O‘zbekistonda chet davlat sudlari qarori qanday tan olinadi va ijroga qaratiladi

Qabul qilingan Iqtisodiy protsessual kodeks (24.01.2018 yildagi O‘RQ-461-son Qonun bilan tasdiqlangan, 1.04.2018 yilda kuchga kiradi, bundan keyin - IPK) amaldagi XPKdan farq qiladi. Xususan, unga chet davlat sudlari va arbitrajlarining qarorlarini tan olish hamda ijroga qaratish to‘g‘risidagi alohida bob kiritildi, deb yozmoqda Norma.uz.
 
Unda tashqi iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari, ya'ni turli davlatlarda bo‘lgan sub'yektlar o‘rtasidagi nizolar bo‘yicha qabul qilingan qarorlarni tan olish va ijroga qaratish tartibi belgilanadi. Mamlakatimiz IPKda chet davlatlar sud organlari qarorlarini tan olish hamda ijroga qaratish tartibi belgilanadi, unda O‘zbekiston tashkiloti qarzdor, xorijiy kompaniya esa – qarorni O‘zbekistonda ijroga qaratish maqsadidagi undiruvchi sifatida bo‘ladi.
 
Aks holatda (mamlakat korxonasi – undiruvchi, xorijiy kompaniya – qarzdor) qaror ijroga qaratiladigan mamlakat qonunchiligi qo‘llaniladi. Masalan, agar qarzdor Rossiyada bo‘lsa va shu mamlakatda bizning iqtisodiy sudimiz tomonidan qabul qilingan qarorni tan olish hamda ijroga qaratish talab etilsa, RF Arbitraj protsessual kodeksining 31-bobiga amal qilinishi lozim.
 
IPKda bayon etilgan tartib qator xususiyatlarga ega bo‘lib, muayyan shartlarda amal qiladi.
 
Birinchidan, tegishli xalqaro shartnomalar va mamlakatimiz qonunchiligi bilan nazarda tutilgan taqdirda chet davlat sudlari va arbitrajlarining qarorlari tan olinadi hamda ijroga qaratiladi. Masalan, MDH ishtirokchi davlatlari vakolatli sudlarning qonuniy kuchga kirgan qarorlarini o‘zaro tan oladi va ijroga qaratadi. Shuningdek, Chet davlat arbitrajlari qarorlarini tan olish va ijroga qaratish to‘g‘risidagi konvensiyaning ishtirokchi davlatlarida (2017 yil holatiga 156 davlat ishtirokchi hisoblanadi) qabul qilgan arbitraj qarorlari ham o‘zaro tan olinadi hamda ijroga qaratiladi.
 
Ma'lumot uchun: sud deganda taraflar o‘rtasidagi nizolarni hal qiladigan vakolatli xorijiy davlat organi, chet davlat arbitraji deganda - taraflar o‘rtasidagi nizolarni hal qilish uchun doimiy yoki vaqtinchalik asosda faoliyat ko‘rsatadigan xorijiy nodavlat tashkiloti (masalan, hakamlik sudi, xalqaro tijorat arbitraji va h.k.) tushuniladi.
 
Ikkinchidan, chet davlat sudi yoki arbitrajining qarori u qonuniy kuchga kirgandan e'tiboran 3 yil mobaynida tan olinishi hamda ijroga qaratilishi uchun taqdim etilishi mumkin, agar xalqaro shartnoma bilan boshqacha nazarda tutilmagan bo‘lsa. Agar ko‘rsatilgan muddat o‘tgan bo‘lsa yoki kuchga kirmagan bo‘lsa – uni tan olish hamda ijroga qaratish rad etiladi.
 
Uchinchidan, tegishli ariza qarzdorning joylashgan joyi yoki yashash joyi bo‘yicha (agar u noma'lum bo‘lsa – qarzdor davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan joy bo‘yicha) Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar iqtisodiy sudiga beriladi. Ya'ni tumanlararo, tuman (shahar) iqtisodiy sudlarida ishlarning ushbu toifasi ko‘rib chiqilmaydi.
 
To‘rtinchidan, arizaning shakli va mazmuniga qat'iy rioya qilinishi darkor, aks holda hujjatlar kamchiliklarni bartaraf etish uchun ariza beruvchiga qaytariladi. Ariza yozma shaklda, ariza beruvchi yoki uning vakili tomonidan imzolangan holda beriladi. Unda quyidagilarni ko‘rsatish zarur:

• ariza berilayotgan iqtisodiy sud nomi;
• chet davlat sudi yoki arbitraji nomi va uning joylashgan joyi hamda uning tarkibi;
• ishda ishtirok etayotgan shaxslarning nomi (FIO), ularning joylashgan joyi (pochta manzili) yoki yashash joyi;
• tan olish va ijroga qaratish to‘g‘risida ariza beruvchi iltimosnoma kiritayotgan chet davlat sudi yoki arbitraji qarori to‘g‘risidagi ma'lumotlar;
• chet davlat sudi yoki arbitraji qarorini tan olish va ijroga qaratish to‘g‘risida ariza beruvchining iltimosnomasi;
• ilova qilinayotgan hujjatlar ro‘yxati.
 
Arizaga tegishli hujjatlar paketi ilova qilinadi (IPKning 251, 252-moddalari). Bundan tashqari, alohida hujjatlar o‘zbek tilida tasdiqlangan tarjimasi bilan beriladi (masalan, qarorning o‘zi, u qonuniy kuchga kirganligi to‘g‘risidagi, qaror qisman ijroga qaratilganligi to‘g‘risidagi hujjat va boshqalar).
 
Beshinchidan, ariza sud majlisida ko‘rib chiqiladi, eng ko‘p muddati – hujjatlar iqtisodiy sudga kelib tushgan kundan e'tiboran 6 oy. Jarayon ishtirokchilari uning o‘tkazilish vaqti va joyi haqida xabardor qilinadi, biroq ish ular hozir bo‘lmaganda ham ko‘rib chiqilishi mumkin. Ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha iqtisodiy sud ajrim chiqaradi va belgilangan tartibda ijro harakatlarini amalga oshirish uchun ijro varaqasini beradi.