси йиғилишида кўриб чиқилган.

Йиғилиш юзасидан партия эълон қилган хабарда фуқаролар яйлов чиптаси асосида ер майдонларидан бепул фойдаланиши мумкин бўлиши қайд этилган.

Аммо, айни шу йиғилиш бўйича партия томонидан эълон қилинган видеолавҳага қараганда, йиғилишда депутат: “Яйлов чиптаси пулли бўладими ёки йўқми?” дея аниқ савол қўйган, маърузачи бунга жавобан пулли бўлишини айтган.

“E-yaylov электрон платформаси орқали баҳоси белгиланиб чиқади, пулли бўлади. Чипта баҳоси белгиланади. Тадбиркорнинг аризаси асосида электрон тарзда берилади”, деган у.

Яйловлар тоифаланади

Юқорида тилга олинган президент қарорида яйлов ерларидан самарали фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишга доир бошқа қатор вазифалар ҳам белгиланган:

• яйловлар деградациясини қисқартириш,

• яйлов ерларидан фойдаланишда аҳоли ва бизнес учун манфаатли шаффоф механизмларни жорий этиш,

• чорва молларини суғориш учун 2026-2028 йилларда 323 та янги қудуқ қазиш шулар жумласидан.

Ҳужжатда яйловларда ўтказилган геоботаник тадқиқотлар натижаларига кўра яйловлар “яшил”, “сариқ” ва “қизил” тоифаларга ажратилиши ҳам белгиланган. Бунда:

• “яшил” ҳудудларда ўтлатиш нормаларига риоя қилинган ҳолда ўтлатишга рухсат берилади;

• “сариқ” ҳудудларда мажбурий тартибда алмашлаб ўтлатиш жорий этилади,

• “қизил” ҳудудларда эса чорва молларини ўтлатишга камида 3 йил муддатга мораторий эълон қилинади.

21 млн гектар яйлов

Қонунчилик палатасининг маълум қилишича, бугунги кунда Ўзбекистонда жами 21,2 млн гектар яйлов ерлари бор. Шундан:

• 16,3 млн гектари Чорвачилик ва яйлов хўжалигини ривожлантириш агентлигининг ҳудудий яйлов хўжаликлари;

• 3 млн гектари ўрмон фонди;

• 1 млн гектардан ортиғи табиатни муҳофаза қилиш, соғломлаштириш ва рекреация мақсадларига мўлжалланган;

• 890 минг гектар майдонлар фермер хўжаликлари, қишлоқ хўжалиги, корхона ва бошқа ташкилотларига тўғри келади.

Депутатларга кўра, “Яйловлар тўғрисида”ги қонун лойиҳасининг асосий мақсади – яйловларни муҳофаза қилиш ва деградацияни қисқартириш бўйича рақамли технологияларга асосланган самарали механизмларини жорий қилиш, яйловлардан “иқтисодий актив” сифатида фойдаланиш, жамоат яйловларини ташкил этиш учун ҳуқуқий асослар яратишдан иборат.