Farg‘ona shaharlarining onasi Axsikent: U turizm go‘shasiga aylana oladimi?

Yurtimizda turizmni rivojlantirish bo‘yicha keyingi oylarda juda yuksak e'tiborga molik ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, ichki turizmni rivojlantirish, yurtdoshlarimizga mamlakatimizning qadimiy tarixidan so‘zlovchi dargohlar bilan yaqindan tanishish uchun bir qator yengilliklar va imtiyozlar yaratilayotganiga barchamiz guvoh bo‘lib turibmiz.

Shunday go‘shalar borki, ularning yonidan har kuni, har zamon o‘tamiz. Lekin e'tibor bermaymiz, tarixidan bexabarmiz. Aslida, u yerlarda buyuk tariximiz, ma'naviyatimiz, qadriyatlarimiz yashirin bo‘ladi.

Kun.uz Namangan viloyati To‘raqo‘rg‘on tumanida joylashgan ana shunday qadimiy maskanlardan biri — Axsi shahri haqida o‘z o‘quvchilariga hikoya qilib berishni niyat qilib, ushbu maskanga bordi.

Qadimshunos olimlar tomonidan «Farg‘ona Afrosiyobi», deya ta'rif berilib, Axsi yoki Axsikent nomi bilan ataluvchi ko‘hna shahar xarobalari bugungi kunda To‘raqo‘rg‘on tumanidagi Shahand va Gulqishloq qishloqlari orasida, Sirdaryoning shimolida do‘ngtepaliklar ko‘rinishida yastanib yotibdi. Mazkur Eski Axsi manzilgohi Farg‘ona vodiysidagi eng yirik arxeologik yodgorlik hisoblanadi.

Manzilgohni qazib o‘rgangan qadimshunos olimlar moddiy – ashyoviy dalillar va eng ko‘hna yozma xitoy manbalariga tayangan holda, shaharning  paydo bo‘lishini taxminan miloddan avvalgi III asrlarga to‘g‘ri kelishi ma'lumotini berishgan.

Axsikentning arxeologik jihatdan o‘rganilishi 1885 yildan boshlangan. Dastlab, Peterburg universitetining professori, taniqli arxeolog va sharqshunos N.Veselovskiy ish olib borgan. 1913 yilda I.Kastane tomonidan navbatdagi qazishma va tadqiq ishlari o‘tkazildi. 1939 yilda Katta Farg‘ona kanali qurilishi davrida professor M.Masson bu yerda arxeologik razvedka ishlari bilan shug‘ullandi. 1960 yildan esa O‘zbekiston Fanlar akademiyasining akademigi Yahyo G‘ulomov boshchiligida mutaxassislar Axsikentda arxeologik qazishma ishlarini amalga oshirishdi.

O‘zbekiston Respublikasi FA Arxeologiya instituti katta ilmiy xodimi, tarix fanlari doktori A.Anorboyev Axsikentda uzoq yillar davomida ilmiy tadqiqot va qazishma ishlarini olib borishi natijasida ko‘plab ilmiy maqola va risolalar chop etdi.

Olim Eski Axsi manzilgohi qadimgi Xitoy tarixiy manbalarida ko‘rsatib o‘tilgan Davan (Farg‘ona) davlatining poytaxti bo‘lganini ilmiy jihatdan isbotlab berdi.

Ushbu maskanni Zahiriddin Muhammad Boburning otasi Umarshayx Mirzo ham poytaxt qilgan.

«Boburnoma» asarida Umarshayx mirzo poytaxt qilgan Axsini Bobur quyidagicha tasvirlaydi:

«...Sayxun suyining shimoli tarafidag‘i qasabalar: bir Axcidur. Kitoblarda Axsikat bitirlar. Nechukkim, Asiriddin shoirni Asiriddin Axsikatiy derlar. Farg‘onada, Andijondin so‘ngra mundin ulug‘roq qasaba yo‘qtur. Andijondin g‘arb sori to‘qquz yig‘och (bir yig‘och — taxminan 8,5 km masofaga teng) yo‘ldur. Umarshayx mirzo muni poytaxt qilib edi, Sayxun daryosi ko‘rg‘onining ostidin oqar. Qo‘rg‘oni baland jar ustida voqe bo‘lubtur. Handaqining o‘rniga amiyq jarlardur. Umarshayx mirzokim, muni poytaxt qildi, bir-ikki martaba tashqarroqdin yana jarlar soldi. Farg‘onada muncha berk qo‘rg‘on yo‘qtur. Mahalloti qo‘rg‘ondin bir shar'iy yiroqroq tushubtur...»

Ayni paytda qadimda 140 gektardan iborat shaharning 70 gektarga yaqin vayronalari saqlanib qolingan. Sirdaryoning shimoliy qismida joylashgan Axsikent barcha qadimiy shaharlarimiz singari uchta asosiy qismdan iborat bo‘lgan. Shaharning ark, shahriston va rabot qismlari bo‘lgan. Ma'lumki, shaharlarning ark qismida hukmdorlar, shahristonda esa shahar aholisi, turli ma'muriy binolar, masjid va madrasalar bo‘lgan. Rabot qismi esa shahardan chetda joylashgan bo‘lib, u yerda asosan karvonsaroylar va bozorlar faoliyat ko‘rsatgan.

«Axsikent» arxeologiya obekti merosini muhofaza qilish va tadqiq etish direksiyasi direktori, tarix fanlari nomzodi, dotsent Tohirjon Qozoqovning aytishicha, ushbu maskan ko‘p yillardan buyon 1221 yildagi mo‘g‘ullar bosqini natijasida vayrona qilingan deb kelinar edi. Biroq shahar oradan 400 yil o‘tib, 1621 yilgi kuchli zilzila natijasida vayron bo‘lgani oydinlashdi.

Ayni paytda ushbu maskanni qaytadan tiriltirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 16 oktabrdagi «Namangan viloyatining To‘raqo‘rg‘on tumanida «Axsikent» arxeologiya merosi obektini muhofaza qilish va tadqiq etish yodgorlik majmuasini tashkil etish to‘g‘risida» №831-Qarori qabul qilindi.

Axsikent yurtimizdan yetishib chiqqan ko‘plab allomalarning kindik qoni to‘kilgan zamin hamdir.

«Axsikent» maxsus jamg‘armasi direktori, tibbiyot fanlari doktori, professor, xalqaro Bobur mukofoti laureati Mirmahmud Mirsaydullayevning hikoya qilishicha, ayni paytda ushbu zaminda yashab o‘tgan bir qator olimlar tomonidan yozilgan, xorijiy davlatlarda saqlanayotgan kitoblarning nusxasini yurtimizga keltirish ustida muzokaralar olib borilmoqda. Ushbu joyda «Axsikent» jamg‘armasi ushbu zaminda olib boriladigan barcha qazilma ishlarini moliyalashtiradi.

«Axsikent» direksiyasi rahbari Tohirjon Qozoqovning bizga so‘ylab berishicha, ushbu maskanda turizmni rivojlantirish bo‘yicha ham bir qator loyihalar ishlab chiqilgan, kerakli mutaxassislar jalb qilingan.

Ha, qilinayotgan xayrli sa'y-harakatlar, olimlarimizning tinimsiz izlanishlari natijasi o‘laroq, Axsi xorijiy sayyohlarning e'tiborini tortadigan yurtimizdagi yana bir maskanga aylanishiga albatta ishonamiz. Chunki rejalarga ko‘ra bu yerda hali qadimiy shahar qoldiqlari ochiladi, muzey, dam olish maskanlari barpo etiladi, Sirdaryoda esa Umarshayx mirzo davridagi qayiqlar bandargohi tiklanadi.

Biroq, ungacha hamyurtlarimizni bahor faslida ushbu shahar qoldiqlariga tomoshaga — qizg‘aldoq sayriga taklif etib qolamiz.

Shuhrat Shokirjonov, Ma'rufjon Asqarov,
Kun.uz muxbirlari