Unutilgan asirlar: faşistlar tomonidan Niderlandiyada öldirilgan özbeklar kim edi?
|05:44 / 11.05.2017107 25811 min
Ular nemis armiyasiga qarşi kuraşiş maqsadida Markaziy Osiyodagi öz uylarini taşlab kelişgan. Söngra asirga tuşişgan va juldur ust-boşli bu askarlarni Niderlandiyada joylaşgan konslagerga jönatişgan. Hozir hayot bölganlarning juda kam qismi hollandlarning Amersfort şahri yaqinida otib taşlangan 101 nafar özbekni eslaydi. Agar sinçkov holland jurnalisti bölmaganida, ular haqidagi xotira umuman yöq bölib ketar edi, — deb yozadi BBC.
Har bahor yuzlab hollandlar — eru-xotinlar, yoşlar va qariyalar Utrextdan unça uzoqda bölmagan Amersfort örmonida yiğilişadi.
Bu yerda ular natsistlar tomonidan otib taşlangan, söngra yarim asrdan ziyod vaqt unutib yuborilgan 101 sovet askari xotirasiga çiroq yoqişadi.
Bu voqea 18 yil oldin ma'lum bölgan edi. Öşanda holland jurnalisti Remko Reyding Rossiyada bir neça yil işlaganidan söng Amersfortga keladi. U döstidan şahardan nariroqdagi sovet jangçilari qabristoni haqida eşitib qoladi.
«Men taajjubga tuşdim, çunki şu vaqtgaça u haqida umuman eşitmagan edim. — deya hikoya qiladi Reyding. — Men qabristonga bordim, guvohlarni axtarib, arxivlardan materiallar töplay boşladim».
Aniqlanişiça, bu joyda 865 nafar sovet jangçisi dafn etilgan ekan. 101 nafar askardan boşqa jasadlar Germaniya yoki Hollandiyaning boşqa hududlaridan keltirilgan ekan.
Biroq 101 askar — ularning hammasining ismi noma'lum — Amersfortning özida otib taşlangan.
Ularni Germaniya sovet ittifoqi hududiga bostirib kirganining dastlabki haftalarida Smolensk ostonasida asirga olişgan va natsistlar tomonidan okkupatsiya qilingan Niderlandiyaga propaganda maqsadlarida jönatişgan.
«Ular ataylab, natsistik ğoyalarga qarşilik qilayotgan hollandlarga körsatiş uçun osiyoça körinişga ega bölgan askarlarni yiğib olişgan, — deydi Reyding. — Natsistlar ularni untermenschen — çala inson deb atab, hollandlar bunday sovet fuqarolarini körsa nemislar taraf bölib qoladi, deb öylaşgan».
Foto: Lager kommendanti
Mavzuga oid
Karl Peter Berg 1949 yilda otib taşlangan.
NATIONAL ARCHIVES OF THE NETHERLANDS
Amersfort konslagerida nemislar holland kommunistlarini uşlab turişardi — nemislar aynan öşalarning sovet kişilari haqidagi fikrini özgartirişni maqsad qilişgandi. Ular asirlarni 1941 yil avgustidan boşlab mahalliy yahudiylar bilan birga uşlab turişgan, söngra ularning barçasini boşqa lagerlarga jönatmoqçi bölib turişgan.
Lekin reja iş bermagan.
91 yoşli Henk Brukhauzen — haligaça tirik bölgan kamsonli guvohlardan biri. U öspirinlik paytida şaharga sovet asirlarini qanday haydab kelişganini eslaydi.
«Közimni yumsam ularning zörğa oyoq sudrab kelayotgani yuzlari köz oldimda gavdalanaveradi, — deya hikoya qiladi u. — Uvada bölib ketgan ust-boşda ular hattoki askarlarga ham öxşaşmasdi. Ularning faqat yuzlarini köriş mumkin edi».
Foto: 91 yoşli Henk Brukhauzen
«Natsistlar ularni odamlarga namoyiş qilib, şaharning boş köçasi böylab, vokzaldan konslagergaça yetaklaşdi. Ularning jussalari kiçik va nimjon edi, oyoqlariga turli lattalarni boğlab olişgandi. Ba'zilari zörğa oyoq bosar, yonidagi şeriklari suyab kelişardi», — deb hikoya qiladi Brukhauzen.
Ba'zi bir asirlar yölovçilarga qarab, imo-işora qilib, oç ekanliklarini bildirardi.
«Biz ular uçun biroz non va suv olib keldik, biroq natsistlar ularni qölimizdan urib tuşirişdi, — deb eslaydi Brukhauzen. — Nemislar asirlarga yordam berişimizga yöl qöyişmadi».
Brukhauzen bu asirlarni boşqa umuman uçratmagan va ular bilan konslagerda nima voqealar röy berganidan bexabar.
Reyding holland arxivlaridan materiallar yiğişni boşlab yuboradi.
Uning aniqlaşiça, asirlarning aksariyati özbeklar bölgan ekan. Lager rahbariyati toki SSning rusça gapira oladigan ofitseri kelib, ularni söroqqa tutgunga qadar bundan bexabar bölgan.
Foto: Tarjimon Alsxer rus tilini Polşada örgangan. NATIONAL ARCHIVES OF THE NETHERLANDS
Reydingning aniqlaşiça, ularning köp qismi Samarqanddan bölgan. «Ehtimol, ulardan ba'zilari qozoq, qirğiz yoki boşqird bölgandir, biroq katta qismi özbek bölgan», — deya aniqlik kiritadi u.
Reyding, şuningdek, lagerda markaziy osiyolik asirlarga lagerda boşqalardan köra yomonroq munosabatda bölişganini ham aniqlagan.
«Dastlabki uç kunda özbeklarni lagerda ovqatsiz, oçiq osmon ostida, simtikan bilan öralgan hududda saqlaşgan», — deydi jurnalist.
«Nemis s'yomka guruhi bu «varvarlar va çala insonlar» ovqat uçun bir-birining göştini yeyişini suratga olişga tayyorlangan. Bu sahna körinişi propaganda uçun kerak bölgan», — deya tuşuntiradi Reyding.
«Natsistlar oç özbeklar oldiga bir buxanka non taşlaydi. Nemislarni taajjubda qoldirib, asirlardan biri nonni oladi va qoşiq bilan teng böladi. Boşqalari sabr bilan kutişadi. Heç kim uruşmaydi. Söng teng bölingan nonni yeyişadi. Natsistlarning hafsalasi pir böladi», — deydi jurnalist.
Foto: Remko Reyding Amersfortda öldirilgan 865 sovet askaridan 200 nafarining ismini aniqlagan
Lekin asirlar uçun eng yomoni hali oldinda edi.
«Özbeklarga lagerdagi boşqa asirlarga beriladigan xörakning yarim porsiyasi berilardi. Kimdir ovqatini özbeklar bilan bölişmoqçi bölsa, jazo uçun butun lager ovqatsiz qoldirilardi», — deya hikoya qiladi özbek tarixçisi Bahodir Uzoqov. U Niderlandiyaning Gauda şahrida yaşaydi va u ham Amertsfortdagi lager tarixi bilan şuğullanadi.
«Özbeklar ovqat qoldiqlari va kartoşka pöstloğini yeyişganda, natsistlar ular çöçqalarning yemini yegani uçun kaltaklaşardi», — deydi u.
Reyding arxivlardan topib olgan, lager soqçilarining va asirlarning xotiralariga köra, lagerda özbeklarni doim kaltaklab turişgan va lagerdagi eng oğir işlar buyurilgan: masalan, qahraton sovuqda oğir ğiştlar, qum solingan qoplar yoki ğölalarni taşitişgan.
Arxiv ma'lumotlari Reyding tomonidan yozilgan «Şarafli maydon farzandlari» kitobi uçun asos bölgan.
Reyding tomonidan aniqlangan dahşatga soluvçi voqealardan biri — lagerda işlagan vraç Nikolas van Nyuvenhauzen haqida hikoya qiladi.
Ikki özbek ölib qolgaç, u boşqa asirlarga murdalarning boşini tanasidan judo qilib, boş çanoği top-toza bölgunga qadar qaynatişni buyuradi, deydi Reyding.
Foto: Doktor Nikolas van Nyuvenhauzen uruşdan söng
10 yillik qamoq jazosiga hukm qilinadi
«Vraç bu boş çanoqlarini örganiş uçun özining yozuv stoli ustiga joylaştiradi. Qanday bedodlik!» — deydi Reyding.
Oçlik va oğir mehnatdan sillasi qurigan özbeklar siçqon, kalamuş va öt-ölanlarni yeya boşlaşadi. Ulardan 24 nafari 1941 yilning qahraton qişiga doş bermaydi. Qolgan 77 nafari biror işga yaramay, şunçalik zaiflaşib qoladiki, ularning keragi bölmay qoladi.
1942 yilning aprel oyi kunlaridan birida, erta tongda asirlarga Fransiya janubiga, issiqroq lagerga jönatilişlarini aytişadi.
Aslida esa, ularni yaqinroqdagi örmonga eltib, otib taşlaşadi va hammasini bitta çuqurga kömişadi.
«Ularning ba'zilari yiğlar, ikkinçilari şerigini qölini mahkam siqib, öz ölimiga tik qarab turardi. Qoçişga uringanlarini nemis askarlari quvib yetib otib taşlaşadi», — deydi Reyding, otuvning guvohi bölgan soqçilar va haydovçilarning xotiralariga asoslanib.
«Faraz qiling, siz muazzin azon aytib, namozga çorlovçi, şamol qum va çangni uçirib bozor maydonida öynatuvçi, köçalardan turli noz-ne'matlarning hidi anqib turgan öz vataningizdan 5 ming kilometr naridasiz. Siz özingizga begona yurt tilini bilmaysiz, ular esa sizni tuşunişmaydi. Siz nega bu insonlar sizga hayvonga qilinadigan muomalani qilişayotganini tuşunmaysiz».
Bu asirlarning şaxsini aniqlaştiruvçi ma'lumot juda kam. Natsistlar 1945 yilning mayida çekina turib, lager arxiviga öt qöyişgan.
Ikki erkak tasvirlangan faqat bitta fotosurat saqlanib qolgan, lekin ularning ismi yozilmagan.
Amersfort lageridagi özbek asirlari
Holland asiri tomonidan qölda çizilgan töqqizta suratdan ikkitasida ismi ham yozilgan.
«Ismlar notöğri yozilgan, lekin ohangidan özbek ism-familiyalariga öxşaydi», — deydi Reyding.
«Bir ism Kadiru Xatam, ikkinçisi Muratov Zayyer deb yozilgan. Aslida birinçi ism - Qodirov Hotam, ikkinçisi — Murotov Zoir bölsa kerak».
Foto: Hotam Qodirov va Zoir Murotov
Men özbek ismlari va ularning osiyoça körinişini darhol tanib olaman. Qöşilib ketgan qoşlar, mehribon közlar, yarim aslzoda yuz körinişlari — bularning barisi mening mamlakatimda çiroyli deb hisoblanadi, — deydi Bahodir Uzoqov.
Bu portretlar yoş yigitlarniki, körinişidan ular 20 yoşlar atrofida yoki yoşroq ham bölişi mumkin.
Ehtimol, ularning onalari kelin topib qöygan, otalari esa töy uçun jonliq boqayotgan bölgandir. Bu orada esa uruş boşlangan.
Balkim ularning orasida mening ham qarindoşlarim bölgandir. Mening ikki amaki bobom va rafiqamning bobosi uruşdan qaytmagan.
Ba'zan menga bobolarimiz nemis qizlariga uylanib, Yevropada qolişga qaror qilişgan, deb aytişardi. Bu çöpçaklarni buvilarimiz özini xotirjam qiliş uçun öylab topişgan, albatta, — deydi Bahodir Uzoqov.
Uruşda jang qilgan 1,4 million özbekdan uçdan biri uruşdan qaytmagan va kamida 100 ming nafari bedarak ketgan, deb hisoblanadi.
Foto: Hotam Qodirov (çapda) va noma'lum asir,
balkim yana öşa Zoir Murotov tasvirlangan surat
Nega Amersfortda otilgan özbek askarlaridan öşa ismi ma'lum ikkitasidan boşqalari şu vaqtgaça tanib olinmagan?
Boş sabablardan biri — ikkinçi jahon uruşi örnini egallagan va Ğarbiy Yevropa hamda SSSRni ğoyaviy duşmanlarga aylantirgan sovuq uruş.
Öldirilgan özbek askarlarini avvaliga birodarlik qabristonidan, oddiy qabristonga, söngra sovet jangçilari uçun ajratilgan maxsus qabristonga olib ötişgan.
Reyding esa taslim bölmoqçi emas: u otib taşlanganlarning ismlarini özbek arxivlaridan qidirib körmoqçi.
«Tirik qolgan yoki sovet hukumatida ölimi haqida biror ma'lumot bölmagan sovet askarlari haqidagi hujjatlar, KGBning mahalliy bölinmalariga jönatilgan. Aftidan, 101 nafar özbek askari haqidagi ma'lumotlar Özbekiston arxivlarida saqlanayotgan bölişi mumkin», — deydi Reyding.
«Agar ularga ruxsat ololsam, ulardan ba'zilarini aniqlay olişim mumkin», — deya öziga işonmoqda Remko Reyding.
