Bugungi özbek matbuoti zamon bilan hamnafas yaşayaptimi? Uning yangilanişiga nimalar yetişmayapti? Ana şu va boşqa köplab dolzarb savollarga javob izlangan Ötkir Qalamtebratarning «Jiddiy» gazetalarni nega öqimaymiz?» sarlavhasi ostida maqolasi fayzbog.uz’da e'lon qilindi. Quyida maqola özgarişlarsiz berilmoqda.
Savolni qaytaraman. Biz nega gazeta öqimaymiz? “Internet asri boşlandi”, “Messenjerlar matbuot örnini egallayapti”, “Zamonaviy dunyo…” va şunga öxşaş safsatalar bilan boşimni qotirmang! Daily Mail har kuni 1,5 million nusxada çop etiladi. Turklarning ertalabki nonuştasi çoy va qariyb 400 ming tirajga ega Sabah’siz ötmaydi. Nima, sizningça Angliya yoki Turkiya dinozavrlar davrida yaşayaptimi? Albatta, yöq! Xöş, unda nega bizning odamlar gazetadan qölini yuvib qöltiğiga urgan?
Tarğibot
Esimni taniganimda, yuz ming aholi yaşaydigan bizning şaharçada ikki yoki uçta kiosk bölardi. Qariyb 20 yil ötdi. Köplab özgarişlar, yangiliklar böldi. Önlab hokimlar almaşdi. Ammo kioskalar öşa-öşa. Faqat sotuvçilar biz “jiddiy” deb ataydigan davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari, siyosiy partiya naşrlarining nuqsi ötib — munğayibgina, egilibgina qolişgan.
Umuman, Özbekistonda gazetalar tarğiboti internet texnologiyalari taraqqiy etgan hozirgi davrda ham — majburiy obuna va kioska darajasidan kötarila olmayapti. Aslida, dunyoning köpgina rivojlangan davlatlari, xususan, Turkiyada bu borada allaqaçon yangiça uslub va tajribalar qöllaniladi. Masalan, Istanbulda gazeta sotib oliş uçun kioska qidirib yurmaysiz. Uyingiz yonidagi istalgan maişiy dökonning kiraverişida kunlik naşrlar ilib qöyilgan.
Psixologlar ta'biri bilan aytganda, bunday tarğibot texnologiyasi — 25-kadr, ya'ni kişilarning ong ostiga yaşirin reklama vositasida ta'sir ötkaziş, deyiladi. Siz uyingiz yonidagi dökonga aslida non yoki saqiç uçun kirgan bölsangiz ham, xohlaysizmi yoki yöq, közingiz, albatta, ertalabki “issiq” gazetalarga tuşadi, ongning bir burçida ularni jilla qursa varaqlaşga qiziqiş uyğonadi. Masalan, siz uyingiz yonidagi dökonga bir kunda örtaça neça marta kirasiz?
Negadir, bizda şu kabi tajribalar qöllab körilmaydi. Aslida, bosmaxonalar buyurtma berilgan naşrlarni belgilangan adaddan 15-20 taça köp çop etadi. Öşa ortiqçasi xususiy dökon yoki supermarketlarga dastlab tekinga tarqatilganda ham gazeta uçun yaxşigina reklama vazifasini ötaydi. Be, bizga “ortiqça” ğalvaning nima keragi bor? Tirikçilik “yurib” tursa böldi-da!
Mavzuga oid
Internet — ermak emas!
Bugungi kunda Özbekistonda 30 million aholining teng yarmi internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi. Bu — tahririyatlar uçun öz naşrlarini reklama qiliş, obunaçilari sonini oşiriş uçun juda yaxşi imkoniyat, degani. Ammo nazarimda, bizning “jiddiy” naşrlar internetni hali ham — “Yutub”dan qalanği-qasanği kliplar köçirib beradigan ermak, deb hisoblaydi. Nega deysizmi?
“Milliy tiklaniş”, “Adolat” va “XXI asr” kabi mamlakatning “yirik” ijtimoiy-siyosiy naşrlari haligaça ijtimoiy tarmoqlarda öz sahifasiga ega emas. Rasmiy veb-saytlarining ahvoli bundan-da ğarib. Masalan, “Milliy tiklaniş” gazetasining elektron şakli “tag-tugi” bilan yöq, amaldagi hukmron — “Özbekiston liberal-demokratik partiyasi” naşrining veb-saytida esa eng sönggi xabar uzoq 2013 yilda joylaştirilgan. Şunda ham rus tilida…
Soliştiriş uçun, Turkiyadagi “Adolat va taraqqiyot partiyasi” ğoyalarini ilgari suruvçi “Sabax” (Sabah, adadi — 314 216) gazetasining birgina “Feysbuk” ijtimoiy tarmoğidagi öquvçilari soni — 6 380 000 nafarni taşkil etadi, mazkur partiyaga muxolif bölgan “JXP” (Jumhuriyat Xalq partiyasi) naşri, ya'ni “Jumhuriyat” (Cumhuriye, adadi — 51 695) gazetasining virtual sahifasi esa qariyb uç million obunaçiga ega.
Ayni paytda uşbu mamlakatda sotsial-leberalizm ğoyalarini tarğib qiladigan “Milliyot” (Milliyet) gazetasining veb-sayti (www.milliyet.com.tr) taşrif buyuruvçilar soni böyiça Yevropa mintaqasida beşinçi, “Xurriyat” (Hürriyet) naşrining elektron şakli esa xuddi şu körsatkiç böyiça törtinçi örinda turadi. Biz esa u yoki bu taşkilotning 8-10 mingta kör-körona obunasiga xursandmiz!
“Oo‘, bizning munavvar quyoşimiz, közimizning nuri, qalbimiz sarvari…”
Avvallari “BBS” yoki “Ozodlik” desa, odamlarni sovuq ter bosardi. “Fasodçi”, “fitnaparast” deb göriga ğişt qalardik. Ammo sekin-asta qaraşlar özgarayapti. Faqat uluğlaş, köklarga kötariş bilan öz oyoğimizga özimiz bolta urib kelganimiz oydinlaşdi. Masalan, uzoq yil hukm surgan maddohlik davrida — köpgina davlat hokimiyati va boşqaruv organlari “qornim töydi, endi yotib uxlayman”, deydigan Qimmatdan farqi qolmadi.
Oçiği, “BBS” axborot xizmatining Özbekistonga rasman qaytayotgani töğrisidagi xabar meni xursand qildi. Töğri-da, nega endi qörqişimiz kerak? Kelsin, işlasin. Mabodo, ğaraz niyati bölsa, ana bekorga çang bosib yotgan “Axborotlaştiriş töğrisida”, “OAV töğrisida”, “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari töğrisida” va yana köplab qonunlarimiz bor-ku! Çorasini köraveradi…
Ammo, uning yurtimizda faoliyat yuritişidan köproq biz yutamiz. OAVlarimiz yutadi. Gazetalar ham “ğimirlab” qoladi. Asosli tanqid qilişni örganadi. Ya'ni, BBSga ruxsat beriladi degani — köp yillik maddohlik davri tugaydi, deganidir. Zero, “Oo‘, bizning munavvar quyoşimiz, közimizning nuri, qalbimiz sarvari…”, “Ulkandan ulkan islohotlar samarasi”, “Tibbiyotning dunyo tan olgan özbek modeli…” mazmunidagi jimjimador iboralar bilan boşlanadigan naşrlar betiga ham qaragisi kelmay qolgan edi odamning…
ÖzA omon bölsa, material topiladi!
Prezident Oliy Majlis Qonunçilik palatasida 2017 yil 12 iyul kuni qilgan ma'ruzasida siyosiy partiya naşrlari faoliyatini keskin tanqid qildi. Partiyalar jamiyat hayotidagi mavjud muammolarni öz gazetalarida yetarliça yorita olmayotganini kuyunib gapirdi. Ammo tahririyatlarni ham tuşuniş kerak. Bu yoqda ÖzA degan taşkilot “qip-qizil” maqolalarini tappa-tayyor qilib jönatib turganda, muborak boşni bezovta qiliş kimga ham yoqardi deysiz…
Dunyo tajribasida siyosiy partiya gazetalari ommabopligini asosan öşa naşrlarda e'lon qilinadigan tanqidiy çiqişlar, masalan, hukumat yoki boşqa muxolif partiyalar faoliyatidagi kamçiliklar yuzasidan asosli e'tirozlar, bahs-munozaralar ta'minlaydi. Xöş, oxirgi marta qaysi siyosiy partiyaning naşrida şu ruhdagi maqolaga közingiz tuşdi. Eslolmadingiz-a?
Birinçidan, umuman qaysidir siyosiy partiya faoliyatini tanqid qilişingiz uçun, avvalo, öşa partiya haqiqatda işlayotgan, amaliy faoliyat bilan şuğullanayotgan bölişi kerak. Jurnalist, öziça osmondan olib “bidirlab” ketavermaydi-ku!
Ikkinçidan, tanqidiy-tahliliy çiqişlar bilan, eng avvalo, muayyan partiyadan saylangan deputat yoki senatorlar faollik körsatişi, boşqa siyosiy partiyalar qaraşlariga nisbatan asosli e'tirozlar bildirişi kerak. Çunki, jurnalist emas, köproq ular parlament faoliyatida “qaynaydi”, muxolif partiya faoliyatidagi “ikir-çikirlarni”, kamçiliklarni yaxşi biladi. Ammo bu borada bizda juda katta muammo bor. Masalan, ÖzXDPdan saylangan “xalq vakili” öldirsangiz ham “ÖzLiDep”lik deputatni yoki uning partiyasini gazetalarda oçiq tanqid qilmaydi. Nega deysizmi? Qiziq ekansizku, unda nahorgi oşga kim bilan birga boradi?..
Siyosiy naşrlar siyosatni tuşuntirişi kerak!
Arab davlatlarining Qatarga nisbatan qöllayotgan siyosati, G-20 yiğilişiga oid tafsilotlar, Ukraina, Yaman, Iroq va Suriya inqirozi, Rossiya va AQŞ munosabatlari… Bularning barçasi bugungi kunda dunyo jamoatçiligi e'tiborida turgan eng dolzarb voqea-hodisalardan hisoblanadi. Aksariyat xorijiy naşrlar öquvçilarni köproq jalb etiş uçun ham jahonning qaynoq nuqtalaridan reportajlar uyuştiriş, xalqaro hayotning eng muhim masalalari yuzasidan tahliliy maqolalar tayyorlaşga harakat qiladi.
Biroq negadir bizning hukumat va siyosiy partiyalarga tegişli “jiddiy” gazetalar bunaqa “mayda-çuyda” hodisalarni yoritişni, şarhlaşni öziga ep körmaydi. Işonmasangiz, ularda “Dunyo yangiliklari” rukni ostida beriladigan materiallarni erinmasdan qarab çiqing. Qayerdadir suv toşqini bölgani, Hindistonda avtobus qulagani, Avstraliyada jala quyib, kengurularga qiron keltirgani va şunga öxşaş xabarlardan bölak heç vaqo topmaysiz!
Uzr. Adaşibman. Ba'zan Afrika davlatlarida kuzatilayotgan oçarçilik, qaşşoqlik yoki qandaydir kasalliklar, masalan “Çöçqa grippi” kabi xavfli epidemiyalar töğrisida ham şarhlar e'lon qilinadi. Ammo bu ham nazarimda — “Qorning töq, usting but, vaboga çalinmagansan, şuning uçun siyosatga köp ham burningni suqaverma”, degan qaraşni singdiriş maqsadida atayin qilinadigandek. Aslida, siyosiy naşrlar odamlarga siyosatni tuşuntirişi kerak emasmi?
