Fuqarolar va yuridik şaxslar huquq hamda erkinliklarini samarali himoya qiliş – sudlarning asosiy vazifasi
|00:08 / 12.09.201715 08312 min
Bugungi kunda mamlakatimizda sudlarning asosiy vazifasi bölgan fuqarolar va yuridik şaxslarning huquq — erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini işonçli himoya qilişga oliy qadriyat sifatida qaralmoqda.
Mamlakatimizda amalga oşirilayotgan sud-huquq islohotlari natijasida sudlarning odil sudlovni amalga oşirişdagi xolisligi va mustaqilligi kafolatlari huquqiy jihatdan mustahkamlandi. Ayniqsa, Özbekiston Respublikasi Prezidenti taşabbusi bilan işlab çiqilgan va şu yil 7 fevralda qabul qilingan 2017 2021 yillarda Özbekiston Respublikasini rivojlantirişning beşta ustuvor yönalişi böyiça Harakatlar strategiyasi mamlakatimizda sud-huquq tizimini yanada demokratlaştiriş va erkinlaştiriş, odil sudlovni amalga oşiriş jarayonlarini sifat jihatdan yangi bosqiçga kötardi.
Harakatlar strategiyasida fuqarolarning odil sudlovga erişiş darajasini oşiriş, sud hokimiyatining çinakam mustaqilligini ta'minlaş, inson huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini kuçaytiriş sud-huquq sohasidagi islohotlarning ustuvor yönalişlari sifatida belgilangan.
Şu asosda ötgan qisqa davrda Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yettita moddasiga özgartirişlar kiritildi. Mazkur dasturiy hujjat va Prezidentimiz imzolagan tegişli qonun, farmon, qaror va farmoyişlar ijrosi doirasida yurtimizda sud-huquq tizimi tubdan qayta körib çiqildi.
Xususan, sud hokimiyatining yagona oliy organi — Özbekiston Respublikasi Oliy sudi, fuqarolik, jinoyat işlari, ma'muriy va iqtisodiy sudlar faoliyati yölga qöyildi. Ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib çiqadigan ma'muriy nizolarni, şuningdek, ma'muriy huquqbuzarliklar töğrisidagi işlarni körib çiqişga vakolatli bölgan şahar va tuman ma'muriy sudlari taşkil etildi.
Yana bir e'tiborli jihati şundaki, sud organlari tomonidan ayni bir vazifani takrorlaş holatlariga barham berildi. Ya'ni Qoraqalpoğiston Respublikasi Oliy sudi, viloyat va Toşkent şahar sudlarining işlarni nazorat tartibida köriş vakolatlari bekor qilindi.
Bu, öz navbatida, sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligini nazorat tartibida körib çiqiş tartibini tezlaştirib, odil sudlovga erişiş darajasini oşirdi va eng muhimi, fuqarolarning ustuvor konstitutsiyaviy huquqlarini yanada mustahkamlaşga huquqiy zamin yaratdi.
Natijada, 2017 yil 1 iyundan şu kunga qadar Oliy sud tomonidan 67 ta fuqarolik işi, 77 ta jinoyat işi böyiça yakuniy qarorlar qabul qilindi.
Şuningdek, ötgan uç oy davomida jinoyat işlari böyiça sudlar tomonidan 59 nafar şaxs oqlandi.
Mavzuga oid
Tadbirkorlik sub'yektlarining huquqlarini samarali himoya qiliş maqsadida esa, xöjalik sudlari iqtisodiy sudlarga aylantirildi va ayni paytda ular tumanlararo, tuman (şahar) iqtisodiy sudlari maqomida faoliyat yuritmoqda. Bunday özgarişlar, birinçi navbatda, yurtimizning olis hududlarida yaşayotgan fuqarolarning ham odil sudlovga murojaat qiliş imkoniyatlarini yanada yaxşilaşga qaratilgan.
Harbiy sudlar Mudofaa vazirligi tarkibidan çiqarilib, Oliy sud tizimiga ötkazilganligi ham sud hokimiyati mustaqilligi prinsipiga amal qilinişida muhim omil böldi.
Ayni paytda ma'muriy, jinoyat, fuqarolik va xöjalik qonunçiligini, jinoyatçilikka qarşi kuraşiş va huquqbuzarliklarning oldini oliş tizimi samaradorligini oşiriş, sud jarayonida tortişuv prinsipini tölaqonli joriy etiş, aholiga körsatilayotgan yuridik yordam va huquqiy xizmatlar sifatini tubdan yaxşilaş borasidagi işlar yanada takomillaştirilmoqda.
Davlatimiz rahbarining joriy yil 13 iyun kuni Toşkent şahrida sud organlari tizimida odil sudlovni ta'minlaş borasidagi işlarning ahvoli, mavjud muammolar va ularni bartaraf etişga doir istiqboldagi vazifalarga bağişlab ötkazilgan videoselektor yiğilişidagi ma'ruzasi sud tizimi xodimlari uçun tarixiy ahamiyatga molik voqea böldi.
Davlatimiz rahbari tomonidan sudlar oldiga qöyilgan vazifalar ijrosini ta'minlaş maqsadida barça darajadagi sudlar raislari, şu jumladan, Oliy sud raisi va örinbosarlari tomonidan yurtimizning eng çekka hududlarigaça borib, ötgan qisqa davrda 1 ming 625 ta sayyor qabul va fuqarolar bilan oçiq muloqotlar ötkazildi. Bu, öz navbatida, sud organlari hamda sudyalarning xalq işonçini qozonişi, odil sudlov jarayonlarida adolat, qonuniylik va insonparvarlik tamoyillari ustuvorligini ta'minlaşida muhim omil bölmoqda.
Nega deganda, ana şu oçiq muloqotlar va sayyor qabullar doirasida fuqarolarning huquqiy masalalarda tuşuntiriş beriş yo yordam sörab yoki sud qarorlari va ajrimlaridan norozi bölgan, pentsiya va iş haqi, oilaviy munosabatlar, aliment, meros huquqi, sud qarorlari ijrosi va boşqa şu kabi köplab masalalar yuzasidan murojaatlarining aksariyat qismi ijobiy hal etilmoqda.
Aytiş kerakki, davlatimiz rahbari öz ma'ruzasida sohada yölga qöyilgan xato va kamçiliklarni röy-rost körsatiş bilan bir qatorda, istiqboldagi ustuvor vazifalarni ham belgilab berdi. Şunday muhim vazifalardan biri — sudyalarning öz faoliyati yuzasidan xalq deputatlari mahalliy Kengaşlarida axborot berişi bilan boğliq amaliyotni yölga qöyişdir.
Ötgan davrda sud raislari tomonidan xalq deputatlari tuman va viloyatlar Kengaşlarida 327 marta axborot taqdim etildi. Eng muhimi, sud raislari xalq vakillari oldida bergan axborotlarida joylardagi rahbarlar e'tiborini jinoyatçilik holati, uning oldini oliş, turli oilaviy va boşqa nizolarni bartaraf etişga qaratişdi va bu kelgusida albatta, özining ijobiy natijasini berişi muqarrar.
Ayni çoğda, joylarda sayyor sud majlislarining tobora keng kölamda ötkazilayotgani ham jamoatçiligimiz tomonidan ijobiy kutib olindi.
Sudlar tomonidan joriy yilning ötgan davrida mahallalar va mehnat jamoalarida 45 mingtadan ortiq işlar sayyor sud majlisida körib çiqildi.
Şuningdek, sudyalar tomonidan xalq bilan uçraşuv, oçiq muloqotlarda «Harakatlar strategiyasi»ni «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili»da amalga oşirişga oid Davlat dasturida belgilab berilgan qonun ustuvorligini ta'minlaş va sud-huquq tizimini yanada isloh qiliş bilan boğliq vazifalarning tub mazmun-mohiyati va ahamiyati keng jamoatçilikka yetkazildi.
Mamlakatimiz sud tizimi rahbarlari va sudyalari bilan aholi örtasida şu kabi oçiq muloqotlarning doimiy ötkazilişi, bir tomondan, joylarda adolat va qonun ustuvorligini ta'minlaşda amaliy natijalarga erişiş imkonini berayotgan bölsa, ikkinçi tomondan, aholining huquqiy madaniyatini yuksaltirişga xizmat qilmoqda.
Şuni alohida ta'kidlaş kerakki, joriy yil 1 aprelda kuçga kirgan «Fuqarolarning huquq va erkinliklarini işonçli himoya qiliş kafolatlarini ta'minlaşga doir qöşimça çora-tadbirlar qabul qilinganligi munosabati bilan Özbekiston Respublikasi ayrim qonun hujjatlariga özgartiriş va qöşimçalar kiritiş töğrisida»gi qonun mamlakatimiz sud-huquq tizimi faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqiçga olib çiqdi.
Bu, ayniqsa, sud hokimiyatining çinakam mustaqilligiga erişiş, jamiyatda qonuniylikni ta'minlaş, fuqarolar va yuridik şaxslarning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlari işonçli himoya qilinişi kafolatlarini ta'minlaş, şuningdek, aholining odil sudlovga bölgan işonçini yanada mustahkamlaşda yaqqol namoyon bölmoqda.
Prezidentimizning joriy yilning 21 fevralida qabul qilingan «Özbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillaştiriş va faoliyati samaradorligini oşiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi farmonida esa, sud hokimiyatining çinakam mustaqilligini ta'minlaş, sud tizimi va faoliyati samaradorligini oşiriş böyiça tarixiy özgarişlar nazarda tutilgan.
Xususan, Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Sudyalarni tanlaş va lavozimlarga tavsiya etiş böyiça oliy malaka komissiyasi tugatilib, sudyalar hamjamiyatining yangi organi hisoblanadigan Özbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengaşi taşkil etildi.
Bundan közlangan asosiy maqsad — yurtimizda sud hokimiyati mustaqilligining konstitutsiyaviy prinsipiga rioya etilişini ta'minlaşga kömaklaşadigan hamda nomzodlarni tanlaş va sudyalik lavozimiga tayinlaş tizimini tubdan takomillaştiriş, sudyalarning mazkur jarayondagi iştirokini kengaytiriş, yuqori malakali sudyalar korpusini şakllantiriş uçun mas'ul bölgan organning maqomi hamda vakolatlarini oşirişdir.
Binobarin, adolatli qarorlar qabul qilişga qodir bölgan, mustaqil, turli xil ta'sirlarga qarşi tura oladigan yuksak malakali, hayot tajribasiga ega sudyalar korpusini şakllantiriş bugungi kunning talabi hisoblanadi. Mamlakatimiz rahbari öz ma'ruzasida sud xodimlari oldiga bu borada qat'iy va adolatli mezonlarni belgilab berdi. Ya'ni sudyaning ongida — adolat, tilida — haqiqat, dilida — poklik bölişi kerakligini qayd etdilar.
Hozirgi vaqtda sud tizimida işlaydigan xodimlarning tarkibi davr talablari negizida körib çiqilmoqda, maxsus ta'lim muassasasi — Odil sudlov akademiyasini taşkil etiş böyiça qizğin işlar davom ettirilmoqda. Bular, albatta, sohani zarur talablarga javob beradigan munosib kadrlar bilan töldirişda katta örin tutadi.
Albatta, har qanday soha faoliyatining rivojida tanqidiy-tahliliy yondaşuv öta muhim ahamiyatga ega. Şu nuqtai nazardan, Oliy sud Plenumining 2017 yil 24 iyundagi qarori bilan “Çora-tadbirlar rejasi va tizim zimmasiga yuklangan vazifalarni zudlik bilan hal etişga qaratilgan ”Yöl xaritasi” tasdiqlanib, unda rejalaştirilgan tadbirlar ijrosi ta'minlanmoqda.
Uzoq vaqtdan buyon öz qonuniy yeçimini topmagan ayrim oğir toifadagi jinoiy, fuqarolik, iqtisodiy va ma'muriy işlarni Oliy sudda birinçi instansiyada köriş amaliyoti yölga qöyilib, 7 ta jinoyat işi, 8 ta fuqarolik va 4 ta iqtisodiy işlar körib tamomlandi.
Öz navbatida, jazo tayinlaş amaliyotidagi özgarişlar xususida gap borganda, avvalo, ötgan davrda 745 nafar şaxs sud zalidan hibsdan ozod etilganligi, 2 ming 369 nafar şaxs — jazoni ötaş joylaridan şartli ravişda muddatdan oldin ozod etilganligi, 1 ming 490 nafar şaxsga nisbatan belgilangan jazo çoralari yengil jazo bilan almaştirilgani xalqimizga xos bağrikenglik, keçirimlilik, adaşganga töğri yöl körsatiş, yiqilganni suyaş kabi azaliy qadriyatlarning amaliy ifodasidir.
Şuningdek, bu jazodan közlangan maqsad — şaxsni qiynaş, jazolaş emas, balki uni tarbiyalaş, jamiyatimizning soğlom fikrli a'zosiga aylantirişga qaratilgan davlatimiz siyosatining yana bir amaliy körinişidir.
Prezidentimiz davlat hokimiyatining mustaqil tarmoği bölgan sud tizimining jamiyat hayotida tutgan örni va ahamiyati ğoyat katta ekanini alohida ta'kidlab kelayotgani bejiz emas. Şu nuqta nazardan, ayni vaqtda jinoyatçilikning oldini oliş va bu boradagi işlarni mahalla, korxona va taşkilotlarda sayyor sud majlislarida köriş, huquqni muhofaza qiluvçi organlar bilan birgalikda ötkazilayotgan tegişli tuşuntiriş, davra suhbatlari, oçiq muloqotlar natijasida jamiyatimizda jinoyatçilik tobora kamayayotganligi öta muhimdir.
Sudlar faoliyatidagi oşkoralik, oçiqlik ham bevosita adolatli qarorlar çiqarilişiga va natijada elu-yurt nazdida, sudning nufuzi oşişiga olib keladi.
Xulosa örnida aytganda, sudlarning bugungi asosiy vazifasi fuqarolarning huquq va erkinliklarini samarali himoya qilişni ta'minlaş, sudni tom ma'noda adolat qörğoniga aylantirişdan iboratdir.
Aziz Obidov,
Özbekiston Respublikasi
Oliy sudi matbuot kotibi
