Uruşlar tufayli şaharlar, tarixiy obidalar vayron bölmoqda

Tahlilçilarning fikriça, XIX asrgaça uruşlar mamlakatlarning iqtisodiyotiiga deyarli ta'sir qilmagan. Ammo XIX asrning ikkinçi yarmi va XX asrdan boşlab uruşlar nafaqat mamlakat iqtisodiyotiga, balki keng ommaning turmuş tarzida aks eta boşladi. Endilikda harbiy harakatlarda bir-ikki davlat emas, balki köplab mamlakatlar iştirok etmoqda. Birinçi jahon uruşida 70 milliondan ortiq kişi iştirok etgan bölsa, Ikkinçi jahon uruşida 110 millionga yaqin kişi qatnaşdi. Yevropa mamlakatlarida bölib ötgan uruşlar tahlil qilinar ekan, XVII asrda — 3,3 million kişi, XVIII asrda — 5,4 million kişi, XIX asr va XX asr boşlarida (Birinçi jahon uruşiga qadar) — 5,7 million kişi, Birinçi Jahon uruşi (1914 yilning 28 iyul – 1918 yilning 11 noyabri)da — 9 milliondan ortiq kişi, Ikkinçi Jahon uruşi (1939 yilning 1 sentabr – 1945 yilning 2 sentabri)da esa 50 milliondan ortiq kişining halok bölgani aytiladi. 1945 yildan 1990 yilgaça bölgan davrning 2340 xaftasida atigi uç haftasida yer yuzida uruş bölmapti. XX asrning 90-yillarida yer yuzida 100 dan ortiq harbiy harakatlar qayd qilingan. 90 dan ortiq davlat iştirok etgan bu uruşlarda 9 millionga yaqin kişi halok böldi. Birgina 1990 yilda yer yuzida 31 ta qurolli töqnaşuv qayd qilingan. Uruşlar xukmdorlarning şuhratparastligi tufayli kelib çiqadi. Ötgan asrning 90-yillaridan boşlab qurolli töqnaşuvlarning yangi körinişi - millatlararo töqnaşuvlar, rangli inqiloblar paydo böldi. Rangli inqiloblar yuz bergan mamlakatlardagi vaziyat tahlil qilinadigan bölsa, odamlarning turmuş tarzi yaxşilaniş örniga battar yomonlaşgani, mamlakat turli bölaklarga bölingan holda mahalliy klanlar tomonidan boşqarilayotganini, millatçilik, şovinizm avjiga çiqqanini köramiz. Xokimiyatni qölga kiritgan muxolifat vakillari örtasidagi kelişmovçiliklar ham mamlakat parokonda bölişiga sabab bölmoqda.

Qurollaniş poygasini töxtatiş, harbiy harajatlarni kamaytiriş orqali mablağlarni mamlakatlar iqtisodiyotining boşqa tarmoqlariga yönaltiriş mumkin. Harbiy xarajatlar öndan bir qismiga kamaytirilgan taqdirda xam rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiyotini yaxşilaşga, bu mamlakatlar axolisining turmuş şaroitini tubdan özgartirişga omil bölar ekan.

Uruşlar tufayli şaxarlar, tarixiy obidalar vayron bölayotganidan aslo köz yumib bölmaydi. “Iroq va Şom Islom Davlati” (DAIŞ), keyinroq esa “Islom davlati” deb atalgan terror taşkiloti Mosulni öz poytaxti deb e'lon qilganidan keyin u yerdagi bebaxo madaniy meros jiddiy havf ostida qoldi. Jangarilar Mosuldagi markaziy kutubxonani portlatib yuborişi va öt qöyganlaridan söng jahondagi eng qadimiy deb aytilayotgan kutubxona hovlisida kitob va qölyozmalarni yoqib, gulxan yasaşdi. Umumiy hisobda madaniyat, falsafa va tarixga oid 10 ming tom kitob yöq qilindi. Ular orasida yuzlab manuskriptlar bor edi. Janggarilar Mosul muzeyidagi durdonalar – minglab yillar davomida közni quvontirib turgan bebaho san'at asarlarini bir neça daqiqa içida yer bilan yakson qildi. Terrorçilar buldozerlar yordamida Yunus payğambarning qabri va masjidini ham buzib taşlaşdi. Şu örinda bundan 14 yil avval Afğonistonning Bomiyon viloyatida Toliblar tomonidan qadimiy ulkan Budda haykallarining vayron etilganini xam eslatib ötiş kerak. Toğ bağriga eramizning 3-7 asrlarida öyib işlangan haykallar portlovçi moddalar yordamida portlatilgandi.

Malidagi vaziyat ham kişini taşvişlantiradi. Janggarilar Timbuktu şahridagi noyob arxivga öt qöydi. Bu yerdagi qadimiy omborxona va yangi Tadqiqot Markazida jaxon merosi sanalmiş – ya'ni 12- 13 asrlarda yaratilgan biologiya, astronomiya, tarix, matematika, musiqa va boşqa fanlarga oid yuz mingdan ortiq qölyozmalar, manuskriptlar saqlanardi. Terrorçilar şaxarning madaniy qadriyatlarini, jumladan qadimiy Jinguyereber masjidi va söfiylarning qadamjolari xamda maqbaralarini taxqirlaşdi, buzib taşlaşdi. Terrorçilarning kör-körona xatti-xarakatlari oqibatida insoniyat özining tarixiy va ma'naviy boyligidan maxrum bölmoqda. Musulmon mamlakatlarida istiqomat qiluvçi aholi terrorçilarning bu işlari muqaddas islom diniga mos kelmasligini anglab yetgan. Biroq, nomusulmon xalqlar esa, bu kabi işlarni körib, “islom dini buziş, vayronagarçilik keltiriş, begunoh odamlarni öldiriş ekan-da”, degan fikrga kelişii aniq. Tarixiy obidalarni yöq qiliş xalqning ötmişidan judo qilişni anglatadi. Madaniyat özini yangilay olmaydi. Yöq qilinsa, qayta tiklanmaydi. Iroq, Suriya, Afğoniston, Malidagi qadimiy san'at asarlari endi yöq va heç qaçon qaytmaydi. Bu jinoyatni siyosiy va diniy jixatdan ham aslo oqlab bölmaydi. Begunoh odamlarning qonini tökayotgan va şu tariqa muqaddas dinimizga doğ tuşirayotgan “Aş-Şabab”, “Boko xaram” kabi terror taşkilotlarining kirdikorlariga xam aslo köz yumib bölmaydi.

Agar xalqaro jarayonlarni tahlil qiladigan bölsak, insoniyat oldida paydo bölayotgan muammo va ziddiyatlar dunyoda hamjihatlikning yöqligi, bir-birini eşitmaslik, öz kuçiga ortiqça baho beriş,özgalarga bepisand qaraş natijasida yuzaga kelayotganiga guvox böliş mumkin. Ayniqsa, davlatlararo munosabatlarda özaro işonçning susayişi va işonçsizlik kayfiyatining ösib borayotgani global muammolarni tinç yöl bilan, muzokaralar vositasida hal etişga sezilarli ta'sir körsatmoqda. Mamlakatimiz prezidenti Islom Karimov Şanxay şahrida bölib ötgan Osiyoda hamkorlik va işonç çoralari böyiça kengaşning IV sammitidagi ma'ruzasida xalqaro munosabatlardagi işonç masalasiga alohida töxtalib, qarama-qarşi tomonlarni murosaga keltiriş uçun, avvalambor, ular örtasida yuzaga kelgan muammoni hal etişga qaratilgan özaro xayrixohlikka erişiş zarurligini, aks holda ular örtasidagi barça muzokaralar bir-biriga e'tiroz bildirişdan nariga ötmay qolişi va bu holat çeksiz davom etaverişi mumkinligini ta'kidlagan edi.

Uruşlar jamiyatda ijtimoiy boş-boşdoqliklarni keltirib çiqaradi. Uruşga qarşi eng samarali kuraş bu uruşlardan voz keçişdir.

Yana bir neça kundan keyin Ikkinçi jaxon uruşida faşizm ustidan qozonilgan ğalabaning 71 yilligi keng nişonlanadi. Agar uruşdan oldin mamlakatimizda 6,5 millionga yaqin aholi yaşagan bölsa, şundan 1,5 milliondan köproği janglarda qatnaşgan. Öşa yovuz uruşda 500 mingga yaqin yurtdoşlarimiz halok bölgan, qança odam bedarak ketgan, qança-qança insonlar mayib-majruh bölib qaytgan. Bu raqamlar xalqimizning faşizm ustidan ğalaba qozonişga qanday ulkan, heç unutilmas hissa qöşganini körsatadi va buni birortamiz ham esimizdan çiqarmasligimiz darkor.

Şarofidin Tölaganov